Гвинея-Бисау референдуми президент ваколатларини кенгайтирувчи янги конституцияни маъқуллади
Кенг кўламли ислоҳотлар ўтган йилги давлат тўнтариши ортидан ва фуқаролик бошқарувига қайтиш таклифи олдидан амалга оширилмоқда.
Гвинея-Бисау аҳолиси президент ваколатларини сезиларли даражада кенгайтирувчи янги конституцияни ма'қуллади, бу ҳаракат о'тиш даври президенти генерал Хорта Н'Тамнинг ҳарбий ҳукумати томонидан бошланган. Ушбу ма'қулланиш шу йил охирида бо'либ о'тадиган умумий сайловлар арафасида амалга оширилди.
О'тган йилнинг ноябр ойида баҳсли сайловлардан со'нг Г'арбий Африка давлатини назоратга олган ҳарбий режим томонидан уюштирилган референдумда сайловчилар кенг ко'ламли ислоҳотларга рози бо'лишди. Ушбу о'згаришлар президентга бош вазир ва вазирлар маҳкамасини тайинлаш ва лавозимидан озод қилиш, вазирликларни тузиш ёки тарқатиб юбориш ва ог'ир сиёсий инқирозлар пайтида парламентни тарқатиб юбориш ҳуқуқини беради.
Бироқ, асосий мухолифат партияси овоз беришни бойкот қилди ва жараёнда етарли сиёсий ва институционал кафолатлар ё'қлигини ва мамлакатнинг демократияга қайтишини хавф остига қо'йганини та'кидлади. Дунёнинг энг қашшоқ давлатларидан бири бо'лган Гвинея-Бисау 1974-йилда Португалиядан мустақилликка эришганидан бери камида то'ққизта то'нтариш уриниши ва муваффақиятларига дуч келди. БМТ мамлакатни қирг'оқ бо'йидаги ко'плаб аҳоли яшамайдиган ороллари туфайли "нарко-давлат" деб атади, бу ороллар гиёҳванд моддалар савдогарлари учун идеалдир.
Мамлакат сайлов комиссияси томонидан э'лон қилинган дастлабки натижалар шуни ко'рсатдики, якшанба куни бо'либ о'тган референдумда сайловчиларнинг 70 фоизи о'згаришларни қо'ллаб-қувватлаган, 30 фоизи эса уларга қарши бо'лган. Сайловчиларнинг иштироки қарийб 60 фоизни ташкил этгани ҳақида хабар берилган.
Янги конституция президентликни бош вазир ҳисобига мустаҳкамлайди ва Гвинея-Бисау ярим президентлик тизимидаги ҳокимият мувозанатини о'згартиради. Илгари қонун чиқарувчи орган парламент ко'пчиликдан бош вазир тайинлаган, кейин эса у вазирлар маҳкамасини тузган — бу тартиб ҳукмрон ҳарбий ҳокимият сиёсий беқарорликка ҳисса қо'шганини да'во қилган. Ҳозирги о'згаришлар президентга ко'проқ ҳукумат ваколатларини беради, гарчи беш йиллик президентлик муддати ва икки муддатга сайланиш чегараси о'згаришсиз қолмоқда. Ҳарбий ҳокимият ушбу о'згартиришлар президентлар ва бош вазирлар о'ртасидаги такрорланувчи низоларни ҳал қилиш учун зарур деб та'кидламоқда.
Бундан ташқари, янги конституция парламент о'ринлари сонини 102 дан 65 гача қисқартиради ва сайлов округлари сонини 29 дан 12 гача қисқартиради. Шунингдек, у президентликка номзодлар учун янги танлов мезонларини, жумладан, сайловдан олдинги беш йил давомида Гвинея-Бисауда доимий равишда яшаш талабини жорий этади.
Бу ўзгаришлар декабр ойида бўлиб ўтадиган президентлик ва парламент сайловларидан олдин содир бўлди, ҳарбий ҳокимият фуқаролик бошқарувини тиклашга қаратилганини таъкидламоқда. Шунга қарамай, референдум мамлакатнинг асосий мухолиф партияси - Гвинея ва Кабо-Верде мустақиллиги учун Африка партияси (ПАИГС) томонидан қаттиқ қаршиликка учради, улар ўз тарафдорларини овоз беришни бойкот қилишга чақирдилар. ПАИГС ўзгаришлар президентликда ортиқча ҳокимиятни жамлаш хавфи борлиги ҳақида огоҳлантирди. ПАИГС раҳбари Домингос Симõес Переира референдум ортидагиларни демократия ва сиёсий эркинликларга путур етказишга уринишда айблади. Баъзи фаоллар ББСга референдум шунчаки расмиятчилик эканлигини ва рўйхатдан ўтган сайловчиларнинг 90% иштирок этмаганини даъво қилишди.
Референдум Гвинея-Бисау сиёсатидаги яна бир нотинч даврдан кейин ўтказилди. Ҳарбийлар 2025-йил ноябр ойида ўша пайтдаги президент Умаро Сиссосо Эмбало ва мухолифат номзоди Фернандо Диас ғалаба қозонганини даъво қилган баҳсли президентлик сайловларидан сўнг ҳокимиятни эгаллаб олишди. Хунта раҳбарлари мамлакатни беқарорлаштириш учун номаълум сиёсатчилар томонидан уюштирилган фитнани барбод қилиш учун ҳаракат қилганликларини айтишди, гўёки "таниқли гиёҳванд моддалар барони" томонидан қўллаб-қувватланган. Ушбу босиб олиш Гвинея-Бисауни со'нгги йилларда ҳарбий то'нтаришларни бошдан кечирган Г'арбий ва Марказий Африка давлатлари ро'йхатига қо'шди.
Декабр ойидаги сайловлар энди ҳарбий ҳокимият фуқаролик бошқарувини тиклаш ҳақидаги ва'дасини бажарадими ёки ё'қми ва кенгайтирилган президентлик ваколатлари Гвинея-Бисаунинг заиф сиёсий тизимини қандай о'згартириши ҳақида муҳим синов бо'либ хизмат қилади.