Экологлар ҳаво ифлосланиши сабабларини тушунтириб беришди

Экологлар ҳаво ифлосланишининг сабабларини маълум қилди

Сўнгги кунларда ҳаво сифатининг кескин ёмонлашуви масаласи яна жамоатчилик эътибори марказида бўлди. Шу билан бирга, экологлар таъкидлашича: бу нафақат Ўзбекистон пойтахтига, балки бутун минтақага дахлдордир. Экология ва иқлим ўзгариши қўмитасида миллий ва халқаро кузатувлар маълумотларига таянган ҳолда, юз бераётган ҳодиса сабабларининг батафсил таҳлили тақдим этилди.

Рақамлар нимани кўрсатмоқда?

Мониторинг маълумотларига кўра, 26 октябрь куни Марказий Осиёнинг саккизта энг йирик шаҳридан олтитасида ҳаво сифати индекси (AQI) бирданига 100 бирликдан иборат хавфли даражадан ошди.

Бишкекда бу кўрсаткич 160 гача кўтарилди ва шаҳар ҳаво ифлосланиши бўйича жаҳон антирейтингида тўртинчи ўринни эгаллади. Тошкентда у 157 га, Чимкентда — 149 га етди, Душанбе ва Қарағандада эса 134 ни ташкил этди. Қўшни Қозоғистонда ноқулай метеорологик шароитларга эга шаҳарлар сони бор-йўғи бир неча кун ичида тўрттадан ўнтагача кўпайди.

Тошкентда ўртача суткалик индекс беш кун ичида 76% га — 21 октябрдаги 93 пунктдан 26 октябрда 164 пунктгача ошди. Бунда энг катта ифлосланиш тунги соатларга тўғри келди: ўтган ойда соат 23:00 даги ўртача кўрсаткич 119 га етди, соат 17:00 да эса 82 даражасида сақланиб турди. Бир-биридан юзлаб километр масофада жойлашган шаҳарларда атмосфера ҳолатининг бир вақтнинг ўзида ёмонлашуви асосий сабаб кенг кўламли минтақавий атмосфера жараёнлари билан боғлиқлигини тасдиқлайди.

Сабаблар: антициклон ва температура инверсияси

Октябрь ойининг учинчи ўн кунлигида Марказий Осиё ҳудудида кам ҳаракатли антициклон ўрнатилди. Штиль (шамолсизлик), ёғингарчиликнинг йўқлиги ва яққол намоён бўлган температура инверсияси ҳавонинг табиий айланишини тўсиб қўйди.

Жараённинг моҳияти шундаки, иссиқ ҳаво қатлами ернинг совуган юзасини герметик қопқоқ каби ёпиб олади. Атмосферанинг вертикал аралашуви тўхтайди. Бундай шароитда, ташланмаларнинг ҳақиқий ҳажми ошмаган тақдирда ҳам, PM2.5 микрозаррачаларининг концентрацияси тез ортади, чунки чиқинди газлар, иситиш тизимларидан чиқадиган тутун, саноат чиқиндилари ва муаллақ чанг ер юзаси қатламида қамалиб қолади.

Табиий чанг ва антропоген омил

Марказий Осиё таркибига Қорақум, Қизилқум чўллари ва Орол денгизининг қуриган tubi (Оролқум) кирадиган кенг арид минтақаси ичида жойлашган. Чанг шлейфлари давлат чегараларини эркин кесиб ўтади, шу сабабли чангнинг трансчегаравий кўчиши муаммосини фақат бир шаҳар доирасида ҳал қилиб бўлмайди.

Тошкентнинг Олмазор, Юнусобод ва Мирзо Улуғбек туманларида олинган ҳаво намуналарининг лаборатория таҳлили PM2.5 заррачалари билан ифлосланишнинг қуйидаги тузилмасини кўрсатди:

39,7% чўлларнинг табиий минерал чангига тўғри келди;

42,6% — ёниш жараёнларига (транспорт, саноат ва энергетика тизими).

Фаол чанг бўронлари даврида пойтахт ҳавосидаги табиий омил улуши 64% гача, айрим намуналарда эса 78% гача ошди.

Йиллик динамика ва мониторинг тармоғи

Экология қўмитасида таъкидлашларича, ифлосланишнинг қисқа муддатли авж олишини умумий йиллик динамикадан ажратиш керак. 2026 йилнинг январь ойидан 19 октябригача Тошкент ҳавосида PM2.5 заррачалари миқдори ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 28% га, PM10 эса 32% га камайди. Октябрь ойи учун ўртача ҳаво сифати индекси ҳам яхшиланди — 124 дан 104 гача.

Янада тезкор назорат қилиш учун Ўзбекистонда кузатув тармоғи кенгайтирилди: бугунги кунда миллий платформага 28 та автоматик мониторинг станцияси уланган бўлиб, уларнинг маълумотлари олимларга узатилади ва реал вақт режимида жамоатчилик учун очиқдир.

Нима қилиш керак?

Мутахассисларнинг таъкидлашича, иқлим ўзгариши, қурғоқчилик ва тупроқ намлигининг камайиши чанг бўронлари ва ҳаво димланиши даврларининг тез-тез такрорланишига олиб келмоқда. Шу муносабат билан қуйидагилар асосий чора-тадбирлар деб аталди: минтақавий ҳамкорликни мустаҳкамлаш ва чанг кўчишларини биргаликда прогноз қилиш учун Марказий Осиё мамлакатлари гидрометеорология хизматлари ўртасида тезкор маълумот алмашишни йўлга қўйиш; инверсия ҳодисаларини олдиндан прогноз қилиш ва аҳолини тезкор хабардор қилиш; транспорт, қозонхоналар ва заводлардан чиқадиган ташланмаларни босқичма-босқич камайтириш, энергосамарадорликни ошириш; қурилиш майдончаларида чангни бостириш бўйича қаътий назорат ўрнатиш ва тупроқнинг ўсимлик қопламидан маҳрум бўлган очиқ майдонларини кенг кўламда кўкаламзорлаштириш; ҳаво коридорларини сақлаб қолган ҳолда шаҳарларни оқилона режалаштириш.

Олимларнинг асосий хулосаси шундан иборатки, об-ҳаво шароитлари экологик вазиятни бир неча баравар ёмонлаштиришга қодир, аммо антропоген юкламани камайтириш ва минтақавий мувофиқлаштириш аҳоли саломатлигини ҳимоя қилишнинг асосий воситаси бўлиб қолмоқда.