Гвинея-Бисауда АҚШ томонидан молиялаштирилган чақалоқлардаги вакцина синови нега бекор қилинди

Гвинея-Бисауда чақалоқларда АҚШ томонидан молиялаштирилган вакцина синови нега бекор қилинди?

Кузатувдаги кўплаб қўшни давлатлар сингари, Гвинея-Бисау ҳам Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ) гепатит B га қарши эмлашни бола туғилган пайтида ўтказиш кераклигини айтганига қарамай, чақалоқлар олти ҳафталик бўлгунига қадар кутади (архив сурати).

Гвинея-Бисауда янги туғилган чақалоқлар иштирокида ўтказилиши режалаштирилган гепатит B вакцинаси синови «ахлоқсизлик» ва «неоколониал» деб қораланганидан кейин бекор қилинди.

Тадқиқот АҚШ томонидан, азалдан вакциналар бўйича скептицизми билан танилган Соғлиқни сақлаш вазири Роберт Ф. Кеннеди (кичик) даврида молиялаштирилган эди.

Мижора атрофидаги низо марказида бўлган тадқиқот марказидан полиция вакциналар туркумини мусодара қилди.

Бу таклиф халқаро миқёсда кескин эътирозларга сабаб бўлди, чунки унда иштирок этаётган янги туғилган чақалоқларнинг ярми Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ) томонидан тавсия этилган вакцинадан маҳрум қилиниши керак эди.

Соғлиқни сақлаш бўйича баъзи мутахассисларнинг таъкидлашича, ушбу режа Африка мамлакатларидаги ёрдамга муҳтож одамлардан тадқиқотчилар бойроқ давлатларда асло йўл қўймайдиган хавф-хатарларни қабул қилиш сўралаётгани борасида кенгроқ хавотирларни келтириб чиқарди.

Тадқиқот 1978 йилдан бери Гвинея-Бисауда фаолият юритаётган «Бандим» соғлиқни сақлаш лойиҳаси тадқиқот марказида ўтказилиши керак эди.

Унга 14 000 нафар янги туғилган чақалоқни жалб қилиш кўзда тутилган бўлиб, уларнинг ярмига туғилганидан кейин тезда гепатит B га қарши вакцина юборилиши, қолган ярми эса эмланмаслиги керак эди.

«Бандим» марказининг билдиришича, синовдан мақсад туғилганда бериладиган гепатит B вакцинасининг инфекциянинг олдини олишдан ташқари соғлиққа таъсири бор-yoʻқлигини ўрганиш бўлган.

Гамбия ва Гвинея-Бисауда ўтказилган аввалги тадқиқотлар юқорироқ ўлим даражаси билан эҳтимолий боғлиқлик ҳақидаги саволларни ортага ташлаган эди.

Тадқиқотчиларнинг айтишича, Гвинея-Бисау ҳозирда ЖССТ кўрсатмаларига қарамай, туғилганда гепатит B га қарши мунтазам эмлашни амалга оширмайди, бу эса уларга 2028 йилда бундай вакциналар жорий этилишидан олдин унинг таъсирини ўрганиш учун камёб имконият беради.

Бироқ, танқидчилар баъзи чақалоқларни вакцинадан маҳрум қилиш ахлоқ қоидаларига қанчалик тўғри келишини, айниқса ушбу инфекция кенг тарқалган дунёнинг энг камбағал мамлакатларидан бирида шундай қилинишини сўроқ остига олишди.

Трамп администрацияси таклиф қилинган тадқиқотни қўллаб-қувватлади ва Касалликларни назорат қилиш ва олдини олиш марказлари (CDC) 2025 йил декабрь ойида Жанубий Дания университетига (SDU) 1,6 миллион доллар (1,2 миллион фунт стерлинг) ажратди.

ЖССТнинг Гвинея-Бисаудаги вакили Вальтер Казади Муломбо BBC’га маълум қилишича, тадқиқот бўйича саволлар пайдо бўлгани ва ҳеч қандай очиқ протокол топилмаганидан кейин хавотирлар кучайган.

Унинг айтишича, асосий ахлоқий муаммо шундаки, синов янги туғилган чақалоқларни гепатит B дан ҳимоя қилиши аллақачон исботланган воситадан маҳрум этади.

«Вакцина 30 йилдан ортиқ вақт давомида 115 дан ортиқ мамлакатда қўлланиб келинмоқда», деди у. «Бу воситани бошқа янги туғилган чақалоқлардан маҳрум этадиган тадқиқот ноахлоқийдир».

У агар оналар юқтирган бўлса, чақалоқлар туғруқ пайтида, шунингдек, кейинчалик ҳаёти давомида вирусномага дучор бўлиши мумкинлигидан огоҳлантирди.

Гвинея-Бисау аҳолисининг деярли бешдан бир қисми жигарга таъсир қилувчи вирусли инфекция — гепатит B билан оғриган.

2020 йилда эълон қилинган маълумотларга кўра, гўдакликда инфекцияни юқтирган одамларда сурункали инфекциялар ривожланиш эҳтимоли жуда юқори бўлиб, бу беморларнинг 25 фоизгачасини, асосан жигар етишмовчилиги ёки жигар саратони туфайли ҳаётдан олиб кетади.

ЖССТ туғилганда бериладиган вакцина дозасини илгари суриш учун ҳукумат билан ҳамкорлик қилмоқда.

«Мамлакат уни 2028 йилда ўзининг мунтазам эмлаш жадвалига қўшиши кутилган эди, аммо расмийлар уни келаси йилнинг биринчи чорагида жорий этишни кўриб чиқмоқдалар», деди Муломбо.

Гвинея-Бисау ҳозирда болаларга гепатит B вакцинасини олти ҳафталигида беради, бу эса унинг самарадорлигини камайтиради.

Январь ойида Гвинея-Бисау ҳукумати болалар иштирокидаги гепатит B вакцинаси синовларини тақиқлади. Ўша пайтда у Африка Касалликларни назорат қилиш ва олдини олиш марказлари (Africa CDC) экспертлар гуруҳидан тадқиқотни баҳолашда ёрдам беришни сўраган эди.

Соғлиқни сақлаш вазири Кинхин Нантоте октябрь ойида синов барибир давом этиши ҳақидаги хабарлар пайдо бўлганидан кейин, тақиқ ҳали ҳам ўз кучида эканини ва Вазирлар Кенгаши томонидан бекор қилинмаганини айтди.

«Тадқиқот давом этиши мумкинлигини оммавий ахборот воситалари хабарларидан билиб, ҳайратда қолдик», деди Нантоте. «Биз ғазабдамиз, чунки ҳатто ушбу соҳага масъул вазир сифатида менга ҳам хабар берилмаган».

SDU қайта кўриб чиқилган тадқиқот протоколи «Гвинея-Бисаудаги тегишли органлардан» ахлоқий маъқуллов олганини айтганидан кейин низо янада чуқурлашди, аммо Нантоте буни рад этди.

АҚШдаги Дьюк университетининг глобал соғлиқни сақлаш ва давлат сиёсати профессори доктор Гэвин Ями ушбу режани танқид қилди.

«Таклиф этилаётган синовдан неоколониализм ҳиди келмоқда», деди у BBC’га ва нега бу тадқиқот Данияда ўтказилмаётганига қизиқди.

Унинг эътирози гепатит B кенг тарқалган мамлакатда тавсия этилган вакцинани баъзи янги туғилган чақалоқларга бермаслик қарорига қаратилган эди.

SDU декани Якоб Грауслунд синов ҳеч қачон бошланмаганини, ҳеч қандай чақалоқ рўйхатга олинмаганини ва тадқиқот доирасида ҳеч қандай эмлаш ўтказилмаганини айтди.

SDU университетнинг шахсий тадқиқот ахлоқ қўмитасидан алоҳида ижобий хулоса олганини билдирди.

Грауслунднинг айтишича, Дания қонунчилиги талаб қилмаса-да, университет қўшимча мустақил экспертиза ўтказишга ҳаракат қилган.

Унинг қўшимча қилишича, Даниянинг тегишли қонуний тадқиқот ахлоқ органлари бундай экспертизани ўтказа олишмаган.

SDU ахлоқ қўмитаси лойиҳани маъқуллаганидан сўнг, Грауслунд уни давом эттириш мумкин деган қарорга келди.

Бироқ, у бу Гвинея-Бисау расмийларидан талаб қилинадиган алоҳида рухсатнома ўрнини босмаслигини таъкидлади.

19 октябрь куни Гвинея-Бисау Суд полицияси пойтахт Бисаудаги «Бандим» соғлиқни сақлаш лойиҳаси биносида тинтув ўтказди ва гепатит B вакциналари партиясини мусодара қилди.

Полиция ушбу партия болаларни эмлаш учун мўлжалланганини айтди, аммо қанча доза олингани ёки текширув учун қандай аниқ асослар борлигини очиқламади.

Улар мусодара қилишнинг ўзи вакциналар нуқсонли ёки хавфли эканини англатмаслигини таъкидладилар.

Полиция ўз текшируви таклиф қилинган синовга, вакциналарни олиб киришга ёки партия билан боғлиқ бошқа ҳолатларга тегишлими-йўқми, буни аниқ айтгани йўқ.

Грауслунд мусодара бўйича изоҳ бера олмаслигини айтди.

Таклиф этилган синов Президент Дональд Трамп ва Соғлиқни сақлаш вазири Кеннеди даврида вакцина сиёсатида катта ўзгаришлар юз берган бир пайтда АҚШ ҳукумати томонидан молиялаштирилган эди.

Кеннеди раҳбарлигида АҚШнинг вакциналар бўйича комиссияси барча янги туғилган чақалоқларни туғилганда гепатит B га қарши эмлаш ҳақидаги узоқ йиллик тавсияни бекор қилишга уринди, аммо кейинчалик федерал судья ушбу қарорни Трамп администрациясининг вакцина сиёсатидаги бошқа ўзгаришлари билан бирга тўхтатиб қўйди.

Танқидчилар ушбу тадқиқот айтиб ўтилган мақсади инфекциянинг олдини олишдан ташқари вакцинанинг эҳтимолий таъсирини ўрганиш бўлишига қарамай, сиёсатдаги ушбу ўзгаришни қўллаб-қувватлашга хизмат қилиши мумкинлигини сўроқ остига олишди.

Кеннеди даниялик тадқиқотчиларни «вакцина тадқиқотларининг илоҳлари» деб мақтаган ва вакцина хавфсизлиги борасидаги хавотирларни қўллаб-қувватлаш учун уларнинг илгариги ишларидан олинган хулосаларни келтирган эди. Бироқ, ўша тадқиқотчиларнинг баъзилари томонидан ўтказилган кейинги тадқиқот илгари хабар қилинган таъсирнинг ҳеч қандай далилини топмади.

Мавжуд маълумотларда таклиф қилинган синов АҚШ сиёсатидаги ўзгаришни оқлашга мўлжаллангани ҳақида ҳеч қандай далил йўқ.