Файлдан олинган эҳтиёт қисм: Ўзбекистонга аддитив технологиялар маркази нима учун керак

Файлдан олинган эҳтиёт қисм: Ўзбекистонга нега аддитив технологиялар маркази керак

Корхонада камёб импорт деталь бузилганда, уни алмаштиришни кутиш баъзан ойларга чўзилади. Саноат 3D-пости, ёки аддитив технологиялар, бундай детални узоқ логистика ва катта харажатларсиз рақамли модель бўйича тайёрлаш имкониятини беради. Ўзбекистонда ҳам маҳаллий заводлар учун шу каби деталлар чоп этиладиган марказ пайдо бўлиши мумкин.

Мамлакатда Аддитив технологиялар марказини ташкил этиш ғояси «Узатом» агентлигида «Росатом»нинг Ёқилғи дивизиони экспертлари билан биргаликда ўтказилган саноат корхоналари учун 3D-пост бўйича махсус семинарнинг бош мавзуларидан бири бўлди. Тадбирда автомобилсозлик, кимё ва кон-руда саноатининг 30 га яқин компаниялари, жумладан НКМК, «Навоиазот» ва UzAuto Motors иштирок этди. Лойиҳа ишчи гуруҳларини тузиш, корхоналарнинг ишлаб чиқариш имкониятлари аудитини ўтказиш, маҳсулот ва хизматлар рўйхатини тайёрлаш, шунингдек, марказни қўллаб-қувватлаш чора-тадбирларини ишлаб чиқишни назарда тутади.

Ушбу технология прототиплар, эҳтиёт қисмлар, технологик жиҳозлар ва тажриба намуналари учун камёб детални тезда ясаш, эскирган элементни тиклаш ёки қуйиш ёки станокда йўниш қийин бўлган мураккаб шаклдаги буюмни олиш учун ишлатилади. Бунда материал тежамкорлик билан сарфланади, ишлатилмаган кукунни эса қайта қўллаш мумкин.

Узоқ вақт давомида 3D-пост асосан прототиплар учун ишлатилган. Серияли саноатда фойдаланишнинг биринчи мисолларидан бири авиация бўлди. 2015 йилда GE Aviation Обёрндаги (АҚШ) заводида LEAP двигатели учун чоп этилган ёқилғи форсункалари учини чиқаришни йўлга қўйди. Илгари 20 та элементдан йиғилган деталь бир бутун бўлиб қолди, чорак қисмга енгиллашди ва компания маълумотларига кўра, беш баравар чидамлироқ бўлди.

Германиянинг Deutsche Bahn компанияси 2015 йилдан бери ҳаракатланувчи таркибга хизмат кўрсатишда 3D-постдан фойдаланмоқда ва шу усулда 100 мингдан ортиқ деталларни тайёрлади. 2023 йилда юзинчи мингинчи деталь оғирлиги 570 кг ва ҳажми деярли 1 куб м бўлган маневр локомотивининг редуктор корпуси бўлди. Ўша пайтда бу компаниянинг 3D-пост ёрдамида яратилган энг йирик детали эди. Корпуснинг ўзи эмас, балки у кейинчалик қуйилган қуйма қолипи чоп этилган. Одатдаги харид қилишда бундай деталь ўртача тўққиз ой кутилган бўларди, янги технология билан эса — икки ой. Компания рақамли моделларни базада, «рақамли омборда» сақлайди, у ерда камёб эҳтиёт қисм токчада ушлаб турилмайди, балки эҳтиёжга қараб чоп этилади.

Россияда деталларга қўйиладиган талаблар айниқса қатий бўлган атом машинасозлигига аддитив технологияларни жорий этиш сезиларли қадам бўлди. 2026 йил февраль ойида «ОКБМ Африкантов» («Росатом» таркибига киради) мутахассислари материалшунос олимлар билан биргаликда тадқиқотлар ва синовлар мажмуасини якунладилар ва РИТМ-200 реактор қурилмаси насосининг 3D-принтерда чоп этилган детали — «ғилдирак» деб аталувчи деталь учун норматив ҳужжатларни тайёрладилар. Давлат корпорацияси мутахассисларининг ҳисоб-китобларига кўра, буюмнинг ишлаб чиқариш циклини тахминан 20% га қисқартиришга эришилди. Технологиянинг афзалликлари орасида ишлаб чиқувчилар камроқ материал сарфини, юқори такрорланувчанликни ва мураккаб геометрияли деталларни тайёрлаш имкониятини ҳам айтиб ўтадилар.

Оммавий оддий деталларни ҳамон қуйиш, штамплаш ёки механик ишлов бериш орқали тайёрлаш фойдалироқ. Шунинг учун чоп этиш тўғрисидаги қарор ҳар бир позиция бўйича алоҳида қабул қилинади. Бунда аддитив технологияларни саноатда қўллаш учун шунчаки керакли шаклдаги детални чоп этишнинг ўзи етарли эмас. Материалнинг хусусиятларини, критик дефектлар йўқлигини ва натижанинг партиядан партияга такрорланувчанлигини тасдиқлаш керак. Бунинг учун мажбурий синовлар ўтказилади.

Амалиётда бу қандай кўринишини РИТМ-200 учун «ғилдирак» мисоли кўрсатади. Атом соҳасида материалларга қўйиладиган талаблар айниқса қатий, ва деталь устида ишлаш синовлар мажмуасини ва норматив ҳужжатларни ишлаб чиқишни ўз ичига олган. Бошқа соҳаларда талаблар юмшоқроқ бўлиши мумкин, аммо ишлар тўплами бир хил бўлиб қолади: материалшунослик, синовлар, чоп этиш режимларини ишлаб чиқиш, кейинги ишлов бериш ва сифат назорати. Шунинг учун аддитив технологиялар маркази учун фақат принтерларнинг ўзи етарли эмас. Лабораториялар, инженерлар ва норматив база керак.

«Росатом»нинг биринчи хорижий аддитив технологиялар маркази 2025 йил сентябрь ойида Минскда Беларусьнинг «Горизонт» компанияси билан ҳамкорликда очилди. Ишга туширишдан олдин бир нечта манфаатдор корхоналар аудити ўтказилди. Марказда «Росатом»нинг RusMelt сериясидаги иккита металл 3D-принтери, муҳандислик пластиклари учун саноат принтери, 3D-сканер ва қум-полимер қолипларини чоп этиш қурилмаси ишламоқда. Марказнинг ишлаб чиқариш қуввати йилига турли металлардан 1,5 тоннагача буюмлар, 3 тоннагача қум-полимер қолиплари ва 100 кг гача муҳандислик пластмассаларидан буюмларни ташкил этади.

«Росатом» Минск лойиҳасини бошқа мамлакатлар учун референт модель деб ҳисоблайди. Давлат корпорацияси матбуот хизмати маълумотларига кўра, кейинги қадам 2027 йилга келиб «Росатом» 3D-принтерлари ишлаб чиқаришни босқичма-босқич маҳаллийлаштириш бўлади. Замин аллақачон мавжуд. Октябрь ойида компания Россия ва Беларусь компонентларидан фойдаланган ҳолда тайёрланган биринчи кичик ўлчамли RusMelt 150M 3D-принтерини тақдим этди.

Худди шу модель бўйича «Росатом» бошқа мамлакатларда ҳам аддитив технологиялар марказларининг «калит топшириладиган» лойиҳаларини ишлаб чиқмоқда. Бугунги кунда Мисрда шу каби марказларни яратиш бўйича лойиҳалар ишлаб чиқилмоқда. Вьетнамда 2026 йилда аддитив технологиялар маркази қурилиши лойиҳасини ривожлантириш тўғрисида меморандум ва битим имзоланди. Шу билан бирга, хорижий ҳамкорлар билан ҳамкорлик фақат ускуналар етказиб бериш билан чекланиб қолмайди. Муҳим йўналишлардан бири — ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштиришдир. Шунга кўра, бу йил Ҳиндистонда Россия ишланмаси бўлган 3D-сканерларни ишлаб чиқариш бошланди. Маҳаллийлаштириш якуний истеъмолчилар учун ускуналар нархини арзонлаштириш имконини бериши кутилмоқда. Бундан ташқари, у маҳаллий бозорда маҳсулотни сотишни енгиллаштирадиган «Made in India» мақомини олиш имконини беради. Апрель ойида «Росатом» тендер якунлари бўйича Ҳиндистонга аэрокосмик соҳанинг йирик металл деталларини чоп этиш учун RusBeam 2800 қурилмасини етказиб берди. Бу давлат корпорацияси 3D-принтерининг узоқ хорижга биринчи етказиб берилишидир.

Параллел равишда Россияда ускуналар чиқариш ўсиб бормоқда. 2023 йилда давлат корпорациясининг Москва Аддитив технологиялар маркази учта металл 3D-принтер тайёрлаган бўлса, 2025 йилда аллақачон 13 та. 2026 йил сентябрь бошида бу ерда 30-машина йиғилди. Ускуналардан ташқари, «Росатом» металл кукунлари ва 3D-пост учун дастурий таъминот ишлаб чиқаради, шунингдек, ходимларни ўқитади.

Мамлакатда аддитив технологияларга бўлган қизиқиш саноатни технологик трансформация қилиш курсига мос келади. Август семинарида ускуналарнинг бекор туриб қолиши айниқса қимматга тушадиган соҳалар тақдим этилди.

Тўғридан-тўғри кон-металлургия комбинатлари, кимё заводлари ва машинасозлик корхоналари учун аддитив ишлаб чиқаришни одатий ишлаб чиқариш ўрнини босувчи сифатда эмас, балки анъанавий технологиялардан кўра самаралироқ бўлиши мумкин бўлган жойларда муайян ишлаб чиқариш вазифаларини ҳал қилиш воситаси сифатда кўриб чиқиш мақсадга мувофиқдир. Гап камёб деталлар ва кичик партиялар, мураккаб геометрияли буюмлар, ускуналар ёки хориждан етказиб берилиши ойлаб вақт оладиган бутловчи қисмларни тиклаш ҳақида кетиши мумкин.

Ўзбекистон корхоналаридаги қайси деталлар ва операциялар ушбу сценарийларга мос келишини лойиҳада назарда тутилган аудит кўрсатиши керак. Унинг натижаларига ускуналар тўплами, келажакдаги марказ миқёси ва унинг ишлаш экономикаси боғлиқ бўлади. Минскда бундай босқичдан аллақачон ўтилган. Бошқа мамлакатлар тажрибаси лойиҳа жавоб бериши керак бўлган саволларни ҳам кўрсатади: марказнинг буюртмачилари ким бўлади, инженерларни ким тайёрлайди ва чоп этилган деталларни ким сертификатлайди, маҳаллий ишлаб чиқариш пайдо бўладими. Жавобларга 3D-пост мамлакатда саноатнинг ишчи воситасига айланадими ва у қандай амалий эффект бериши боғлиқ.