Нега Ўзбекистонда машиналар арзонлай бошлади?

**Нега Ўзбекистонда автомобиллар нархи пасаймоқда?**

Ўзбекистонда автомобиллар нархининг пасайиши кузатилмоқда. Тўрт йил давомида 61 мингдан ортиқ автомобил сотуви эълонлари таҳлил қилинганда, барча 90 та таққосланадиган гуруҳда нархлар пасайгани аниқланди, ўртача пасайиш тахминан 33,5%ни ташкил этди. Бу ҳолат нафақат автомобилларнинг ёши билан, балки бозорнинг умумий арзонлашиши билан ҳам боғлиқ.

**Нарх индексининг пасайиши**

Бозор таркиби доимий равишда ўзгариб турганлиги сабабли, тадқиқотчилар нарх индексини туздилар. Бу индекс бир хил модел ва ёшдаги автомобиллар нархини турли ойларда солиштириш имконини беради. Агар 2023-йил июнидаги кўрсаткич 100 деб олинса, 2026-йил июлига келиб индекс 70,6 гача тушган.

Пасайиш бир маромда кечмаган:

* 2023-йил декабрида индекс 88,3 даражасида бўлган.

* 2024-йил июнига келиб 80,4 гача тушган.

* 2025-йил давомида бозор деярли бир хил даражада сақланган.

* 2026-йилнинг биринчи ярмида нархлар пасайиши яна давом этган, январ ойида индекс 79,3 бўлган бўлса, июл ойига келиб 70,6 гача тушган.

Бу ўзгаришни фақат доллар курси билан изоҳлаб бўлмайди, чунки 2025-йил якунларига кўра сўм долларга нисбатан тахминан 6,9% га мустаҳкамланган, йиллик инфляция эса 7,3% гача пасайган. Демак, автомобил актив сифатида ҳақиқатан ҳам арзонлашган.

**Моделлар бўйича нарх пасайиши**

Нарх пасайиши деярли барча модел қаторида кузатилган:

* 2020-йилда ишлаб чиқарилган Собалтълар 2023-йилда 13 минг доллардан сотувга қўйилган бўлса, 2026-йилга келиб уларнинг ўртача нархи 9 350 доллар атрофида бўлди, бу 28% пасайишни англатади.

* Айрим эски ва арзон автомобилларда пасайиш янада кучли бўлган: 2020-йилги Дамас нархи 41%, 2013-йилги Нехиа 2 ва 2012-йилги Матиз 38%га тушган.

**Нарх пасайишининг сабаблари: ёш ва бозор ўзгариши**

Автомобил эскиргани сайин арзонлашиши табиий ҳолат. Бироқ, тадқиқот шуни кўрсатадики, нарх пасайишининг тахминан ярмини автомобилнинг ёши катталашгани билан изоҳлаш мумкин, қолган қисми эса автомобил ёши билан эмас, балки бозордаги нархлар даражасининг ўзгариши билан боғлиқ.

Мисол учун, 2023-йилда уч ёшли (2020-йилда ишлаб чиқарилган) Собалт тахминан 13 минг доллар турган. Ҳозир у олти ёшда ва ўртача нархи 9 350 долларни ташкил этади. Бугунги кунда уч ёшли (2023-йилда ишлаб чиқарилган) Собалтнинг ўртача нархи эса тахминан 10 800 доллар. Демак, уч ёшли ва олти ёшли Собалт нархи ўртасидаги фарқ тахминан 13%ни ташкил этади, аммо 2020-йилги Собалт тадқиқот даври мобайнида тахминан 28% қийматини йўқотган. Бу шуни англатадики, нарх пасайишининг ярми автомобилнинг ёши билан, қолган ярми эса бозорнинг ўзгариши билан боғлиқ.

**Бозордаги тақчилликнинг йўқолиши**

Бир неча йил аввал янги автомобил хариди кўпинча фақат унинг расмий нархи билан боғлиқ эмас эди. Шартнома олиш, автомобилни кутиш ёки қўшимча ҳақ эвазига сотиб олишга тўғри келарди. Бу ҳолат иккиламчи бозорга ҳам таъсир қилиб, фойдаланилган автомобилларнинг нархини юқори ушлаб турарди. Автомобил эскирса ҳам, тақчиллик унинг амортизациясининг салмоқли қисмини қопларди.

Маълумотлар бу механизмнинг йўқолиб бораётганини кўрсатади. Деярли янги автомобилларни сотиш иккиламчи бозорда аввалги ўрнини эгалламай қўйди.

**Янги автомобиллар бозорининг ўсиши ва рақобат**

2026-йилнинг биринчи чорагида Ўзбекистонда 91 088 та янги машина сотилди, бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 20,9% кўпдир. УзАуто Моторсънинг бозордаги улуши 82,6%дан 79,3%га тушди, БЙД Узбекистан Фасторй эса бозорнинг 8,6%ини эгаллади. Янги ишлаб чиқарувчилар (БЙД, Киа, Черй, Ҳавал ва бошқалар) сонининг кўпайиши фойдаланилган автомобил сотувчисининг бозордаги мавқейини ўзгартирмоқда. Иккиламчи бозордаги автомобил энди фақат бошқа фойдаланилган автомобиллар билан эмас, балки янги автомобиллар билан ҳам рақобатлашмоқда.

**Ишлаб чиқарувчиларнинг чегирмалари**

УзАуто Моторс томонидан эълон қилинган янги чегирмалар дастури (Собалт МСМ учун 15 млн сўмгача, Саптива учун 45 млн сўмгача, Дамас учун 15 млн сўм) иккиламчи бозорга ҳам таъсир кўрсатмоқда. Янги автомобилнинг нархи фойдаланилган автомобил нархи учун юқори чегара вазифасини бажаради. Агар янги автомобил арзонлашса, уч ёшли автомобил сотувчиси ҳам нархни пасайтиришга мажбур бўлади. Шу тариқа ишлаб чиқарувчининг чегирмаси аста-секин бутун иккиламчи бозорга ўтади.

**Босиб ўтган масофа ва ишлаб чиқарилган йилнинг аҳамияти**

Тадқиқот шуни кўрсатадики, автомобилнинг босиб ўтган масофасидан кўра, унинг ишлаб чиқарилган йили нархни кўпроқ тушунтиради. Мисол учун, 2020-йилги Собалт автомобилларида 50 минг километргача юрганларининг 2026-йилдаги ўртача нархи 10 200 доллар атрофида бўлса, 200–400 минг километр юрган автомобилларда эса 8 700 доллар. Автомобил бир неча юз минг километр юрса ҳам, нархдаги фарқ тахминан 15%ни ташкил қилади, бу кутилганидан анча кам.

**Келажакдаги тенденсиялар**

Иккиламчи автомобил бозорига босим сақланиб қолмоқда. Янги автомобиллар бозори ўсмоқда, ишлаб чиқарувчилар сони кўпаймоқда, УзАуто Моторс эса чегирмалар ва имтиёзли молиялаштириш дастурларидан фойдаланмоқда.

Ҳозирда Ўзбекистонда уч ёшли Собалт янги автомобил нархининг тахминан 81%ини, Дамас 80%ини, Траскер 2 эса 79%ини сақлаб қолмоқда. Таққослаш учун, АҚШда 2026-йилнинг биринчи чорагида ўртача уч ёшли автомобил дастлабки тавсия этилган чакана нархининг тахминан 66%ига сотилган. Бироқ, бозорлар солиқлар, импорт чекловлари, аҳоли даромадлари, автопарк таркиби, кредит олиш имконияти ва таъмирлаш харажатлари каби омиллар бўйича бир-биридан фарқ қилади.

Аввалги янги автомобиллар тақчиллиги, навбатлар ва чекланган танлов иккиламчи бозорни қўллаб-қувватларди. Энди бу механизм заифлашмоқда. Янги автомобиллар кўпаймоқда, ишлаб чиқарувчилар ҳам. Харидорда автомобил сотиб олишни молиялаштиришнинг кўпроқ имкониятлари пайдо бўлмоқда. Янги машиналар чегирмалар орқали рақобатлашмоқда. Олибсотарлар эълонларида янги автомобиллар тобора камайиб бормоқда. Иккиламчи бозор ҳам аста-секин автомобил эгасига тақчиллик учун эмас, балки модел, ишлаб чиқарилган йили, ҳолати ва кейинчалик фойдаланиш имконияти учун пул тўламоқда.

**Тадқиқот методологияси**

Тадқиқотга 2022-йил май ойидан 2026-йил июл ойигача бўлган даврдаги автомобил сотуви бўйича 61 мингдан ортиқ эълон киритилди. Нархларни таҳлил қилиш учун 42 мингга яқин эълондан фойдаланилди, натижалар эса Автоелон ва ОЛХ маълумотлари билан солиштирилди. Танламадан бўлиб тўлаш, кредит, айирбошлаш ва ғайриоддий нарх кўрсатилган эълонлар чиқариб ташланди. Маълумотларнинг аксарияти амалдаги битим нархини эмас, балки сотувчи талаб қилаётган нархни акс эттиради. Тадқиқот иккиламчи автомобил бозорининг умумий динамикасини кўрсатади, аммо ҳар бир машинанинг техник ҳолати, босиб ўтган масофаси ишончлилиги ва муайян битимларнинг бошқа хусусиятларини ҳисобга олмайди.