ДУМ билан муҳим нарсалар ҳақида

МУФТИЯТ билан муҳим нарсалар ҳақида

2027 йилнинг 1 февралига қадар Қирғизистондаги барча фаолият юритаётган масжидлар Қирғизистон мусулмонлари диний бошқармаси (ҚМДБ) балансига ўтказилиши керак. Параллель равишда мамлакатда диний объектларнинг ҳужжатлари текширилмоқда: ер кимга тегишли экани, бино қонуний қурилганми ва фойдаланишга топширилганми-йўқми, аниқланмоқда. Бишкек мусулмонлар ҳаётини бошқаришнинг ягона тизимини барпо этишга ҳаракат қилмоқда, унда мустақил таъсир марказлари камаяди, диний уламоларнинг муфтиёт олдидаги масъулияти эса сезиларлироқ бўлади. Экспертлар ҳужжатларни қайта расмийлаштириш дўмдорларнинг норозилигига сабаб бўлишини истисно этмаяпти, бироқ текширувлар норозилик намойишларига олиб келади дейишга ҳали асослар йўқ.

ҚМДБ маълумотларига кўра, республикада 4470 та масжид бор. Уларнинг кўпчилиги аҳоли ва саховатпеша инсонларнинг хайриялари эвазига пайдо бўлган. Жамоатлар маблағ йиғган, ер участкалари топган, деворларни кўтарган, аммо ҳужжатларни расмийлаштириш кўпинча орқага сурилган. Энди ушбу камчиликларни бартараф этиш лозим. Текширувнинг дастлабки якунлари йил охиригача кутилмоқда. Муфтиётда таъкидлашларича, гап масжидларни ёпиш ҳақида эмас, балки ҳужжатларни тартибга солиш ҳақида бормоқда. Хусусий объектни топшириш фақат эгасининг розилиги билан ва ҳуқуқий тартиб-қоидаларга риоя қилинган ҳолда мумкин.

Бунга 2025 йил 21 январда имзоланган ва 1 февралдан кучга кирган «Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида»ги қонун асос бўлди. У диний объектларни марказий бошқарув органи балансига жойлаштиришни назарда тутади ва уларни қайта рўйхатдан ўтказиш учун икки йил муддат ажратади. Мусулмонлар учун бундай марказ ҚМДБ ҳисобланади. Балансга ўтказишни автоматик равишда мулкни тортиб олиш деб ҳисобламаслик керак: қонун бинодан ҳам мулк, ҳам вақтинчалик фойдаланиш сифатида расмийлаштиришга рухсат беради.

Шу билан бирга, масжидларни қайта расмийлаштириш оддий ҳужжатларни текширишдан кўра сезувчанроқ бўлиши мумкин. Қурилишга ўзлари пул йиғган аҳоли учун жамоат қандай таъсирни сақлаб қолиши ҳақидаги масала муҳимдир. Имомни ким тайинлайди, хайрияларни ким тасарруф этади ва харажатларни ким кўтаради? Ҳозирча муқаррар норозиликлар ҳақида гапиришга асос йўқ. Аммо кўп нарса ҳокимият ва ҚМДБ эгалари ҳамда намозхонлар билан келишиб олиш-ололмаслигига боғлиқ бўлади. Ер ва биноларни расмийлаштиришда ёрдам бериш кескинликни камайтиради, босим ёки масжидни ёпиш таҳдиди эса хўжалик низосини диний ҳаёт ҳуқуқи атрофидаги низога айлантириши мумкин.

Муфтиётнинг таъсири мулкчилик масалаларидан анча четга чиқади. У диний объектлар ва ўқув юртлари раҳбарларини тайинлайди, масжид ва мадрасалар қурилишини келишишда иштирок этади. Янги қоидалар бино, имом, таълим ва маърузани ягона занжирга боғлайди. Масжид қуришга тайёр бўлган ҳомийнинг мавжудлиги унда ким дарс бериши ва ким олдида жавобгар бўлиши масаласини энди кун тартибидан олиб ташламайди, дейилади қонунда.

Қирғизистон аҳолисининг қарийб 90 фоизи ўзини мусулмон деб ҳисоблайди — АҚШнинг 2023 йилги диний эркинлик тўғрисидаги ҳисоботида ҳукуматнинг ана шундай баҳоси келтирилган. Аммо умумий рақам ортида бир хил бўлмаган муҳит яширинган. Асосни матуридийлик каломи билан боғлиқ бўлган ҳанафийлик ҳуқуқий мактабининг суннийлик исломи ташкил этади. Айнан ушбу анъанани давлат ва расмий уламолар диний тотувликнинг таянчи сифатида таклиф қилмоқда.

Мустақиллик йилларида республикада бошқа исломий йўналишлар ҳам тарқалди. Сезиларли ўринни «Таблиғи Жамоат» миссионерлик ҳаракати эгаллайди. Қирғизистонда у тақиқланмаган. Салафийлик, сўфийлик анъаналари, турк диний ҳаракатларининг издошлари бор. Ушбу номлар ягона радикал лагерни эмас, балки диний ҳаётнинг турли қарашлари ва шаклларини англатади. Баъзи жамоалар ташкилот сифатида рўйхатдан ўтмасдан мавжуд, шунинг учун уларнинг таъсирини аниқ баҳолаш осон эмас.

Теолог Қодир Маликов содир бўлаётган ҳодисани «жамоатлашув» деб атаган эди: мусулмонлар муҳити ўз обрў-эътиборига эга бўлган жамоаларга бўлинмоқда. Унинг баҳолашича, бундай парчаланиш ташқи таъсир хавфини туғдиради. Аммо диний гуруҳлар ўртасидаги рақобатни террористик таҳдиддан ажратиш керак. Консерватив ваиз, тақиқланган сиёсий ташкилот иштирокчиси ва ҳужумга тайёргарлик кўраётган шахс — булар турлича ёндашувларни талаб қиладиган турли ҳолатлардир, деб таъкидлаган эди Маликов.

Куч ишлатар тузилмаларнинг хабарларига қараганда, мамлакатда яширин тузилмалар сақланиб қолмоқда. 2025 йилнинг февралида милиция Бишкекда материаллар тарқатиш ва аъзоларни жалб қилишда гумон қилинган «Ҳизб ут-Таҳрир»нинг эҳтимолий иштирокчилари қўлга олинганини эълон қилди. 2026 йилнинг мартида Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси (МХДҚ) Сузоқ туманида ташкилотнинг эҳтимолий раҳбари қўлга олингани ҳақида хабар берди. Ҳаракат Қирғизистонда тақиқланган ва халифалик тарафдори ҳисобланади, гарчи ошкора равишда зўравонликсиз усулларни даъво қилса ҳам.

Яна бир таҳдид «Ислом давлати»га (ИД) аъзоларни жалб қилишдир. 2025 йил сентябрь ойида МХДҚ чет элда ташкилотга жалб қилинган ва теракт содир этиш учун қайтиб келган Қирғизистон фуқароси қўлга олинганини маълум қилди. Ўтган йилнинг октябрь ойида ижтимоий тармоқлар орқали ИДга жалб қилинганликда гумон қилинган шахс ҳақида хабар берилган эди. Бундай ҳолатлар ҳокимиятнинг хавотирини тушунтиради, гарчи оммавий қуролли яширин ҳаракат мавжудлиги ҳақида гапиришга ҳали эрта бўлса-да.

Шунинг учун назорат интернетга ҳам тарқалади. Мунтазам равишда диний даъват олиб борадиган блогерлар рўйхатдан ўтишлари ва гувоҳнома олишлари шарт. Соҳавий маълумот ва тегишли диний марказнинг розилиги талаб қилинади. Дин ишлари бўйича миллий агентлик вакили Нургази Қирғизбоев куни кеча аниқлик киритганидек, якка тартибдаги постлар ва шарҳлар рўйхатдан ўтишни талаб қилмайди. Гап доимий равишда диний раҳнамо сифатида чиқиш қиладиганлар учун қоидаларни белгилаш ҳақида бормоқда.

Ушбу сиёсатда Бишкек изчил: муфтиёт ваколатларининг кенгайтирилиши ваизларга қўйиладиган талаблар ва диний объектларни текшириш билан тўлдирилмоқда. Қонун қабул қилинишини тушунтирар экан, президент Садир Жапаров тақиқланган оқимлар фаолияти давом этаётганидан огоҳлантирди. Шу билан бирга, тегишли агентлик раҳбари Азамат Юсупов маҳаллий ОАВга берган интервьюсида диний вазиятни барқарор деб атади ва диний гуруҳлар ўртасида низолар йўқлигини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, ҳокимият низоларнинг олдини олишга ҳаракат қилмоқда.

Диншунос Индира Асланованинг таъкидлашича, ноанъанавий жамоаларга биринчи навбатда хавфсизликка таҳдид сифатида қараш эътиқодлар хилма-хиллиги учун майдонни торайтиради. Давлат эътиқод жамиятни ажратишга сабаб бўлмасдан, балки уни бирлаштиришидан манфаатдор. Аммо бунга фақат қайта рўйхатдан ўтказиш билан эришиб бўлмайди: назорат билан бир қаторда маълумотли имомлар, жамоаларнинг ишончи ва диний келишмовчилик ҳамда зўравонликка даъват ўртасидаги аниқ фарқ керак бўлади, деб ҳисоблайди Асланова.