Эрон уруши БРИКС алоқаларини қайта шакллантирмоқда, бироқ айни пайтда ихтилофларни ҳам юзага чиқармоқда
БРИКС аъзолари янги глобал тартиб зарурлигига қўшиладилар, бироқ унинг ўрнига нима келиши кераклиги ва бунга қандай эришиш мумкинлиги ҳақидаги саволга жавоб бериш анча қийин.
**Эрон уруши БРИКС алоқаларини қайта шакллантирмоқда, аммо бўлинишларни ҳам юзага чиқармоқда**
Шу дам олиш кунлари дунёнинг энг нуфузли арбобларидан баъзилари Деҳлидаги катта думалоқ стол атрофига йиғилдилар.
Ҳиндистон Бош вазири Нарендра Моди унинг ёнида ўтирган етакчилар биргаликда тобора кўпроқ «қоида қабул қилувчилар» эмас, балки «қоида шакллантирувчилар»га айланиши кераклигини айтди.
Йиғилганлар орасида БРИКС гуруҳи аъзолари, жумладан, Хитой Раиси Си Цзиньпин, Россия Президенти Владимир Путин, Эрон Президенти Масъуд Пезешкиан, Абу-Даби валиаҳд шаҳзодаси Шайх Холид бин Муҳаммад бин Зоид Ол Наҳайян ва Жанубий Африка Президенти Сирил Рамафоса бор эди.
Уларни табиий иттифоқчилар деб аташ қийин. Уларнинг тарихи чегара низолари ва ҳатто ҳарбий тўқнашувларни ўз ичига олади.
Ҳиндистон ва Хитой 2020 йилда баҳсли чегаралари бўйлаб ҳалокатли тўқнашув олиб боришган. Эрон ва БАА Яқин Шарқдаги урушда қарама-қарши томонларда турдилар, Теҳрон ўз БРИКС аъзодошига қарата ракеталар ва дронлар учирди, бу можаро эса глобал иқтисодиётга қаттиқ зарба берди.
Ҳиндистоннинг ушбу етакчиларни шахсан бирлаштира олганининг ўзи катта ютуқ ва унинг дипломатик таъсир доирасидан далолатдир. Дам олиш кунлари мамлакатларга Эрон уруши контекстида ўз алоқаларини қайта кўриб чиқиш имкониятини ҳам берди.
Аммо янги дунё тартиби қандай бўлиши кераклиги борасида келишувга эришиш ва аниқ, амалий натижалар бериш анча қийин бўлди ва бу таранглик саммит давомида сезилиб турди.
Хитой, Россия ва Эрон каби аъзолар учун БРИКС АҚШ ва Ғарбий Европа таъсирини камайтириш воситаси бўлиб хизмат қилади.
Ҳиндистон эса БРИКСни Ғарбга қарши блок сифатида кўрсатишга иккиланиб келмоқда. Моди саммитда гуруҳ «ҳеч кимга қарши эмаслигини» айтди.
Бу фарқ бир-бири билан келишмовчиликда бўлган мамлакатлар билан алоқаларни сақлаб қолишни истовчи Деҳли учун муҳимдир.
«Гуруҳ ичида уни Ғарбга қарши қилишни хоҳлайдиган давлатлар бор, лекин у ундай эмас», дейди тажрибали ҳинд дипломати ва собиқ элчи Анил Тригунаят. Унинг фикрича, Ҳиндистон «уруш даврида стратегик мустақилликни» таъминлади ва «ўзаро ҳамкорликни кучайтириш» ташаббусларини илгари сурди.
БРИКСнинг бир неча аъзолари АҚШ Президенти Дональд Трампнинг ғазабини қўзитишни истамаган бўларди.
Саммит аъзолар ўртасидаги бўлинишлар камдан-кам ҳолларда бу қадар яққол кўринган бир пайтда қўшма декларация қабул қилишга муваффақ бўлди.
Шу йил бошида БРИКС вазирларининг иккита учрашуви қўшма баёнот билан якунланмаган эди. Бу сафар консенсусга аъзолар кескин фарқ қиладиган масалаларни четлаб ўтиш орқали эришилди, бу эса кам сонли ечимларни қолдирди.
«Янги Деҳли декларацияси» саммитнинг биринчи кунида қабул қилинди. Аммо унда нималар тушириб қолдирилгани эътиборни тортади.
Яқин Шарқдаги уруш бўйича декларация «максимал вазминликка» чақиради. Шунингдек, у «фуқаролик инфратузилмаси ва тинч ядровий иншоотларга қилинган ҳужумларни» қоралайди, аммо айбдорни кўрсатмайди.
У икки давлат тамойилига асосланган ечимни қўллаб-қувватлашини қайта тасдиқлайди, фаластинликларнинг мажбурий кўчирилишига ёки «оккупацияни қонунийлаштириши ёки узайтириши» мумкин бўлган ҳаракатларга қарши чиқади ва масалани БМТнинг мавжуд резолюциялари атрофида эҳтиёткорлик билан ифодалайди.
Унда Россиянинг Украинадаги уруши ҳақида, БРИКСнинг аввалги декларацияларидан фарқли ўлароқ, умуман ҳеч нарса айтилмаган.
Савдо масаласида ҳам шунга ўхшаш эҳтиёткорлик кузатилади. Декларация «тарифларнинг пала-партиш ошиши»дан хавотир билдиради ва бир томонлама санкцияларни қоралайди, лекин АҚШ номини тилга олмайди ва Вашингтонни ғазаблантиришдан қочишга ҳаракат қилади.
БРИКСнинг бир неча аъзолари Президент Дональд Трампнинг ғазабини қўзитишни истамаган бўларди, чунки у аввалроқ гуруҳнинг таклифларини, жумладан, трансчегаравий савдо учун марказий банкларнинг рақамли валюталарини боғлаш имкониятини «Америкага қарши» деб атаган эди.
«Яқин Шарқдаги можарони қоралаган ҳолда, бирорта ҳам давлат номини тилга олмаслик Ҳиндистонга хос хусусиятдир», дейди Халқаро инқироз гуруҳининг катта таҳлилчиси Правин Донти.
«Тарифларга кучли урғу берилгани мени ёқимли ҳайратда қолдирди, чунки Ҳиндистон бу ҳақда камроқ тўғридан-тўғри гапиришни хоҳлаши мумкин эди, лекин эҳтимол бу уларнинг норозилигини етказиш учун имконият бўлгандир», дея қўшимча қилди у.
Эрон Президенти Масъуд Пезешкиан (ўнгда) ва Абу-Даби валиаҳд шаҳзодаси Шайх Холид бин Муҳаммад бин Зоид Ол Наҳайян БРИКС саммити доирасида музокаралар ўтказдилар.
Трампнинг савдо таҳдидлари ва Яқин Шарқдаги уруш шокидан сўнг, глобал тартибни қайта шакллантириш кўплаб аъзо мамлакатлар иқтисодиёти учун кечиктириб бўлмайдиган заруратга айланди.
Саммит тақдим этган нарса — атиги бир неча ой олдин тасаввур қилиш қийин бўлган учрашувлар учун майдон бўлди.
Эрон Президенти Пезешкиан ва Абу-Даби валиаҳд шаҳзодаси музокаралар учун учрашдилар — бу уруш бошланганидан бери икки давлат ўртасида маълум бўлган энг юқори даражадаги юзма-юз учрашувдир.
Дам олиш кунлари Теҳронга АҚШ ва Исроилнинг ҳарбий ҳужумлари ҳамда иқтисодий босими остида яккаланиб қолмаганини кўрсатиш имкониятини берди.
Эрон АҚШ санкцияларига, Вашингтоннинг «Иқтисодий қувғин операцияси»га ва унинг портларидаги денгиз блокадасига бардош беришга интилаётган бир пайтда, Пезешкиан БРИКС аъзолари, жумладан, Малайзия, Ҳиндистон ва Эфиопия билан иқтисодий алоқаларни чуқурлаштиришга ҳаракат қилди.
Хитой учун бу Раис Сининг етти йил ичида Деҳлига қилган илк ташрифи бўлди. 2020 йилги чегара низосидан бери Хитой ва Ҳиндистон ўртасидаги ишончсизлик чуқурлашган эди, гарчи ҳозирда таранглик бир оз юмшаган бўлса-да. Шунингдек, йирик савдо номутаносиблиги мавжуд бўлиб, дефицит сезиларли даражада Хитой фойдасига ҳал бўлмоқда.
Си ва Моди самимий қўл бериб кўришишди, Модига хос бўлган қучоқлашиш кузатилмади. Си шунингдек, 24 соатдан камроқ вақт қолди ва шанба куни кечқурун Моди томонидан ташкил этилган тантанали кечки овқатда қатнашмади.
Шундай бўлса-да, дам олиш кунлари бундай мураккаб муносабатларга эга бўлган икки давлат учун муҳим палла бўлди. Расмий баёнотларга кўра, икки етакчи бизнес алоқалари ва транспорт алоқаларини мустаҳкамлаш ҳамда савдодаги тўсиқларни бартараф этишга келишиб олдилар.
Тригунаят буни сўнгги йиллардаги босқичма-босқич илиқлашишнинг бир қисми деб билади ва ҳар икки томонда ҳамкорлик қилиш истаги борлигини айтади. Аммо бу сезиларли тараққиётга олиб келадими ёки йўқми, номаълумлигича қолмоқда.
«Мен доим айтаман, биз ишонишимиз керак, лекин аввал текширишимиз лозим», дейди у.
Саммит шуни кўрсатдики, БРИКС рақиблар учун Ғарб ҳукмронлик қиладиган институтлардан ташқарида гаплашиш ва ҳаракат қилиш учун майдон ярата олади.
Қийинроқ савол — кейин нима бўлишида. Аъзолар янги дунё тартиби ҳар қачонгидан ҳам кўпроқ зарур деб ҳисоблашлари аниқ, аммо ҳозирги тартиб ўрнини нима эгаллаши керак ва унга қандай эришиш мумкин деган саволларга жавоб бериш анча қийин.