Дхаршини Дэвид: Хили ўзи учун бироз вақт ютиб олди, аммо катта саволлар ҳали ҳам жавобсиз қолмоқда

Даршини Давид: Хили ўзига бир оз вақт ютиб олди, аммо йирик саволлар ҳали ҳам очиқ қолмоқда

Даромадлар ошаётган бўлса-да, прогнозчиларнинг таъкидлашича, бу юқори нархлар ва солиқлар ўрнини қоплаш учун етарли эмас.

Жон Хили Британияни янги йўналишга солиш ҳақида гапирди, аммо бу Бюджет янги соқмоқ очишдан кўра кўпроқ йўналишни тўғрилаб олишга қаратилди.

Яқин Шарқдаги низонинг молиявий оқибатлари хонадонлар ва бизнес молиясига, шунингдек, ҳукуматнинг ёрдам кўрсатиш имкониятига салбий таъсир кўрсатгани аён эди.

Ҳукумат юқори энергия ва ёқилғи тўловларидан азият чекканларга эътибор қаратди, аммо у яратишга уринган «нафас ростлаш имконияти» чекланган эди; бу оғриқни тўлиқ енгиллаштирмайдиган чорадир.

Бунинг энг аниқ белгиси расмий прогноз бўлди: даромадлар ошса-да, улар юқори нархлар ва солиқларнинг ўрнини қоплай олмайди.

Қўшимча ёрдам киритилгандан кейин ҳам, хонадонларнинг инфляция ва солиқдан кейинги даромадлари кейинги икки йил давомида парламент чақириғи бошидагига қараганда пастроқ бўлиши кутилмоқда, бу эса уруш фаровонликни қанчалик ортга суриб юборганини кўрсатади.

Аммо барча айбни урушга ағдариб бўлмайди. Солиқлар ҳам ўз ролини ўйнади. Хонадонларга қаратилган йирик чоралар кам бўлса-да, аввалги канцлерларнинг турли даромад солиғи ставкалари қўлланиладиган чегараларни музлатиб қўйиш сиёсати — фискал сурилиш — ўз кучида қолдирилди ва маошлардан сездирмасдан кўпроқ пул олмоқда.

Умуман олганда, ушбу Бюджет солиқ юкини — мамлакат даромадининг солиқ идорасига кетадиган улушини — янги рекорд даражадаги 38,6% га етказди.

Шунга қарамай, бундан ҳам сахийроқ ёрдам пакетини тақдим этиш қийин бўларди. Юқори инфляция ва қарздорлик биргина ўтган йилнинг ўзида қарз олиш харажатларини 14 миллиард фунт стерлингга ошириб юборди.

Канцлер ҳукуматга пул қарз берадиган бозорларни келажакдаги қарзни камайтириш режаси борлигига ишонтириши керак эди, токи бу харажатлар янада ошмасин.

Жорий ҳолатга кўра, қарз фоиз тўловлари 2032 йилда 160 миллиард фунт стерлингга етиши кутилмоқда, бу Англиядаги мактабларга сарфланадиган маблағдан икки баравардан кўпроқдир.

Хили тақдим этган режалар эса давлат молиясидаги мавжуд имкониятларнинг бир қисмини ишлатиб бўлган. У қийин дамларда шундай хавфсизлик маржалари зарурлигини айтиб, буни тўғри иш деб ҳисоблайди. Аммо сақланиб қолаётган катта ноаниқлик янада илгарилаб кетишни жуда хавфли қилиб қўйди. Масалан, энергиянинг юқори нархлари барча ортиқча нақд пулни жўнгина ютиб юбориши мумкин.

Оқибатда баъзилар «зерикарли, эҳтиёткор Бюджет» деб атайдиган ҳужжат пайдо бўлди. Хили ўз фискал ишончлилигини кўрсатишга ҳаракат қилар экан, ҳатто одатдаги «шляпадан қуён чиқариш», яъни нутқ охиридаги ёқимли сюрприз ҳам бўлмади.

Бозорлар хотиржам бўлгандек кўринади — ҳатто унинг солиқларни ошириш бўйича баъзи режалари тирқишларни ёпиш ва тегишли солиқни тўламайдиганларни нишонга олишга боғлиқ бўлса ҳам, бу ҳар доим жуда ноаниқ масаладир.

Шундай қилиб, канцлер ўзи учун бир оз нафас ростлаш имкониятини сотиб олгандек туюлади. Аммо бу баъзи муҳим саволлар, айниқса давлат хизматлари бўйича саволлар бошқа кунга қолдирилганини англатади.

Кутилганидан юқори бўлган инфляция шуни англатиши мумкинки, агар соғлиқни сақлаш ва мудофаа каби соҳаларга устуворлик берилса, баъзи бошқа «ҳимояланмаган» соҳалар — масалан, адлия ва олий таълим бюджети 2028 йилдан кейин инфляциядан орқада қолишга маҳкумдир.

Жон Хили, шунингдек, мудофаа харажатларини қўллаб-қувватлаш учун ушбу бюджетларнинг баъзиларидан фойдаланишига шама қилди. Ушбу бюджетларни 2030 йилда сақлаб қолиш ўнлаб миллиард фунт стерлинг топишни англатади.

Бошқа асосий харажат соҳаси — ижтимоий таъминот бўйича саволлар ҳам ҳал қилинмай қолмоқда. 2025 ва 2032 йиллар оралиғида у ердаги харажатлар 100 миллиард фунт стерлингга ошиши кутилмоқда.

Расмий прогнозчилар, шунингдек, пандемия бошланганидан бери касаллик ва ногиронлик ҳолатларининг кескин ошганини таъкидладилар. Улар агар бу тенденция давом этса, бундай нафақалар учун харажатлар яна 13 миллиард фунт стерлингга ошишидан огоҳлантирадилар.

Ижтимоий таъминот ислоҳоти ҳақидаги ҳар қандай гап-сўзлар ишламайдиган ёшларнинг аҳволи бўйича бўлажак текширувгача кечиктирилди.

Кейин ўсишни рағбатлантириш муаммоси бор. Деволюция режалари бўйича бир оз батафсилроқ маълумот берилди — лекин ҳали жуда кўп нарсани ишлаб чиқиш керак.

Ўсиш стратегиясининг яна бир ҳал қилувчи қисми — уй-жой қурилиши бўйича янгиликлар ҳафсалани пир қилди. Биринчи марта уй сотиб олувчилар кўпроқ ёрдам оладиган бўлса-да, улар учун биринчи уйни топиш янада қийинлашиши мумкин.

Тартибга солиш ва юқори харажатлар (қисман уруш билан боғлиқ) ўртасида, OBR 2032 йилга келиб март ойида кутилганидан 190,000 тага камроқ уй қурилишини тахмин қилмоқда, бу жиддий ортга чекинишдир.

Шундай қилиб, канцлер 98 та нисбатан кичик чораларни эълон қилган бўлиши мумкин, аммо бажарилиши керак бўлган ишлар рўйхати ортиб бормоқда.

Расмий прогнозчилар жуда ноаниқ дунёда унинг молияси фавқулодда хавф-хатарларга дуч келишидан огоҳлантираётган бир пайтда, «кут ва кўр» ёндашувини қўллаш оқилона кўринади.

Хавф-хатарлар иккала томонга ҳам тааллуқли: OBRнинг таъкидлашича, урушнинг тез орада тугаши ва иқтисодиётнинг яхшиланиши давлат молиясига сезиларли туртки бериши мумкин.

Шундай қилиб, канцлерда бунинг тезроқ юз беришига умид қилиш учун бошқалардан кўра кўпроқ асос бор.

Ҳозирги ҳолатга кўра, расмий прогнозчиларнинг айтишича, инфляциядан кейинги даромадлар ёки турмуш даражаси ўн йилликнинг охирида бошидагига қараганда бор-yoғи 1% га юқори бўлади.

Бизнинг назоратимиздан ташқарида бўлган бир қатор иқтисодий зарбалар фаровонликни жадаллаштириш режаларини издан чиқариши мумкин. Бугунги кун кўрсатиб турганидек, нафас ростлаш имконияти ҳам маълум бир чегарага эга.