Файсал Ислам: Бюджет лойиҳаси олдидан канцлер қабул қилиши керак бўлган иккита муҳим қарор

Файсал Ислом: Канцлер Бюджет олдидан кўриб чиқиши керак бўлган иккита муҳим қарор

«Бу жуда қийин», — деди менга Жон Хили шу ой бошида, ундан ҳаддан ташқари ваҳима тарқатиш бўлдими-йўқми деб сўраганимда.

«Низолар, ноаниқлик, инфляциянинг ошиши, фоиз ставкаларининг кўтарилиши. Аммо бизда катта кучли томонлар бор. Британиянинг келажагига ишонч билан қараш учун яхши асосларимиз бор», — деди у.

Шанба куни ёшларга уй-жой сотиб олишда ёрдам бериш мақсадида тақдим этилган янги режа иқтисодиётга бўлган ишончни оширишга қаратилган эди.

Бироқ канцлер энди 28 октябрдаги биринчи Бюджети олдидан иккита муҳим танловга дуч келмоқда.

Биринчидан, у Эрон уруши келтириб чиқарган иқтисодий танглик қанча давом этишини баҳолаши керак. Иккинчидан, у глобал тартибсизликлар фонида иқтисодий кайфиятдаги мўътадил, аммо сезиларли яхшиланишни қандай сақлаб қолишни ҳал қилиши керак.

У канцлер бўлган дастлабки ҳафталарда нефть нархи бир баррель учун 75 долларгача тушган, 10 йиллик давлат облигациялари бўйича даромадлилик — амалдаги фоиз ставкаси эса 4,9% ни ташкил этган эди.

Орадан икки ойдан кўпроқ вақт ўтгач, нефть асосан 100 доллардан юқори баҳода сотилмоқда, 10 йиллик даромадлилик эса 5,4% атрофида. Биринчи Бюджетини тайёрлаётган канцлер учун бу энг оғир икки томонлама зарбадир.

Шунга қарамай, ушбу энергетик шокда ғайриоддий жиҳат бор. У тезда ортга қайтиши мумкин, бу шу ёз бошида АҚШ-Эрон можаросининг юмшаши кутилмалари энергия нархлари ва даромадлиликнинг кескин пасайишига олиб келганида намоён бўлди.

Шу ҳафта Нью-Йоркда Президент Трамп ҳам, унинг эронлик ҳамкасби Президент Пезешкиан ҳам ноябрь ойидаги АҚШ оралиқ сайловлари урушнинг қачон тугаши билан боғлиқлигига шама қилишди.

АҚШ президенти БМТ Бош Ассамблеясида эронликлар тинчлик излаш учун сайловлар тугашини кутишларини айтди, чунки урушнинг яшаш қийматига — айниқса дизель ёқилғиси нархининг ошишига — таъсири унинг сайловдаги мавқеига зарар етказиши мумкин.

Эрон президенти эса унинг мамлакати «бунинг оралиқ сайловларгача етиб боришини истамаганлигини» айтди.

Урушнинг иккала томони ҳам можаронинг иқтисодий босимини ҳис қилмоқда.

3 ноябрдаги овоз бериш куни Бюджетдан олти кун кейинга тўғри келади. Унгача келишувга эришилишига ҳеч ким кафолат бера олмайди, лекин бунинг эҳтимоли бор.

Шундай қилиб, Бюджетнинг солиқ, харажатлар ва қарз олиш прогнозлари аслида тугаш арафасида турган ёки аллақачон тугаган узоқ муддатли можарога асосланган бўлиши мумкин.

Шу сабабли, канцлер энг ёмон сценарийни режалаштириб, солиқ ва харажатлар бўйича оғриқли доимий қарорлар қабул қилиши ёки вақтдан ютиши кераклигини ҳал қилиши лозим.

Вариантлардан бири — қарз олиш ҳажмини ошириш орқали босимнинг бир қисмини юмшатиш бўлиб, бунда унинг ўтмишдоши Рейчел Ривз томонидан қолдирилган 24 миллиард фунт стерлинглик «ҳаракат эркинлиги» (ўзи белгилаган қарз олиш қоидаларига нисбатан маневр майдони) камайишига рози бўлишдир.

Бу йилги ҳаракат эркинлиги тўрт йил эмас, балки уч йил давомида баҳоланади, шунинг учун яқинроқ мақсад фонида кичикроқ кўрсаткичга эга бўлишда маълум бир мантиқ бор.

Юқори инфляция фоиз харажатларини оширса-да, у чегаралар музлатилган бир пайтда нақд пул кўринишидаги солиқ тушумларини ҳам кўпайтиради.

Иккинчи омил ҳам бор. Бернем маъмуриятининг умидбахш оптимизм «муҳити» стратегияси маълум бир натижа берган кўринади.

Буюк Британияда истеъмолчилар ишончи бўйича энг узоқ давом этаётган сўровнома икки йиллик энг юқори даражага етди. Ёшлар ўртасида бу кўрсаткич Brexit'дан олдинги даврдан бери бунчалик юқори бўлмаган эди.

Баъзи таҳлилий компаниялар буни «Бернем кўтарилиши» деб аташмоқда, гарчи об-ҳаво ва Жаҳон чемпионати ҳам бунга таъсир кўрсатган бўлса-да.

Сўнгги ойларда бизнес оптимизми яхшилангани ҳақида янада аралаш далиллар мавжуд, бу эҳтимол энергия нархларининг аввалроқ пасайгани билан боғлиқдир, гарчи бу кутилаётган солиқ оширишлари билан сояда қолган бўлса-да. Директорлар институти бизнес гуруҳининг таъкидлашича, бу янги ҳукумат туфайли эмас, балки унга қарамай содир бўлган.

Бу ўзгаришларга ҳаддан ташқари берилиб кетмаслик керак бўлса-да, улар Стармер ҳукуматининг бундан икки йил олдин истеъмолчилар қийинчиликларини бўрттириб кўрсатишда йўл қўйган хатосига зиддир.

Канцлер олдидаги савол шундан иборатки, истеъмолчилар ва бизнеснинг кучлироқ кайфиятини «қийин» Бюджетга бўлган эҳтиёж билан қандай мувофиқлаштириш мумкин?

Шунингдек, ёзги глобал облигациялар бозоридаги шокнинг қанча қисми фақат Эрон уруши билан боғлиқ ва қанча қисми тизимлироқ эканлигини аниқлаш муҳимдир.

Ҳукуматлар ҳозирда облигациялар бозорида дунёдаги энг йирик сунъий интеллект компаниялари томонидан янги ва шиддатли рақобатга дуч келмоқда. Бундан ташқари, Буюк Британияда яқинда жиддий сиёсий ва иқтисодий ноаниқлик кузатилди.

Ҳозирги вақтда облигациялар бозорлари заифликни текшириш учун қизил буғуни таъқиб қилаётган бўрилар тўдасига ўхшайди.

«Бундай пайтларда сиз поданинг охирида бўлишни хоҳламайсиз», — деди Ғазначиликнинг собиқ жуда юқори лавозимли маслаҳатчиларидан бири.

Бунга жавобан Ғазначилик Буюк Британиянинг шу йил бошидан буён йирик G7 давлатлари орасида энг юқори ўсиш ва энг тез камаяётган қарз олиш кўрсаткичига эга эканлигини ҳамда умумий энергия нархлари юқори ва ўзгарувчан газ нархларидан ажрала бошлаганини кўрсатди.

Бироқ, ХВФ раҳбари Кристалина Георгиева шу ҳафта ривожланган иқтисодиётлар Кўрфаздаги вазият тинчлангунча ўзларининг фискал уй вазифаларини кейинга қолдиришлари мумкинлиги ҳақидаги фикрни рад этди.

«Қарз даражасини пасайтиринг, фискал консолидацияни устувор вазифага айлантиринг... зарур чораларни кўриш учун жасорат топиш қанчалик муҳимлигини қанчалик таъкидласак ҳам кам», — деди Георгиева менга Буюк Британиянинг «анча изчил, ишончли» режаларини эътироф этган ҳолда.

Кейин Британия меҳнат унумдорлигининг қизиқарли жумбоғи бор. Ўтган йили ҳукуматнинг расмий прогнозчиси — Бюджет масъулияти бошқармаси (OBR) Буюк Британиянинг унумдорлик кўрсаткичини пасайтирди, бу эса давлат молиясига сезиларли зарба берди.

Энди эса Миллий статистика бошқармаси томонидан Буюк Британиянинг унумдорлик кўрсаткичи сезиларли даражада оширилди, гарчи бу камроқ иш соатлари бажарилгани билан боғлиқ бўлса-да. Бу пасайтиришнинг бир қисмини бекор қилиш учун асос яратиши мумкин.

Бундан ташқари, OBR янги раиси Жонатан Хаскел расмий статистика дастурий таъминот ва маълумотлар каби номоддий активларга киритилаётган инвестицияларни кам баҳолашини таъкидлаши билан танилган. Унинг сўнгги тадқиқотлари шуни кўрсатадики, сунъий интеллект билан боғлиқ инвестициялар АҚШнинг унумдорлик кўрсаткичларида аллақачон намоён бўлмоқда ва у узоқ вақтдан бери технологиянинг келажакка таъсирига оптимистик руҳда қараб келади.

Бу каби омиллар кейинги ойда OBR ҳисоб-китобларига киритилиши даргумон бўлса-да, бу борада ҳақиқий баҳс-мунозаралар кетмоқда.

Бироқ, расмий равишда, Бюджет вазифасининг бир қисми сэр Кирдан мерос бўлиб қолган Мудофаа инвестиция режасини молиялаштириш учун қисқартиришларни аниқлашдан иборат. Бу ЯИМнинг 3 фоизигача бўлган қўшимча ҳаракатларни ва янги ижтимоий таъминот тизимини молиялаштиришдан олдин содир бўлади.

Ҳатто ижтимоий таъминот харажатларини камайтириш ваъдаси ҳам ёшлар учун иш ўринлари яратишга йўналтирилган олдиндан инвестицияларга асосланган кўринади.

Ўтган йилдан фарқли ўлароқ, ҳозиргача ҳукумат Траппист роҳибларига хос сукут сақлаган ҳолда «тайёргарлик ишларини» сир тутмоқда.

Бунинг ўрнига, сиёсий баёнотлар стратегик жиҳатдан вақтга мўлжалланмоқда, масалан, Лейбористлар партияси конференцияси бошланиши билан бир вақтда эълон қилинган «Сизнинг биринчи уйингиз» дастури. Бюджет яқинлашгани сайин биз янада кўп нарсаларни эшитишимиз кутилмоқда.