АҚШ ва Эроннинг янгиланган зарбаларидан кейин - можаро қандай тугаши мумкин?
Уч нафар эксперт BBC билан яқин орада можаро барҳам топиши эҳтимоли ҳақидаги фикрлари билан ўртоқлашди.
АҚШ ва Эроннинг янги зарбаларидан кейин можаро қандай якунланиши мумкин?
Эрон урушдан қаттиқ жабр кўрди, бироқ унинг раҳбарлари ҳамон бўйин эгмаяпти.
АҚШ ва Эрон ўртасидаги можарони тугатиш бўйича яқин орада келишувга эришилиши яна даргумон бўлиб қолди, чунки икки томон бир-бирига зарбалар бермоқда ва муросасиз баёнотлар билан алмашмоқда.
Ҳужумлар АҚШ янги босқичга — Эрон ва у билан савдо қилувчи мамлакатларга қарши кенг кўламли иқтисодий блокадага киришаётганини эълон қилганидан бир неча кун ўтиб содир бўлди.
АҚШнинг мақсади Эронга босим ўтказиб, уни музокараларга мажбур қилиш ва Ҳурмуз бўғозидаги кемаларга ҳужумларини тўхтатиш эди. Февраль ойида АҚШ ва Исроил можарони бошлаганидан бери ушбу муҳим тижорат кемачилик йўли амалда ёпиб қўйилган.
Икки томонлама доимий ўт очишни тўхтатиш ва 60 кун ичида битим тузишга олиб келиши керак бўлган, июнь ойида имзоланган Ўзаро тушуниш меморандумининг (ЎТМ) амал қилиш муддати тугади.
Можаро еттинчи ойига қадам қўяр экан, биз уч нафар экспертдан воқеалар ривожи бўйича ўз фикрларини сўрадик.
Муаммо шундаки, биз ҳали ҳам АҚШнинг Эрондаги стратегик мақсадлари нимадан иборат эканлигини аниқ билмаймиз. Оқ уй сиёсий жиҳатдан нимага тоқат қилишга тайёр эканлигини доимий равишда қайта баҳолаб бормоқда.
Ҳарбий омил тезкор ғалабани таъминлаш учун етарли бўлади деб тахмин қилинган эди, аммо бу кутилган натижани бермади.
Биз кўраётган нарса — АҚШ ишга солишга уринаётган турли ҳарбий ва иқтисодий дастаклардир.
Ҳозирги вақтда маъмурият вазиятнинг маълум бир турғунлик ҳолатида бўлишидан қониқаётгандек кўринади. Менимча, улар блокадани сақлаб қолиш ва Эроннинг бўғоздаги кемалар қатновига халақит бериш имкониятларига қарши вақти-вақти билан зарбалар бериш билан чекланишдан мамнун.
АҚШ расмийлари янги санкциялар Эрон режимини заифроқ позициядан музокаралар столига ўтиришга мажбур қилиш учун етарли бўлишига умид қилмоқда.
АҚШ кучлари сўнгги кунларда Ҳурмуз бўғози орқали нефть нархининг кескин кўтарилиши ёки глобал иқтисодий инқирознинг олдини олиш учун етарли даражада кемалар қатновини таъминлашга муваффақ бўлгандек кўринади. Аммо уруш бошланганда АҚШнинг мақсади бу эмас эди.
Менинг фикримча, Эрон ҳар қандай келишув учун юқори баҳо талаб қилиши эҳтимолдан холи эмас ва бу Трамп маъмурияти учун сиёсий жиҳатдан қабул қилиб бўлмас бўлиб қолаверади.
Сўнгги зарбалар Эроннинг уруш борасидаги ҳисоб-китобларини ҳақиқатда ўзгартиради деб ўйламайман. Менимча, Теҳрон ўз иқтисодиётига нисбатан босим янада кучайишига ва сўнгги икки ой ичида кузатилган вақти-вақти билан тўхтаб ва яна бошланадиган ҳужумлар давом этишига тайёргарлик кўрмоқда. Уларнинг мақсади кенг кўламли можарони келтириб чиқармаслик учун мутаносиб равишда жавоб қайтариш бўлади.
Иқтисодий жиҳатдан, бу албатта Эрон иқтисодиётига зарар етказиши аниқ, у шундоқ ҳам урушдан жабр кўрган ва Эрондаги декабрь ва январь ойларидаги намойишлардан билганимиздек, барибир тизимли муаммоларга эга эди.
Бироқ, Эрон томонидан иқтисодий босим яқин орада Эроннинг ҳисоб-китобларини, жумладан, музокаралар бўйича позициясини ўзгартириши ҳақида ҳеч қандай белги сезмаяпман.
Бу Эрон чиқиш йўлини изламаяпти дегани эмас, лекин менимча, у АҚШнинг ЎТМга қайтишини ёки ҳеч бўлмаганда қандайдир ён босишини кутмоқда. Теҳрон АҚШ босимига таслим бўлишни ёки санкциялар ёхуд кейинги ҳужумларга жавобан ўз ёндашувини ўзгартиришни истамайди.
Ҳарбий ҳаракатларнинг сўнгги авж олиши Эроннинг таслим бўлишига олиб келмайди — бу шунчаки навбатдаги бурилишдир. Иқтисодий босим ҳам муваффақият қозониши даргумон, чунки Хитой, Россия ва Эрон билан савдо қилувчи кўплаб бошқа давлатлар АҚШнинг бир томонлама санкцияларини қўллаб-қувватламайди.
Эрон Ҳурмуз бўғозидаги вазиятни издан чиқаришда давом этиши мумкин — у глобал иқтисодиётнинг томир уришини назорат қилиб турибди.
Оқ уйнинг чиқиш стратегияси нимадан иборат?
Аслида, АҚШ буни аллақачон топган. Агар Трамп июнь ойидаги ЎТМда белгиланган битим бўйича музокараларга изчил ҳаракат қила олса, бу энг яхши чиқиш йўлидир.
Келишув АҚШга нафақат ўзига хос ғалаба келтиради, чунки у Ислом Республикасидаги консерваторларни заифлаштиради, балки Эрон ядровий қуролга эга бўлмаслигига ҳаммани ишонтиради.
ЎТМда энг самарали чора мавжуд: АҚШнинг Эронга қарши барча санкцияларини бекор қилиш.
Ушбу санкцияларнинг бекор қилиниши вақт ўтиши билан Эроннинг қудратли Ислом инқилоби муҳофизлари корпусини (ИИМК) заифлаштиради. Ташқи дунё ва Эрон ўртасидаги янгича иқтисодий ҳамкорлик аста-секин радикаль сиёсий ва ижтимоий ўзгаришларни амалга оширишга мажбур қилади — натижада сиз яна исломий режимга эга бўласиз, аммо у бутунлай бошқача хусусиятга эга бўлади.
Албатта, ИИМКнинг Эрон иқтисодиётига кенг кириб боргани сабабли бунга эришиш осон бўлмайди. Аммо етарли вақт берилса ва АҚШ ҳамда унинг шериклари стратегик сабр-тоқат кўрсатса, бу иш бериши керак, афсуски, ҳозирги вақтда бу нарса етишмаяпти.
Ҳозирча эса, менимча, биз ҳамма учун зарарли бўлган чалкаш ва ноаниқ вазиятда давом этамиз.