Франциядаги президентлик сайловлари олдидан талабалар норозилик намойишлари бошқарилмоқдами?

Франциядаги президентлик сайловлари олдидан талабалар норозиликлари бошқарилмоқдами?

Франция бош вазири радикаль сўлларни сайловда устунликка эришиш учун юқори синф ўқувчилари ҳаракатидан қурол сифатида фойдаланаётганликда айблади

Франциянинг норозилик намойишларига бўлган иштиёқи бутун Европага маълум.

Сўнгги йилларда биз қиммат тартиб-қоидалардан ғазабланган фермерлар маҳаллий мэрия биноларига гўнг отаётганига, чекка шаҳар атрофида эса ниқобланган ёшлар вақти-вақти билан тартибни сақлаш полициясига қўлбола гранаталар улоқтираётганига қайта-қайта гувоҳ бўлдик.

Уч ҳафтадан кўпроқ вақтдан бери минглаб талабалар юқори синф мактабларининг кириш қисмларини тўсиб қўймоқда ва ўз эътирозларини кўчаларга олиб чиқмоқда.

Шу шанба куни Франция бўйлаб юзлаб янги намойишлар ўтказилишига чақириқлар бўлди.

Талабаларга касаба уюшмалари ва «сариқ нимчалилар» деб аталмиш ҳаракатнинг етакчи намояндалари қўшилиши кутилмоқда.

Шу ҳафта Франция бош вазири Себастьен Лекорню келаси йилги президентлик сайловлари олдидан сиёсий муҳит кескинлашаётгани сабабли талабаларнинг ғазабидан фойдаланилаётганини таъкидлади.

(сариқ нимчалилар) 2018 йилдан бошлаб бир йилдан ортиқ вақт давомида турмуш даражаси қимматлашаётганига қарши норозилик билдириб, Франция тарихидаги энг узоқ давом этган норозилик ҳаракатларидан бирига айланди.

«Gilets jaunes»нинг таниқли фаоли Жером Родригес Instagram орқали одамларни шанба кунги намойишларда иштирок этишга чақирди.

Норозилик намойишлари «муносиб яшашни хоҳлайдиган, энди ҳар бир центни санашга мажбур бўлмаган ва овқатланиш ёки машина ҳайдаш ўртасида танлов қилиши шарт бўлмаган»ларга сўз бериши керак, деди у видеороликда.

«Ғазабнинг сиёсий партияси йўқ. Бўш музлатгичнинг сиёсий партияси йўқ», — дея қўшимча қилди у.

Хўш, ИИнинг иккинчи йирик иқтисодиётида нималар юз бермоқда?

Фуқароларнинг тартибсизликлари, ҳукумат қарзлари харажатларининг ўта юқори даражаси, Франция парламентининг чуқур бўлиниб кетгани ва сўнгги беш йилда олтита бош вазир алмашгани — ҳафсаласи пир бўлган бу Франция бош вазирларининг барчаси мамлакатнинг давлат қарзини камайтирмоқчи эканини айтмоқда.

Франция инқироз ёқасидами ва буларнинг барчаси Франция жуда катта улушга эга бўлган евроҳудуд валютаси учун нимани англатади?

«Францияни 2012 йилдаги Грециянинг қарз инқирози ёки 2001 йилдаги Аргентина билан солиштириб бўлмайди. Молиявий бозорлар буни яхши билишади», — деди иқтисодчи Анн-Лор Делатт.

У Париж Дофин университетининг Иқтисодиёт бўлимида CNRS доимий тадқиқотчиси бўлиб, Франция ОАВларида мамлакат давлат қарзининг хавфли аҳволи ҳақидаги мунозараларда фаол иштирок этади.

«Бозорлар 2024 йилдаёқ муддатидан олдинги сайловлардан сўнг парламент учта [мухолиф сиёсий] блок ўртасида чуқур бўлиниб кетганидан кейин бюджетимизда муаммо пайдо бўлишини тан олишган эди, аммо улар Франция керак бўлса солиқларни ошириш имкониятига эга бўлган катта мамлакат эканини ҳам тушунишади».

«Бизнинг вазиятимиз 2023 йилда Лиз Трасс давридаги Буюк Британияга кўпроқ ўхшайди», — дейди Делатт Буюк Британиянинг ўшандаги бош вазирининг фунтнинг кескин тушиб кетишига, ҳукумат облигациялари даромадлилигининг ошишига ва ипотека ставкаларининг кескин кўтарилишига олиб келган мини-бюджетига ишора қилиб.

«Инқироз нисбатан қисқа давом этди, чунки бозорлар Буюк Британиянинг ўзини ўнглаб олиш учун молиявий воситаларга эга эканини тан олди».

«Бу ерда, Францияда бу оғриқли бўлади, лекин ҚҚСнинг 4 фоизга оширилиши давлат қарзини ёпиш учун зарур бўлган 120 миллиард еврони йиғишга ёрдам беради. Инвесторлар буни билишади», — дея хулоса қилади у.

Эҳтимол, назарий жиҳатдан шундайдир. Ва Делатт қайд этганидек, агар Франция молияси бошқа Европа иқтисодиётларига таъсир қиладиган даражада инқирозга учраса, Европа Марказий Банки, эҳтимол, аралашади.

Аммо шунча Франция фуқароси мавжуд вазиятдан норози экани аниқ бўлиб турган бир пайтда, солиқлар оширилса ёки ижтимоий таъминот ва таълим бюджетлари янада қисқартирилса, муносабат қандай бўлишини тасаввур қилаверинг.

(эркинлик, тенглик ва қардошлик), лекин ғазабнок кўчаларда ва вирусдек тарқалаётган ижтимоий тармоқдаги постларда бу туйғуни асло сезмайсиз.

Радикаль сўл LFI етакчиси Жан-Люк Меланшон (ўртада) келаси йилги сайловлар олдидан талабалар норозиликларидан фойдаланишда айбланди

Шу ҳафта мен кўп ҳафталик норозилик акциясининг бир қисми сифатида ўз мактабларининг кириш қисмини тўсиш учун ишлатилган катта яшил чиқинди қутилари устида ўтирган 17 ёшли Максим, Мадлен ва Элоди билан учрашдим.

Улар менга бу ерда, Парижнинг 3-уездида аҳвол етарлича ёмон эканини, синф хоналарининг деворларида тешиклар борлигини, синфларда ўқувчилар сони ортиб бораётганини ва ўқитувчилар жуда камлигини айтишди, лекин бу ўсмирлар пойтахтнинг чекка ҳудудларида аҳвол бундан ҳам ёмонроқ эканини яхши англашар эди.

«Франция égalité (тенглик) ҳақида гапиришни яхши кўради, — дейишди улар менга, — лекин ҳақиқат шундаки, бу ерда камбағаллар камситилади, бойлар эса фойда кўради».

Уларнинг ҳеч бири келаси баҳорда Францияда ўтказиладиган президентлик сайловида овоз бериш ёшига етмайди, лекин улар ҳокимиятдаги шахсларнинг ўзгариши бирор нарсани ўзгартиришига шубҳа билан қарашди.

Уч нафар ёш аёл кенг кўламли норозилик намойишлари Франция ҳукуматини эшитишга мажбур қилишнинг ягона йўлидек туюлишини айтишди.

Улар Франциянинг исёнкор анъанасининг бир қисмидир.

Пайшанба куни Париж бўйлаб юриб бораётган норози талабалар оломони орасида мен бўйинларига «Биргаликдаги оналар» деб ёзилган плакатларни осиб олган бир неча оналарни учратдим.

Улар у ерда норозилик билдириш учунми ёки фарзандларини ҳимоя қилиш учунми, деб сўрадим. «Иккаласи ҳам!» деган кескин жавоб бўлди.

37 ёшли Гвеннинг айтишича, у ва бошқа оналар ҳар куни эрталаб маҳаллий мактабни эгаллаб олишда талабалар ва полиция ўртасида мувофиқлаштиришни таъминлаш учун навбатма-навбат навбатчилик қилишмоқда.

Шу ой бошида юзлаб одамлар жароҳат олган ва Ланс шаҳридаги 15 ёшли бола қўлидан айрилган норозилик намойишлари пайтида полициянинг шафқатсизлиги ҳақида ортиб бораётган айбловлардан сўнг ушбу ҳаракатлар бошланди (Франция Ички ишлар вазирлиги бу айбловларни рад этди).

Франция ички ишлар вазири шундан бери юқори синф мактабларидаги намойишларда полиция томонидан шовқинли гранаталар қўлланилишини тўхтатиб қўйди.

Гвен ўғли мактабларнинг эгаллаб олингани сабабли ҳафталаб ўқишга бормаётганидан хафа эмаслигини айтди. «Унинг фуқаролик бурчини англаши ва жамиятда адолат учун курашиши у учун жуда яхши таълимдир», — деди у.

Пайшанба кунги намойишда мен 17 ёшли Лола ва унинг онаси Сандрин билан ҳам учрашдим, улар инқилоб инсониятнинг энг гўзал ифодаси экани ёзилган плакатни бирга ушлаб туришарди.

«Онам 68-йилда кўчага чиққан, — деди Лола фахр билан. — Энди навбат менга. Франциядаги президентлик сайловларини кутишдан маъно йўқ. Биз ўзгаришни ҳозир хоҳлаймиз».

1968 йил май ойида Парижда бўлиб ўтган талабалар норозиликлари Францияда афсонага айланган. Яхшироқ таълим талаблари ишчиларни маршга жалб қилди ва бу Франция тарихидаги энг катта умумий иш ташлашга айланди. Бу бир авлод учун инқилобий тўнтаришлар мезонини белгилаб берди ва Франция сўл кучлари учун янги имкониятлар очган деб ҳисобланади.

Энди эса, Францияда аллақачон кескинлашган президентлик сайловларига олти ой қолганда, Жан-Люк Меланшон бошчилигидаги радикал сўллар талабаларнинг ҳафсаласи пир бўлганидан қурол сифатида фойдаланаётгани ҳақида айбловлар пайдо бўлмоқда.

«[Меланшоннинг] "Франция эгилмайди" (LFI) партияси аъзолари ўзларининг сайловдаги устунликлари учун юқори синф ўқувчилари ҳаракатидан фойдаланмоқдалар», — деди Себастьен Лекорню чоршанба куни. У уларни норозиликларни рағбатлантиришда ва кейин ҳар қандай зўравонликни хотиржамлик билан қоралашда айблади.

«Бу иккиюзламачилик Францияга зарар етказади», — деди Лекорню.

Аммо «Меланшон — президентликка!» деган ҳайқириқни кўчалардаги талабалар орасида тез-тез эшитиш мумкин.

Бир нечта намойишчилар менга тарафдорлар унинг Францияда бойлик солиғини жорий этиш, овоз бериш ёшини 16 ёшга тушириш ҳақидаги чақириғини ва француз мактабларига уларнинг аҳволини текшириш учун ташриф буюрган ягона президентликка номзод эканини олқишлашаётганини айтишди.

Франциядаги президентлик пойгасида миллатчи, иммиграцияга қарши номзод Марин Ле Пен учун ечим мамлакатнинг ИИ бюджетига қўшадиган 11 миллиард евролик ҳиссасини қисқартиришдир.

Бироқ, сўл ёки ўнг томондан бўлишидан қатъи назар, ҳар қандай янги Франция президенти Франция молияси бўйича боши берк кўчадан чиқа олишига шубҳа қилиш учун асослар бор.

Франция ҳозирда Европада аҳолининг қариши, молиялаштириш керак бўлган сахий ижтимоий таъминот тизими ва АҚШ президенти Дональд Трампнинг савдо тарифлари ва Форс кўрфазидаги уруш каби ташқи ташқи тазйиқлар туфайли қисилган миллий иқтисодиётга дуч келаётган ягона мамлакат эмас.

Франция, Германия, Швеция ёки Италияда бўладими, сайловчиларга қисқараётган давлат молияси ҳақидаги ҳақиқатни айтишга иккиланаётган сиёсатчилар, мудофаа муассасаларининг мудофаа харажатларини ошириш талаби ва фуқароларнинг яхшироқ давлат хизматларини талаб қилиши ўртасида яширин кескинлик мавжуд.

Францияда бу босим айниқса кучли. Франциянинг давлат харажатлари ЯИМнинг қарийб 57 фоизини ташкил этади ва бу бутун дунё бўйлаб бой мамлакатлар орасида энг юқори кўрсаткичлардан биридир.

Ижтимоий харажатлар, айниқса пенсия харажатлари ўта катта, француз фуқаролари эса Европада энг юқори умумий солиқ ва ижтимоий ажратмалар юкини тўлашади. Мухтасар айтганда, улар бунинг эвазига кучли ижтимоий таъминот ва давлат хизматларини кутишади.

Аммо иқтисодчи Анн-Лор Делатт янги президент мамлакатининг молиявий бош оғриғини ҳал қилади деб ўйламайди.

«Бизга конституциявий ўзгаришлар керак. Янги тизим. Янги Республика», — деди у менга.

«Бизнинг Бешинчи Республикамиз қудратли президент атрофида тўпланган. Парламент консенсус топиш ёки янги қонунлар қабул қилиш учун эмас, балки уни тўсиб қўйиш учун мавжуд».

Франция олдинга силжиши учун бу ҳолат ўзгариши керак, дейди у.

2027 йилги президентлик сайловларидан кейинги Франция парламенти сайлови аввалгидек бўлиниб кетиши мумкин, деб ҳисоблайди у: «Бизга депутатлар кўпроқ ҳокимиятга эга бўлган ва европалик қўшниларимиздан консенсус ва коалиция тузишни ўрганиши керак бўлган тизим керак».

Унинг фикрича, таълимни ҳимоя қилиш ва молиялаштиришни адолатлироқ тақсимлаш керак эди. Бу Франциянинг молиявий келажагига киритилган сармоя эди, деди у менга.

«Маорифдаги тенгсизлик ва ўқитувчиларнинг кам маош олиши бўйича ҳозирги тизимимиз шуни англатадики, биз Франция жамиятидаги энг яхши ва энг иқтидорли кишилардан фойдаланиш имкониятини бой беряпмиз. Бу нафақат алоҳида шахсларга нисбатан адолатсизлик, балки иқтисодиётимиз охир-оқибат инновациялар ва маҳсулдорликни йўқотади».

Франция Конституциясини қайта ёзиш ҳозирда кун тартибида йўқ. Хўш, яқин келажак ҳақида нима дейиш мумкин, деб сўрадим марказчи сиёсатчи Анн-Катрин Луазьедан.

У Франция парламенти юқори палатасидаги Марказчилар иттифоқи сенатори ва фан ва технологиялар бўйича парламент гуруҳи вице-президентидир.

Луазье, сиёсий доиралардаги деярли ҳар бир етакчи француз сиёсатчиси каби, норозилик билдираётган талабалар «эшитилаётганларини ҳис қилишлари керак», дейди.

«Бюджетимиз чекланган, — тан олди у, — лекин сизга кўпроқ пул керак эмас. Молиялаштиришни яхшироқ қайта тақсимлаш орқали яхшиланишларга эришиш мумкин. Францияда таълим минтақавий ваколатга киради. Ҳар бир минтақа маҳаллий эҳтиёжларни кўриб чиқиши ва шунга мос равишда устувор йўналишларни белгилаши керак. Бу ҳаракатни дарҳол амалга ошириш мумкин».

Мен Луазьедан Буюк Манчестернинг собиқ мэри, Буюк Британия Бош вазири Энди Бернемнинг минтақаларга кўпроқ ваколатлар берилиши кераклиги ҳақидаги фикрига қўшиласизми, деб сўрадим. «Албатта, — деб жавоб берди у. — Франция анъанавий равишда Парижга жуда йўналтирилган эди, аммо мамлакатни марказсизлаштириш орқали жуда кўп нарсани яхшилаш мумкин».

«Менинг Франциям вайрон бўлгани йўқ. Мен ОАВда кўрсатилаётган бу тасвирни тан олмайман. Менинг мамлакатим кўплаб Франциялардан иборат. Париж, минтақалар; шимолий ва жанубий Франция. Биз ҳокимиятни халққа қайтаришимиз керак. Маҳаллий ҳукуматлар одамларнинг кўзларига тик қарай олади, шунда сайловчилар сиёсатчилар Париждан туриб уларнинг тақдирини ҳал қилишларидан кўра, ўз келажаклари устидан ҳокимиятга эга эканликларини ҳис қилишади».

«Шу йўл билан сайловчиларнинг — ва талабаларнинг — сиёсатга бўлган ишончини тиклаймиз деган умиддаман».

Бу келаси йили Францияда ўтказиладиган йирик сайловлар олдидан сиёсатчилардан — ўнг ва сўллардан эшитадиган ваъдангиздир.

Аммо бу ердаги сўровномалар, аксарият Европа мамлакатларидаги каби, жамоатчиликнинг сиёсий синфга бўлган ишончи танқис эканини кўрсатмоқда.