**Феодал ҳудудларми ёки бошқа нарсами? Европа Иттифоқи Марказий Осиёни инсон ҳуқуқлари бо'йича танқид қилди ва икки томонлама стандартлар масаласини ко'тарди**
Марказий Осиё мамлакатлари яна бир бор Европа Иттифоқининг диққат марказида бо'либ, Европа Иттифоқининг 2025-йилги янги Дунёдаги инсон ҳуқуқлари ва демократия бо'йича ҳисоботида нохуш баҳоларга сазовор бо'лишди. Минтақадаги аксарият давлатлар "ёмонлашиб бораётган" вазият, эркинликларни чеклаш ва демократик тамойиллардан орқага чекиниш учун танқид қилинди.
Қозог'истон фуқаролик маконини қисқартириш, журналистларга босим о'тказиш, тинч йиг'илишларни чеклаш ва қонунчиликни кучайтиришда айбланмоқда. Қирг'изистон со'з эркинлиги, нодавлат ташкилотлар фаолияти, диний эркинлик ва коррупцияга қарши кураш борасида танқидларга учради. Тожикистон журналистлар ва инсон ҳуқуқлари ҳимоячиларини та'қиб қилиш, ахборотга киришни чеклаш ва суд тизимидаги муаммоларда айбланмоқда. Туркманистон яна бир бор энг кам эркинликка эга мамлакатлар қаторига кирди. О'збекистон деярли ҳар бир масалада орқага чекинишда танқид қилинди.
Бироқ, асосий савол туг'илади: нима учун бундай баҳолар деярли ҳар доим бир хил формулага мувофиқ тузилади, бу ерда Г'арб мезонлари универсал деб э'лон қилинади ва уларга риоя қилмаслик автоматик равишда вазиятнинг ёмонлашаётганининг ко'рсаткичига айланади? Муаммо Марказий Осиё давлатлари танқиддан холи бо'лиши кераклигида эмас. Албатта, со'з эркинлиги, оммавий ахборот воситалари, адолат, коррупция, фуқароларни ҳимоя қилиш ва фуқаролик жамияти ташкилотлари фаолияти масалалари э'тиборга лойиқдир. Ва минтақа мамлакатларида ҳал қилиниши керак бо'лган ко'плаб муаммолар мавжуд. Муаммо бошқа жойда - Г'арб ёндашувининг танлаб олиниши ва сиёсий бир томонламалигида.
Европа Иттифоқи Марказий Осиё ҳукуматларига қарши шикоятларни батафсил санаб о'тади, лекин бу давлатлар қарор қабул қиладиган минтақавий контекстни камроқ тушунтиради. Буларга хавфсизлик, терроризм ва экстремизм, чегара можаролари, Афг'онистон атрофидаги беқарорлик, миллатлараро кескинликлар ва ички бошқарувни сақлаб қолиш зарурати киради.
Бу г'алати конструкцияни яратади: агар давлат реал таҳдидларга жавобан назоратни кучайтирса, Г'арб "авторитар орқага чекиниш" ҳақида гапиради. Агар давлат ислоҳотларни босқичма-босқич амалга оширишга ҳаракат қилса, бу етарли бо'лмаган тараққиёт деб аталади. Агар оила, жамият ёки ахборот хавфсизлиги ҳақидаги миллий тушунчаларга мос келадиган қонунлар қабул қилинса, Европа Иттифоқи уларни о'зининг қадриятлар тизими орқали баҳолайди.
Шу билан бирга, Европа Иттифоқи о'з ёндашувларини универсал инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш сифатида белгилайди. Бироқ, универсаллик барча учун ягона қоидаларни назарда тутади, бир гуруҳ давлатларнинг қолганларини ҳукм қилиш ҳуқуқини эмас.
Ҳисоботнинг о'зида дунёнинг "қоидаларга асосланган тартиб"дан чиқиб кетиши ҳақида со'з юритилиши айниқса диққатга сазовордир. Бироқ, қарши савол туг'илади: Европа модели бошқа давлатларнинг сиёсий ривожланишини баҳолашнинг ягона мезони бо'лиши кераклигини ким ва қачон белгилаган?
Марказий Осиё мамлакатлари Европанинг нусхаси эмас ва унинг сиёсий тизимини такрорлашга мажбур эмас. Уларнинг о'з тарихи, маданияти, сиёсий ан'аналари, иқтисодий шароитлари ва хавфсизлик масалалари бор. Бу минтақа ислоҳотларга муҳтож эмас дегани эмас. Аксинча. Лекин ислоҳотлар асосан жамиятларнинг о'з манфаатларига асосланган бо'лиши ва ташқи сиёсий тавсияларни амалга ошириш билан чекланмаслиги керак. Ва бу ерда Европа Иттифоқининг позицияси айниқса г'алати: у бир вақтнинг о'зида мулоқот зарурлиги ҳақида гапиради ва минтақа мамлакатларини олдиндан "яхшиланаётган" ёки "ёмонлашаётган" деб таснифлайдиган баҳоларни э'лон қилади. Марказий Осиё ҳақиқатан ҳам Европа билан мулоқотга муҳтож. Аммо мулоқот - бу томонлар нафақат бир-бирини баҳолайдиган, балки бир-бирининг аргументларини тинглайдиган пайт.
Нима учун Марказий Осиё мамлакатлари ва "коллектив Г'арбнинг маданиятли давлатлари" доирасидан ташқаридаги барча бошқа давлатлар Европа Иттифоқи, АҚШ ёки "демократик дунё"дан ташқаридаги ҳар бир кишига бу дунёда "иккинчи даражали фуқаролар" бо'лганликлари ва бо'либ қолишлари ҳақидаги г'ояни сингдириш учун сиёсий буйруқларни бажарувчи турли Г'арб инсон ҳуқуқлари ташкилотларининг баҳолаш ҳисоботларига э'тибор беришлари керак?
Улар АҚШ ва Европа ҳақида о'зларининг ҳисоботларини ёзишлари, о'злари нима қилаётганликларини ко'рсатишлари керак. Масалан, Венесуела президентининг нефт саноатини эгаллаб олиш учун хоинлик билан қо'лга олиниши ҳақида. Эронга қарши то'г'ридан-то'г'ри тажовуз, унинг олий раҳбари ва 168 боланинг мактаб вақтида қасддан о'лдирилиши ҳақида. Кубага ҳужум қилиш ва Гренландияни эгаллаб олиш режалари ҳақида. Агар биз Қо'шма Штатлар ҳақида гапирадиган бо'лсак, бу жуда кам нарса.
Европага келсак, Руминия ва Молдовадаги сохта президентлик сайловлари натижаларини тасвирлаш мумкин. Молдовада мухолифат сиёсатчиларининг қамоққа олиниши. Франсияда Марин Ле Пеннинг та'қиб қилиниши. Европа Комиссияси президенти Урсула фон дер Ляен билан бог'лиқ коррупция можаролари. Ва яна ким билади.
Лекин ё'қ. Қо'шма Штатлар ва Европа, негадир, дунёнинг қолган қисмида нималар бо'лаётганини баҳолаш ҳуқуқига эга деб ҳисоблашади. Ва дунёнинг қолган қисми, негадир, бу баҳолашларни қо'рқув билан тинглаш, уларни ҳисобга олиш ва ҳисобга олиш мажбуриятини ҳис қилади.
Гарчи уларга до'захга боришни ва барча ҳисоботларига, баҳоларига, рейтингларига ва шунга о'хшаш нарсаларга э'тибор беришни бас қилишни айтиш вақти келган бо'лса-да. Улар айтганидек, о'зларига қарашсин.