Эҳ, йўллар, оҳ йўллар
Евроосиё тараққиёт банки умумий қиймати 345 миллиард долларлик 402 та транспорт лойиҳасини ҳисоблаб чиқди. Бу сумманинг қарийб 72 миллиард доллари Марказий Осиё ҳиссасига тўғри келади, бунда минтақавий портфелнинг тахминан ярмини Қозоғистон тўплаган. Рақамлар салмоқли кўринади, аммо фақат темир ва автомобиль йўлларининг ўзи етарли эмас. Уларнинг самараси энди чегаралар, портлар ва йўналишнинг қўшни участкалари қанчалик ўтказувчанлик қобилиятини таъминлашига боғлиқ. Юклар нима учун чегараларда қолиб кетаётгани ва инвестициялар қаерга йўналтирилаётганини таҳлил қиламиз.
Евроосиё кенг кўламли транспорт қайта қурилиши босқичига кирмоқда. Агар аср бошида минтақа мамлакатлари асосан алоҳида йўллар, станциялар ва чегара ўтиш жойларини янгилаган бўлса, энди гап Хитой, Европа, Россия, Марказий Осиё ва Яқин Шарқ ўртасида ўзаро боғлиқ йўлаклар тармоғини яратиш ҳақида бормоқда.
Бошқача айтганда, қитъа тарқоқ қурилишлар мажмуидан босқичма-босқич ягона транспорт каркасини шакллантиришга ўтмоқда. Ҳар ҳолда, Евроосиё тараққиёт банкининг (ЕАТБ) янгиланган Транспорт лойиҳалари обсерваторияси айнан шундай манзарани кўрсатмоқда.
Яқинда бўлиб ўтган вебинарда маълум қилинишича, 2026 йил 1 июль ҳолатига кўра, базада умумий қиймати 345 миллиард долларлик 402 та лойиҳа мавжуд бўлган. Бир йил ичида рўйхат яна 74 миллиард долларлик 70 та ташаббус билан тўлдирилди. 2025 йилда 10 миллиард доллардан ортиқ қийматдаги объектлар фойдаланишга топширилди.
Яна қарийб 100 миллиард доллар ҳозирча режалаштириш босқичида бўлган лойиҳаларга тўғри келади. Бу бир вақтнинг ўзида бўлажак қурилиш кўламини кўрсатади ва эълон қилинган инвестиция портфелини автоматик равишда молиялаштириш билан таъминланган деб ҳисоблаш мумкин эмаслигини эслатади.
### Йўл яхши, токи у шлагбаумга тақалмагунча
ЕАТБ обсерваторияси Беларус ва Россиядан тортиб Эрон, Афғонистон ва Мўғулистонгача бўлган 13 та давлатни қамраб олади. Унга темир ва автомобиль йўллари, аэропортлар, денгиз портлари, логистика марказлари ва чегара инфратузилмаси киритилган. Ҳар бир лойиҳа бўйича қиймати, муддатлари, амалга оширилиш босқичи, молиялаштириш манбалари, бизнеснинг иштироки ва халқаро йўлакларга тегишлилиги ҳисобга олинади.
Бироқ бу ишнинг асосий мазмуни километрлар ва миллиардларни ҳисоблашда эмас. Транспорт йўналиши фақат ўз узунлиги бўйлаб тўлиқ фаолият кўрсатгандагина иқтисодий самара беради.
ЕАТБ Интеграция тадқиқотлари маркази раҳбари Александр Забоев транспорт йўлагини электр занжирига қиёслади, унда барча участкалар ўхшаш ўтказувчанлик қобилиятига эга бўлиши керак. Ҳатто бир мамлакат ичидаги замонавий йўл ҳам, агар юк кейин тирбанд чегарада, бир изли темир йўлда ёки қуввати етарли бўлмаган портда тўхтаб қолса, муаммони ҳал қилмайди.
Қиёс жуда аниқ. Идеал автомагистраль қуриш мумкин, аммо охирида ҳайдовчи чегарадаги навбатда бир сутка туриб қолса, иқтисодий самара ёқилғи билан бирга босқичма-босқич йўқола бошлайди. Иккинчи темир йўл изларини ётқизиш мумкин, аммо юк барибир тирбанд станцияда ёки уни қабул қилишга улгурмаётган портда ушланиб қолади.
Шу боис, Александр Забоев таъкидлаганидек, мамлакатлар учун фақат ўз участкаларини ободонлаштириш етарли эмас. Лойиҳаларни қўшнилар билан мувофиқлаштириш зарур. Акс ҳолда, кўп миллиардлик қурилиш тирбандликни бартараф этмайди, балки уни шунчаки бир неча юз километр нарига кўчиради, холос.
### Инвестицияларнинг қарийб ярми рельсларга кетмоқда
Энди, эҳтимол, аниқ рақамларга ўтсак. ЕАТБ экспертларининг маълумотларига кўра, энг кўп капитал талаб қиладиган йўналиш темир йўл транспорти бўлиб қолмоқда. Унинг ҳиссасига умумий портфелнинг 42,8 фоизи ёки қарийб 150 миллиард доллар тўғри келади.
Бу ажабланарли эмас. Темир йўллар контейнер юкларининг асосий қисмини катта масофаларга ташийди. Аммо оқимнинг ўсиши учун шунчаки янги таркибларни қўшиш етарли эмас. Иккинчи излар, электрлаштириш, замонавий станциялар, қувватли чегара ўтиш жойлари ва ҳаракатни рақамли бошқариш тизими керак.
Энг йирик инвестор Россия бўлиб қолмоқда: унинг ҳиссасига 225,2 миллиард доллар ёки барча инвестицияларнинг 65,3 фоизи тўғри келади. Евроосиё транспорт каркасининг энг қиммат ўнта лойиҳасидан саккизтаси айнан Россия ҳудудида амалга оширилмоқда. Улар орасида — темир йўлларнинг Шарқий полигонини модернизация қилиш ҳам бор.
Энг кўп капитал талаб қиладиган йўналиш 84,8 миллиард доллар инвестиция ҳажми билан Шимолий Евроосиё йўлаги бўлди. Бу транспорт каркасини шакллантиришга сарфланадиган барча харажатларнинг чорак қисмидан кўпроғини ташкил этади.
Шимол — Жануб йўлаги лойиҳаларига, Москва — Санкт-Петербург юқори тезликдаги магистралини ҳисобга олмаганда, 52,8 миллиард доллар инвестиция киритилган ёки киритилиши режалаштирилган. Бу йўналишга қизиқиш тушунарли сабабга кўра ортиб бормоқда: мамлакатларга муқобил савдо йўллари керак, айниқса одатий йўналишлар узунроқ, қимматроқ ёки сиёсий жиҳатдан мураккаброқ бўлиб бораётган бир пайтда.
### Марказий Осиё қурилишни қандай тезлаштирмоқда
Марказий Осиё ҳиссасига эълон қилинган барча инвестицияларнинг 21 фоиздан ортиғи — 71,75 миллиард доллардан зиёди тўғри келади. Минтақанинг бешта давлатида 114 та лойиҳа амалга оширилмоқда ёки режалаштирилмоқда. Фақатгина 2025 йилнинг ўзида бу ерда тахминан 6 миллиард долларлик объектлар фойдаланишга топширилди.
Улар орасида — Қозоғистондаги модернизация қилинган Дўстиқ — Мойинти темир йўл линияси бор, у ерда иккинчи излар қурилганидан кейин ўтказувчанлик қобилияти беш баравар ошди. Туркманистонда Ашхобод — Мари — Туркманобод автомагистрали ва Шимол — Жануб йўлагининг Туркманбошидан Қозоғистон чегарасигача бўлган участкаси фойдаланишга топширилди. Қирғизистонда Кўк-Арт довонидаги туннель, Тожикистонда Обигарм — Нуробод йўлининг участкалари очилди. Ўзбекистон Бухоро — Урганч — Хива линиясини электрлаштирди ва тезюрар йўловчи ташиш ҳаракатини йўлга қўйди.
Марказий Осиё учун транспорт — бу шунчаки қулайлик масаласи эмас. Минтақа мамлакатларининг ҳеч бири чуқур денгиз йўналишларига тўғридан-тўғри чиқиш имкониятига эга эмас. Шу боис йўлдаги ҳар бир ортиқча кун, тирбанд ўтиш жойи ёки мос келмайдиган тариф тез орада бизнес учун қўшимча харажатларга айланади.
Минтақавий инвестицияларнинг қарийб 56 фоизи автомобиль йўлларига йўналтирилмоқда — бу тахминан 40,6 миллиард долларни ташкил этади. Яна 29,8 фоизи темир йўл лойиҳаларига тўғри келади. Аэропортлар, терминаллар ва тегишли инфратузилмага 5 миллиард доллардан ортиқ маблағ йўналтириш режалаштирилган.
Аввалгидек, ТРАСЕКА, шу жумладан Транскаспий халқаро транспорт йўналиши энг йирик йўналиш бўлиб қолмоқда. У билан қиймати 42,8 миллиард долларлик лойиҳалар боғлиқ. Бунда энг қиммат ўнта объект бутун Марказий Осиё портфелининг 42 фоизини жамлаган. Бундай концентрация янги қувватларни тез яратиш имконини беради, аммо тизимни кечикишларга нисбатан заиф қилиб қўяди. Агар йирик лойиҳа режадан чиқиб кетса, унинг оқибатларини нафақат қурилиш кетаётган мамлакат, балки бутун йўлак ҳис қилади.
### Қозоғистон минтақа портфелининг қарийб ярмини тўплади
Ушбу транспорт қайта қурилишида Қозоғистон марказий ўринни эгаллайди. Обсерваторияга қиймати 32,6 миллиард долларлик 55 га яқин қозоғистонлик лойиҳа киритилган — бу бутун Марказий Осиёдаги инвестицияларнинг 45 фоиздан ортиғи демакдир.
Автомобиль йўлларига тахминан 22,7 миллиард доллар, темир йўл лойиҳаларига эса 6 миллиард доллардан ортиқ маблағ тўғри келади. Параллел равишда аэропортлар, Оқтау ва Қуриқ портлари, қуруқ портлар, логистика марказлари ва ўтказиш пунктлари ривожлантирилмоқда.
ЕАТБ Интеграция тадқиқотлари маркази бош таҳлилчиси Айдос Омаровнинг баҳолашича, Хитой ва Европа ўртасидаги қуруқликдаги транзитнинг қарийб 85 фоизи Қозоғистон орқали ўтади.
География мамлакатга бир вақтнинг ўзида Хитой, Россия, Марказий Осиё давлатлари ва Европа бозорларини боғлаш имконини беради. Шу боис Қозоғистондаги қурилишлар миллий иқтисодиёт чегараларидан анча ташқарида ҳам муҳим аҳамиятга эга. Аммо харита даромад кафолатини эмас, балки фақат имкониятни беради. Юк эгаси схемадаги энг чиройли йўналишни эмас, балки товар харидорга тезроқ ва олдиндан прогноз қилиш мумкин бўлган тарзда етиб борадиган йўлни танлайди.
Бунга яққол мисол — Дўстиқ — Мойинти линиясидир. У бир вақтнинг ўзида бир нечта йўналишларга, жумладан, Марказий Евроосиё йўлаги ва Каспийга олиб борадиган йўналишларга хизмат қилади.
Кейинги муҳим участка Мойинти — Қизилжар линияси бўлиши керак, у ҳаракатни тўғрилаш ва етказиб бериш вақтини қисқартириш имконини беради. Бахти — Аягўз темир йўли ҳам қурилмоқда. У Қозоғистон ва Хитой чегарасида учинчи темир йўл ўтиш жойини яратиши керак.
Ҳозирда асосий оқимлар Дўстиқ — Алашанькоу ва Олтинкол — Хоргос орқали ўтмоқда. Ташишлар ҳажми ортиши билан бу ўтиш жойларининг ўзи тизимнинг чекловчиларига айланиб қолиш хавфи бор. Янги йўналиш юкламани тақсимлашга ёрдам беради — агар у дарҳол замонавий техника ва рақамли расмийлаштириш тизимлари билан жиҳозланса. Акс ҳолда, мамлакат учинчи самарали ўтиш жойини эмас, балки навбатда туриш мумкин бўлган учинчи жойни олади.
ЕАТБ ўрта муддатли истиқболда Қозоғистон орқали ўтадиган йўналишлар етказиб бериш қиймати ва муддатлари бўйича устунликни сақлаб қолади, деб ҳисоблайди. Бироқ абадий транспорт устунликлари бўлмайди. Уларни чегаралардан ўтиш тезлиги, жадвалнинг ишончлилиги ва хизмат кўрсатиш сифати билан доимий равишда тасдиқлаб туриш керак.
### Давлат қуради, бизнес омборларни танлайди
Инвесторларнинг қизиқишига қарамай, транспорт инфратузилмасини молиялаштиришнинг асосий манбаи миллий бюджетлар бўлиб қолмоқда. Уларнинг ҳиссасига Евроосиё транспорт каркаси лойиҳалари қийматининг 62 фоиздан ортиғи тўғри келади.
Марказий Осиёда давлат инвестицияларнинг қарийб 56 фоизини таъминлаши керак. Қолган 44 фоизини қарз маблағлари, хусусий ва хорижий манбалардан жалб қилиш кўзда тутилган.
Қозоғистонда 21 та лойиҳа бюджет иштирокида молиялаштирилмоқда, 34 тасида қарз маблағлари билан молиялаштириш кўзда тутилган, 14 тасида эса халқаро тараққиёт банклари жалб этилган. Умуман олганда, халқаро банклар 48 та Евроосиё лойиҳасида иштирок этмоқда. Яна 29 та ташаббус уларнинг маблағларини жалб қилишни режалаштирмоқда. Марказий Осиёда 114 та лойиҳадан 43 таси ана шундай банкларнинг молиялаштиришига таянади.
Хусусий капитал транспорт каркасининг 123 та лойиҳасида иштирок этмоқда. Унинг инвестицияларининг қарийб ярми омборлар ва логистика марказларига тўғри келади. Яна 27 та лойиҳа давлат-хусусий шериклик форматида амалга оширилиши мумкин.
Бизнеснинг мантиқи тушунарли. Магистрал темир йўл катта маблағ талаб қилади ва ўнлаб йиллар давомида ўзини оқлайди. Омбор, терминал ёки қуруқ порт эса анча тезроқ даромад келтира бошлаши мумкин. Шу боис давлатга рельслар, кўприклар ва узоқ муддатли режалаштириш уфқи, хусусий секторга эса ўзини оқлаши тушунарлироқ бўлган объектлар қолади.
### Хитой нафақат кредитлар олиб келади
Хитой Марказий Осиёдаги 20 дан ортиқ транспорт лойиҳаларида иштирок этмоқда. Хитой иштирокидаги ташаббусларнинг умумий қиймати 12 миллиард доллардан ошади. Бевосита Хитой манбаларидан қарийб 7 миллиард доллар жалб қилинган. Хитой модели фақат кредитлар билан чекланиб қолмайди. У грантлар, техник кўмак, пудратчиларнинг иштироки, давлат-хусусий шериклик ва тўғридан-тўғри инвестицияларни ўз ичига олади.
Қозоғистонда Хитой капитали Қуриқ порти ва бошқа инфратузилма объектларини ривожлантиришга жалб этилган. Энг машҳур мисоллардан бири — Остонада енгил рельсли транспорт қурилиши бўлиб, бу лойиҳа шунчалик узоқ тарихга эгаки, унинг ўзи алоҳида транспорт йўлаги мақомига даъво қилиши мумкин эди.
Хитой иштирокидаги энг йирик минтақавий лойиҳа қиймати 4,7 миллиард долларлик Хитой — Қирғизистон — Ўзбекистон темир йўли бўлиб қолмоқда. Унинг узунлиги 523 километрни ташкил этади. Мураккаб рельефни ҳисобга олган ҳолда, умумий узунлиги 103 километр бўлган 27 та туннель ва узунлиги қарийб 16 километр бўлган 48 та кўприк қуриш лозим. Қийматнинг ярмини Хитой кредити қоплаши керак. Қолган қисмини Хитой 51 фоиз улушга эга бўлган қўшма корхона молиялаштиради.
Янги йўл минтақанинг транспорт конфигурациясини ўзгартиради, аммо яқин истиқболда Қозоғистонни Хитой ва Европа ўртасидаги асосий қуруқликдаги йўналиш мавқеидан сиқиб чиқариши даргумон. Бундан кўра, у қўшимча йўналиш яратади ва рақобатни кучайтиради. Логистикадаги рақобат эса одатда нафақат поездларни, балки амалдорларни ҳам тезроқ ҳаракат қилишга мажбур этади.
### Нима учун миллиардлар ҳали тезкор транзит дегани эмас
Транспорт қайта қурилишининг кўлами ҳайратланарли. Қиймати бўйича лойиҳаларнинг 62 фоиздан ортиғи аллақачон амалга оширилиш босқичида. Яна 8,8 фоизи ҳужжатларни тайёрлашдан ўтмоқда, 29 фоизи эса режалаштириш даражасида қолмоқда. Бу эълон қилинган транспорт келажагининг қарийб учдан бир қисми ҳозирча асосан ҳисоб-китоблар, схемалар ва тақдимотларда мавжудлигини англатади.
Бироқ барча лойиҳаларнинг амалга оширилиши ҳам юкларнинг тез ҳаракатланишини кафолатламайди. Кейинги босқич нафақат пул ва қурилиш техникасини талаб қилади. Мамлакатлар муддатларни, техник стандартларни, тарифларни, чегара тартиб-таомилларини ва рақамли тизимларни синхронлаштиришлари керак бўлади.
Қозоғистон учун ставкалар айниқса юқори. Мамлакат аллақачон қулай мавқега ва зарур инфратузилманинг салмоқли қисмига эга. Бироқ география фақат у орқали кутилмаган тўхташларсиз ўтиш мумкин бўлгандагина барқарор даромад келтира бошлайди.
Евроосиё юзлаб миллиард долларлик йўллар қурмоқда. Энди уни энг мураккаб вазифа кутмоқда — бу йўлларни миллий ютуқлар тўплами сифатида эмас, балки ягона йўналиш сифатида ишлашга ўргатиш.