Доменларнинг иккинчи ҳаёти: .уз зонасида домен номлари ауксионлари қандай ишлайди?
АҲОСТ Ўзбекистонда .уз зонасида бўшаган доменлар қандай тақсимланаётгани ва нима учун улар очиқ электрон савдоларга қўйилаётгани ҳақида гапирди. Компания яратган lots.uz хизматида УзЕхъдаги домен лотларини кузатиш, жорий ставкалар ва савдо муддатларини, шунингдек, ауксионлар тарихини кўриш мумкин.
Доменларнинг иккинчи ҳаёти: .уз зонасида домен номлари ауксионлари қандай ишлайди?
Ҳар куни .уз миллий домен зонасида кўпчилик фойдаланувчилар пайқамайдиган жараён содир бўлади: айрим домен номлари рўйхатдан ўтказилади, бошқалари эса бўшаб қолади. Компания ёпилади, лойиҳа муваффақият қозонмайди, эгаси рўйхатдан ўтишни узайтиришни шунчаки унутади ва кеча ишлаган сайтга тегишли ном умумий фондга қайтади.
Домен номи “.уз” олдидаги оддий ҳарфлар йиғиндиси эмас. Сайт мавжуд бўлган йиллар давомида домен ўз тарихини шакллантиради — унга бошқа ресурслар ҳавола беради, одамлар уни эслаб қолади, у қидирув тизимларида, босма материалларда, ташриф қоғозларида кўринади. Бундай домен бўшаганида, йиғилган бу тарих ҳеч қаерга йўқолиб кетмайди.
Шу сабабли бўшаган доменлар фақат янги лойиҳа учун қисқа ва жарангдор ном қидираётганлар учунгина қизиқ эмас. Баъзан гап уни қайтариб олиш ҳақида боради: муддати ўтиб кетгани сабабли доменидан айрилган тадбиркор мижозлари кўникиб қолган манзилни қайта олишни хоҳлайди. Баъзан эса ворислик ҳақида: янги лойиҳа тармоқда аллақачон танилган номга эга бўлади.
Домен ёши — алоҳида қиймат. Ўн йил аввал рўйхатдан ўтказилган ном одамлар томонидан ҳам, қидирув тизимлари томонидан ҳам кеча яратилган номдан бошқача қабул қилинади. Бу ўзига хос рақамли иш стажи.
.уз зонасида бўшаган премиум доменлар навбат билан тақсимланмайди ва “таниш-билищилик” орқали берилмайди. Премиум деганда энг жозибадор номлар тушунилади — қисқа, осон эсда қоладиган, оммабоп сўзларга мос келадиган ёки талаб юқори бўлган номлар. Айнан шундай доменларга одатда бирданига бир нечта хоҳловчи даъвогарлик қилади, шунинг учун уларни оддий қайта рўйхатдан ўтказиш орқали тақсимлаш адолатли бўлмас эди. Бундай номлар Республика товар-хомашё биржаси орқали — domain.uzex.уз майдончасида очиқ электрон савдоларга чиқарилади. Қолган бўшаган доменлар эса умумий асосда эркин рўйхатдан ўтказишга қайтарилади. Бу шаффоф механизм: исталган хоҳловчи ауксионда тенг шартларда қатнашиши мумкин, якуний нарх эса бозор усулида шаклланади.
Бундай ёндашув дунёда энг кенг тарқалгани эмас. Кўплаб мамлакатларда бўшаган доменлар шунчаки қайта рўйхатдан ўтказиш учун очиқ қолади ва уларни илк сониялардаёқ автоматлаштирилган тизимлар олиб кетади. Биржа ауксиони имкониятларни тенглаштиради: скрипти тезроқ ишлаган эмас, ном ҳақиқатан керак бўлган томон ғолиб чиқади.
Ҳуқуқий жиҳатни ҳам тушуниш муҳим — .уз зонаси тўғрисидаги низом доменларни фойда олиш мақсадида сотишни бевосита тақиқлайди. Ауксион модели чайқовчилик учун эмас, балки бўшаган номларни улардан фойдаланадиганлар ўртасида адолатли тақсимлаш учун мавжуд.
Биржа ауксионларининг заиф томони узоқ вақт уларнинг кам кўзга ташланиши бўлиб келди. Савдога қўйилган лотлар ҳақидаги маълумот биржада эълон қилинади, аммо уни кузатиш ноқулай: майдончага мунтазам кириб, рўйхатларни кўриб чиқиш, ўнлаб позициялар орасидан қизиқарли номларни излаш керак.
Бу вазифани агрегаторлар ҳал қилади. Шундай лойиҳалардан бири — lots.uz, .уз зонаси домен ауксионларининг бепул витринасидир. Сервис биржа майдончасидаги долзарб лотларни автоматик йиғиб, уларни қулай кўринишда тақдим этади:
Ауксионларнинг ўзида иштирок аввалгидек биржада амалга ошади — витрина жараённи фақат кузатиладиган қилади, холос. Лойиҳа аҲОСТ — Ўзбекистондаги ИСАНН аккредитациясига эга, 70 мингдан ортиқ домен номларига хизмат кўрсатувчи домен регистратори жамоаси томонидан яратилган.
Шу билан бирга lots.uz шунчаки витрина эмас. Лойиҳа домен ауксионлари ҳақидаги ахборот базаси сифатида ривожланмоқда: бу ерда савдоларда қандай қатнашиш бўйича материаллар ҳамда .уз доменлари ҳақида — асосий тушунчалардан амалий жиҳатларга қадар — билим берувчи мақолалар жамланган. Сервиснинг алоҳида қисми — статистика: тизим ауксионлар тарихини сақлайди ва савдолар боришини кўргазмали акс эттиради, шунда ҳар бир лот бўйича нарх динамикаси кафтдек кўриниб туради. Айнан шу савдоларни чинакам очиқ қилади.
Бозор учун бу икки йўналишда ҳам фойдали. Потенсиал иштирокчилар тўлиқ манзарани кўради ва қизиқарли лотларни ўтказиб юбормайди. Савдоларнинг ўзи эса янада рақобатбардош бўлади: ауксион ҳақида қанча кўп одам билса, якуний нарх шунча адолатли бўлади.
“Биз lots.uz ни онгли равишда бутунлай бепул қилдик: бозор қанчалик шаффоф бўлса, у шунчалик тез ўсади. Инсон ўзини қизиқтирган номни ҳалол йўл билан, очиқ савдоларда олиш мумкинлигини кўрганида, унда бутун .уз зонасига ишонч пайдо бўлади. Ишонч эса — бу янги сайтлар, янги лойиҳалар ва янги рўйхатга олишлар”, — дейди аҲОСТ бош директори Артур Суванов.
Иштирокчи учун йўл оддий: domain.uzex.уз биржа майдончасида рўйхатдан ўтиш, савдоларда қатнашиш ва ауксионда ғолиб чиқиб, доменни аккредитацияланган регистратор орқали расмийлаштириш. Кейин домен номининг одатий ҳаёти бошланади — сайт, почта, муддатни узайтириш.
Савдоларда қатнашишни режалаштирмаса ҳам, домен ауксионлари мамлакат рақамли иқтисодиётининг қизиқарли кўзгусидир. Савдога қўйилган лотлардан қайси йўналишлар бўшаётганини, қайси номлар талабгир бўлаётганини, миллий зонага қизиқиш қандай ўсиб бораётганини кўриш мумкин.
.уз зонаси 1995-йилдан бери мавжуд ва шу вақт ичида бир неча ўнлаб рўйхатга олишлардан ўн минглаб фаол доменларгача йўл босиб ўтди. Бўшаган номларнинг очиқ ауксионлари — бозор етуклигининг белгиси: рақамли манзиллар шаффоф тақсимланганда, ўзбек интернет сегментида нимадир қураётган барча ютади.
аҲОСТ (юридик шахс — Суван Нет МЧЖ) — .уз зонасидаги энг йирик домен регистраторларидан бири, ИСАНН аккредитациясига эга халқаро регистратор, булутли ва ҳостинг хизматлари ҳамда ССЛ сертификатлари провайдери. Компания бошқарувида миллий ва халқаро зоналарда 70 мингдан ортиқ домен мавжуд. Ўзбекистон бозорида 2010-йилдан бери фаолият юритади.