Фермерларга ҳосилни қачон йиғиб олишни айтадиган сунъий интеллект

**Деҳқонларга ҳосилни қачон йиғиб олишни айтаётган СИ**

Ҳосилни йиғиб олиш учун тўғри вақтни танлаш экиннинг тақдирини ҳал қилувчи қарор бўлиши мумкин.

Ўтган йили Вашингтон штатида олма ҳосилини йиғишнинг биринчи куни келганида, мевалар тайёр ва теримчилар шай эди — аммо об-ҳавонинг ўз режалари бор эди.

«Ҳарорат 38°C атрофида эди... бундай иссиқда одамларнинг ишлаши хавфли», деб эслайди Okanagan Specialty Fruits компаниясидан Жоэл Картер. «Биз эрталабки соат 10 да ишни тўхтатишга мажбур бўлдик».

Унинг айтишича, об-ҳавони ҳисобга олган ҳолда ҳосилнинг энг яхши йиғим-терим кунларини прогноз қилувчи сунъий интеллект (СИ) моделлари жуда фойдали бўлиши мумкин. «Сизга мевангиз қачон пишиб етилишини билишнинг ўзи кифоя қилмайди. Уни териб олиш учун қанча вақтингиз бор?» дейди у. «Мана шу ерда бу моделлар ҳақиқатан ҳам ёрдам беради».

Картернинг компанияси Вашингтонда 1250 акрдан ортиқ олма боғларига эга бўлиб, бу олмалар нимталанган бўлаклар учун етиштирилади — улар, масалан, кўпинча меҳмонхоналар ва мактабларга сотилади. Компания маҳсулдорликни ошириш умидида технологияларга сармоя киритмоқда. Ҳатто олмалар ҳам генетик жиҳатдан ўзгартирилган бўлиб, кесилгандан кейин тезда қорайиб қолмайди.

Бироқ ҳосилни ташкил қилиш қийин. Дарахт ёки токдаги меваларни санаб, таҳлил қиладиган ва экинлар қачон пишиб етилишини тахмин қиладиган янги воситалар пайдо бўлмоқда. Бу жуда муҳим, чунки мева нархлари, айниқса, қулупнай ёки кўквой (черника) каби қимматбаҳо резаворлар учун кескин ўзгариб туриши мумкин. Агар ҳосил йиғиш санаси нотўғри белгиланса, мавсумий ишчилар керак бўлмаган вақтда банд қилиниши ва энг катта фойда бой берилиши мумкин.

Okanagan Specialty Fruits аллақачон Канаданинг Vivid Machines компанияси ишлаб чиққан камераларни синовдан ўтказмоқда. Камералар тракторларнинг тепасига ўрнатилади ва трактор ҳаракатланаётганда олма дарахтларининг тасвирларини суратга олади. Кейин СИ тасвирлардаги куртаклар, гуллар ёки меваларни аниқлайди.

«Ҳозирги вақтда Vivid бизга ҳосил миқдори ва йиғим-терим кунларини тахмин қилиб бермоқда», дейди Картер. Унинг айтишича, тизим айниқса оддий кўз билан тез илғаб олиш қийин бўлган жуда кичик гул куртакларини аниқлашда жуда яхши ишлайди.

Бироқ Картернинг қўшимча қилишича, прогнознинг аниқлиги тизимга киритилган тарихий маълумотларнинг сифатига жуда боғлиқ. «Бу СИ интернетни титиб чиқиб, Granny Smith олмаси учун ўртача [ҳосилдорлик] қандай эканини аниқлай оладиган нарса эмас», деб тушунтиради у. «У айнан сизнинг хўжалигингизга мослаштирилган бўлиши керак».

Олмалар ҳар ҳолда бироз чидамли — Granny Smith учун ҳосил йиғиш ойнаси уч ҳафта давом этади, дейди Картер. Бошқа мевалар, масалан, резаворлар учун бу бор-йўғи бир неча кун бўлиши мумкин.

«Агар қулупнай ҳосили пишган бўлса, уни тезроқ йиғиб олишингиз керак — акс ҳолда бутун ҳосилингиз жуда ва жуда тез касалланиб, нобуд бўлади», дейди Буюк Британиянинг мева етиштирувчиларга ҳосил прогнозларини тақдим этувчи FruitCast компанияси ҳаммуассиси ва бош операцион директори Раймонд Мартин.

Унинг компанияси қулупнай, малина, маймунжон, кўквой ва помидор учун ҳосил прогнозларини таклиф қилади. «Келгуси йили узумга ўтамиз», дея қўшимча қилади Мартин.

Тажрибали деҳқонлар мевалари қачон пишишини ўзлари ҳам билишмайдими, деб сўрайман? Мартин улар одатда билишини айтади — аммо кўплаб акрларни эгаллаган ёки очиқ ва ёпиқ майдонларни ўз ичига олган бутун хўжалик бўйлаб эмас. «Биз деҳқонлар қила оладиган ишни қиламиз, лекин буни улар қила олмайдиган миқёсда амалга оширамиз».

Тизим дронлар, далада смартфон билан юрган одам ёки қишлоқ хўжалиги машинасига ўрнатилган камера томонидан тўпланиши мумкин бўлган пишаётган меваларнинг тасвирларини ўрганади.

Бу йил қийин бўлди, деб таъкидлайди Мартин, иссиқ об-ҳаво ва кучли қурғоқчилик Буюк Британиянинг катта қисмига таъсир кўрсатди.

Бу кўплаб мева ўсимликларини стрессга солиб, уларни термик уйқу ҳолатига ўтказди ва мева етиштиришни секинлаштирди.

Резаворларни териш учун жуда қисқа вақт бор, дейди Раймонд Мартин.

FruitCast модели ўз прогнозларида об-ҳаво ва суғориш шароитларини ҳисобга олади. Компаниянинг таъкидлашича, «бизнинг прогнозларимиз бир ҳафта олдин ҳақиқий терилган ҳажмнинг 10% оралиғида (90% аниқликда) ва уч ҳафта олдин 17% оралиғида (83% аниқликда) бўлади. Биз хатолик 20% дан кам бўлишига кафолат берамиз...»

Angus Soft Fruits — FruitCast билан ҳамкорлик қилган компаниялардан бири. Мева пишиб етилишини прогноз қилиш бўйича СИ технологияси ҳали «тайёр ечим» эмас, дейди операцион директор Нил Финлейсон: «Бу йўл ҳали давом этмоқда ва сезиларли ютуқларга эришилган бўлса-да, соҳа тўлиқ интеграциялашган прогнозлаш экотизимига эришишдан ҳали бироз йироқда».

Бош қароргоҳи Калифорнияда жойлашган ва Буюк Британияда йирик фаолият юритадиган Driscoll's мева сотувчи компанияси ҳам BBC News'га Буюк Британиядаги баъзи мустақил мева етиштирувчилари FruitCast технологиясидан фойдаланганини тасдиқлади.

Тадқиқотчилар, шунингдек, меваларни жуда майда деталларигача таҳлил қилишнинг янги усулларини ўрганмоқдалар. Кўпгина деҳқонлар экинларининг шакар миқдорини ўлчаш учун қўлда ишлатиладиган брикс метрлардан фойдаланадилар. Бу қурилмалар ёруғликнинг суюқлик орқали ўтгандан кейин йўналишини қанчалик ўзгартирганини ёки синганини ўлчаш орқали ишлайди — бу эса мавжуд қаттиқ моддалар миқдорини кўрсатади.

Ушбу метрларнинг баъзилари инфрақизил нурлардан фойдаланади, шунинг учун мевани ўлчаш учун уни кесиш шарт эмас. Аммо Принстон университетидан Ясаман Гасемпурнинг айтишича, юқори частотали радио тўлқинлар бўлган миллиметрли тўлқинлар ичкарига чуқурроқ кириб бориши мумкин. «Улар асосан намлик, сув [ва шакар]га жуда яхши жавоб беради», дейди у.

У ва унинг талабалари миллиметрли тўлқинларга асосланган пишиб етилишни аниқловчи қурилма ишлаб чиқишди.

Унинг талабалари уни Нью-Жерсидаги маҳаллий бозорда синаб кўришди. «У ердаги [ходимлар] бизни шубҳали иш қиляпти деб ўйлаб, бироз қўрқиб кетишди», деб кулади Гасемпур.

Мева ҳали пишиб етилмаган бўлса, унинг бундай батафсил таҳлили у қачон тайёр бўлишини прогноз қилишга ҳам ёрдам беради.

Аммо Картер каби баъзи етиштирувчилар янги технологияни синаб кўришни хоҳлашса-да, кўпчилик бу ҳақиқатан ҳам сармоя киритишга арзийдими ёки йўқми, деган саволни ўртага ташлайди. «Жорий этиш жуда мураккаб», дейди Шимолий Каролина давлат университетидан Жинг Жанг. «Етиштирувчи тадқиқотга ва унинг ишлашига ишонч ҳосил қилиши керак».

Жанг кўквойлар сонини автоматик равишда санайдиган тизим устида ишламоқда.

Энг оддий тизимлар қиммат бўлиши шарт эмас. Флорида университетидан Кевин Ванг тасвирларни қайта ишлай оладиган яна бир ҳосилни санаш воситасини ишлаб чиқди.

Келажакда бу маълумотлар пишиб етилиш прогнозларига киритилиши мумкин. Бироқ, у баъзи деҳқонлар ўзларининг етиштириш стратегиялари, масалан, ўғитлаш ва суғориш режалари ҳақидаги тижорат нуқтаи назаридан нозик маълумотларни учинчи томонлар ва СИ моделлари билан баҳам кўришни истамасликлари мумкинлигини таъкидлайди.

Бен Палоне — АҚШ ғарбидаги деҳқонлар манфаатларини ҳимоя қилувчи Western Growers ассоциациясининг автоматлаштириш ва тижоратлаштириш бўйича катта директори. Унинг айтишича, ҳосил прогнозлари «оптималлаштириш воситаси» сифатида маълум бир салоҳиятга эга.

Аммо деҳқонлар, эҳтимол, барибир инсон ақл-заковатига таянишади. «Етиштирувчилар баъзи жуда муҳим қарорларни қабул қилишда — айниқса, ҳосил йиғиш ҳақида гап кетганда — жараёнда одамлар иштирок этишини хоҳлашади», дейди у.