Эрталаб сариёғли нон суркайман…
Ўзбекистонда шахсий автотранспорт эгалари ва уларнинг оила аъзолари тимсолида тугамас моддий ресурс топдилар
Eрталаб сариёғ суртаман бутербродга…
«Отамнинг вафотидан ярим йил ўтиб, меросга эгалик қилиш, хусусан, отамдан қолган, бугунги кунда автобозорда 35 млн сўмдан ($3000) ортиқ беришмайдиган маҳаллий кичик ҳажмли автомобилни қайта расмийлаштириш учун Ўзбекистонга қайтдим. Харажатларни жамлаб чиқишганда (икки нотариус: россиялик ва ўзбекистонлик хизматлари билан бирга) менга 10 млн сўмдан ортиқ сумма ҳисоблаб беришганини кўриб, ҳайратдан ёқа ушладим. Бу отам умрининг сўнгги ойларида олган пенсиянинг деярли беш ойлик миқдорига тенг. Бироз ошириб юборилмадимикан? Мен каби жабрланганларнинг бунга билдирган энг юмшоқ ва ягона цензурали реакцияси шу бўлди: булар қачон тўяди ўзи?» (Сайтга келиб тушган мурожаатдан)
Бундай реакцияни тўлиқ тахмин қилиш мумкин ва тушунарли. Муаммо ҳақиқатан ҳам мавжуд бўлиб, у ижтимоий тармоқларда фаол, аммо натижасиз муҳокама қилинмоқда, бу эса одамларнинг юзага келган вазиятдан очиқчасига норозилигини яна бир бор таъкидлайди. Шу билан бирга, расмий шахслар сукут сақлашни афзал кўришмоқда.
Ўзбекистонда туганмас даромад манбаи — шахсий автомобиль эгалари ва уларнинг оила аъзолари топилганга ўхшайди. 1 апрель ҳолатига кўра, аҳолида 4,55 млн дона енгил машина бўлган. Қачондир уларнинг ҳар бири сотилади, ўғлига ҳадя қилинади ёки бевасига қолади. Ва ҳар сафар янги мулкдор ЙҲХХга ҳамёни билан келади.
2025 йилнинг декабрь ойида ички ёнув двигателига эга шахсий автомобилни расмийлаштириш 4 589 680 сўм турар эди. 2026 йил 1 октябрдан эса — аллақачон 8 289 600 сўм ёки МБ курси бўйича 700 доллар. Ўн ой ичида нарх икки бараварга ошди.
Ишлатилган машина нотариус билан биргаликда эндиликда 9 785 600 сўмга, яъни 826 долларга тушмоқда.
### 700 доллар нимага сарфланади
| Тўлов | БҲМ | Сўмда | Долларда |
|---|---:|---:|---:|
| Давлат рақами | 10,5 | 4 620 000 | 390 |
| Рўйхатдан ўтказиш | 6,84 | 3 009 600 | 254 |
| Текпаспорт | 1,4 | 616 000 | 52 |
| Ариза | 0,1 | 44 000 | 4 |
| ЙҲХХдаги жами | 18,84 | 8 289 600 | 700 |
| Ишлатилган машина учун нотариус | | 1 496 000 | 126 |
| Нотариус билан биргаликдаги жами | | 9 785 600 | 826 |
ЙҲХХ тарифлари my.gov.uz сайтидаги хизматдан олинган, БҲМ — 1 сентябрдан 440 000 сўм, нотариус — Адлия вазирлиги ҳисоб-китоби бўйича. Сумманинг ярмидан кўпи давлат рақамига тўғри келади. Бу плёнкали алюминий пластина бўлиб, у тўғридан-тўғри ЙҲХХда 30 дақиқада босиб чиқарилади. Ярим соатлик иш — ва 390 доллар.
Шу билан бирга, машина янгиланиб ёки хавфсизроқ бўлиб қолмайди. Фақат техпаспортдаги фамилия ўзгаради. Ота машинани ўғлига топширади, бева аёл эрининг машинасини расмийлаштиради ва иккаласи ҳам ушбу машина аллақачон рўйхатда турган базадаги янги сатр учун 826 доллардан тўлашади.
### 2026 йилда расмийлаштириш қандай қимматлашди
2023 йилнинг ноябридан 2025 йилнинг охиригача рақам 3,5 БҲМ турар эди. Икки йил давомида тариф ўзгармади. Кейин эса уни деярли ҳар ой оширишни бошлашди. Тасодифми ёки йўқми, аммо тарифларнинг ўсиши айнан рақамлар ишлаб чиқариш нархларни ўзи белгилайдиган алоҳида тузилмага топширилганидан сўнг бошланди.
| Ой | Рўйхатдан ўтказиш | Техпаспорт | Давлат рақами | Ариза | ЙҲХХда жами | Ўсиш |
|---|---:|---:|---:|---:|---:|---:|
| Декабрь 2025 | 2 818 080 | 288 400 | 1 442 000 | 41 200 | 4 589 680 | = |
| Апрель 2026 | 2 818 080 | 288 400 | 2 266 000 | 41 200 | 5 413 680 | +824 000 |
| Июнь 2026 | 2 818 080 | 288 400 | 2 884 000 | 41 200 | 6 031 680 | +618 000 |
| Июль 2026 | 2 818 080 | 288 400 | 3 296 000 | 41 200 | 6 443 680 | +412 000 |
| Август 2026 | 2 818 080 | 576 800 | 3 708 000 | 41 200 | 7 144 080 | +700 400 |
| Сентябрь 2026 | 3 009 600 | 616 000 | 4 180 000 | 44 000 | 7 849 600 | +705 520 |
| Октябрь 2026 | 3 009 600 | 616 000 | 4 620 000 | 44 000 | 8 289 600 | +440 000 |
Бир йил ичида давлат рақами 3,2 бараварга қимматлашди. Август ойида техпаспорт шунчаки икки бараварга оширилди: 0,7 БҲМ эди, 1,4 бўлди. Ўша-ўша қоғоз, фақат нархи бошқача. Ҳеч қандай эълон ва пресс-рилизларсиз. Ҳайдовчи янги қиймат ҳақида тўлов пайтида — квитанциядан билиб олади.
### Қўшниларда аҳвол қалай
Қозоғистонда янги машинани рўйхатдан ўтказиш 41 доллар туради. Бизда эса биргина техпаспортнинг ўзи 52 доллар.
Россияда — 53 доллар.
Қирғизистонда ишлатилган машинани янги рақамлар билан қайта расмийлаштириш 45 доллар туради ва у ерда нотариус шарт эмас.
### Нархни ким белгилайди
Мажбурий давлат хизмати тарифи деярли ҳар ой ўсиб бораётгани ва бу ҳақда ҳеч ким хабар бермаётгани қандай юз берди? Ҳаммаси оддий: ҳукумат энди нархни тасдиқламайди. 20 январдан бошлаб Вазирлар Маҳкамасининг қарори билан рақамлар, техпаспортлар ва гувоҳномалар учун барча тўловлар миқдорини уларни берадиган корхонанинг ўзи (ғалати эмасми?) белгилайди. У Uzavtomotoservis деб аталади (январгача Uzavtomotobelgi эди).
Апрель ойи охиридан ИИВ буйруғида Uzavtomotoservis аллақачон масъулияти чекланган жамият сифатида кўрсатилган. Унинг иштирокчилари кимлиги — қарорларда айтилмаган. Бундай номдаги фирма КТЯДР реестрида ҳам топилмаган.
Хулоса шуки, сотаётган одам нархни ўзи белгилайди. Харидор эса рад эта олмайди: рақамсиз машинани рўйхатдан ўтказишмайди, рўйхатдан ўтмасдан эса унда юра олмайсиз. Электрон тўлов, агар ундан воз кечишнинг иложи бўлмаса, барибир тўловлигича қолаверади.
Корхона ходимларига иш ҳақини ИИВ корхонанинг «молиявий имкониятларидан келиб чиққан ҳолда» тўлашни топширган. Рақам қанчалик қиммат бўлса, бу имкониятлар шунчалик кенг бўлади.
### Эвазига нима ваъда қилишган эди
2026 йил 1 январдан корхонага аукцион орқали олтатагача ҳарф ва рақамдан иборат исмли рақамларни сотишга рухсат берилган эди. Аукцион тартибини ИИВ янги йилгача тасдиқлаши керак эди. Исмли рақамлар йўқ. Одатдагилари бор, аммо уч баравар қиммат.
Ўша қарорнинг ўзида электромобиль учун рақам арзонроқ туриши кераклиги кўрсатилган. my.gov.uz сайтида электромобиль рақами учун алоҳида нарх йўқ.
Қарор муқаддимасида эса ислоҳот «аҳолига ортиқча моддий юк тушишининг олдини олиш» учун зарурлиги айтилган. Юк ҳақиқатан ҳам ўзгартирилди: илгари у ортиқча эди, энди эса — фантастик ва ҳар ойлик.
### Пулларга қаерга кетмоқда
8 289 600 сўмдан қанчаси бюджетга тушади-ю, қанчаси корхонада қолади, давлат рақамлари ҳақидаги қарорларда кўрсатилмаган. Фақат эски давлат рақамини сақлаб қолиш учун тўлов аниқ кўрсатилган: ярми — бюджетга, 35% — «Хавфсиз йўл ва хавфсиз пиёда» жамғармасига, 15% — ИИВ махсус жамғармасига, шу жумладан ходимларни мукофотлашга.
Бу илгари қандай ишлаганини иқтисодчи Отабек Бакиров таҳлил қилган эди. Давлат рақамларини ишлаб чиқариш ёпиқ қарор билан Gid License Plate компаниясига топширилган. Унинг сўзларига кўра, шундан сўнг рақамлар ҳам, рўйхатдан ўтказиш ҳам кескин қимматлашган, скутер эгаларига ҳам рақам сотиб олиш ва рўйхатдан ўтиш мажбурияти юкланган.
Аукционда сотилган ҳар бир рақамдан компания белгиланган 3,5 БҲМ, тахминан 1,3 млн сўм олган. Қолган қисмининг 80 фоизи бюджетга, 20 фоизи — ИИВ махсус жамғармасига кетган.
2024 йилнинг биринчи чорагида Gid License Plate бюджетга 102 млрд сўм ўтказиб, мамлакатнинг энг йирик солиқ тўловчилари орасида саккизинчи ўринни эгаллаган. Бутун 2024 йил давомида у 845,9 млрд сўм тўлаган ва йирик хусусий солиқ тўловчилар орасида учинчи бўлган.
Кейин компания энг йирик солиқ тўловчилар рўйхатидан йўқолди. У билан бирга Солиқ қўмитасининг «Фискал таҳлил» телеграм-каналидан 2024 йилнинг февраль-декабрь ойлари учун ушбу компания тилга олинган инфографика ҳам йўқолди. Бакиров у яширин солиқ имтиёзларини олмадимикан ва бизнес янги «хусусий шерик»га топширилмадимикан, деган саволни ўртага ташлади. Жавоб йўқ.
Қарорга кўра, рақам машина эгасининг мулки ҳисобланмайди. Буюм сизга тегишли эмас, лекин ундан тўловсиз фойдаланиш мумкин эмас. Бу энди давлат хизмати эмас, балки ўз машингизда юриш ҳуқуқи учун рентадир.
Фуқаро ҳақида қайғурадиган давлат: процедурани қандай қилиб арзонлаштириш мумкин, деб сўрайди. Кимнингдир шахсий даромадлари ҳақида қайғурадиган давлат эса бошқа саволни беради: яна қанча олиш мумкин?
Квитанцияларга қараганда, иккинчи саволга жавоб ҳар ой ўзгариб турмоқда.
«Eрталаб сариёғ суртаман бутербродга —
Дарҳол хаёл келади: аҳвол қалай халқда?
Икра ҳам ўтмайди томоғимдан,
Компот ҳам ўтмайди оғзимдан!…»