«Доимо хаёлимда» - 11 сентябрь фожиасидан 25 йил ўтиб ҳам яқинларини йўқотганларнинг изтироби давом этмоқда

«Доимо хаёлимда» - 25 йил ўтса ҳамки, 11 сентябрь фожиаси қурбонлари яқинларининг изтироби давом этмоқда

АҚШ ҳукумати буни «замонавий тарихда Америка тупроғида содир этилган энг мудҳиш жиноий ҳаракат» деб атаган.

Бироқ, орадан 25 йил ўтган бўлса-да, ушбу ҳужумнинг ташкилотчиси деб гумон қилинаётган шахс устидан суд жараёни ҳали ҳам бошлангани йўқ ва ҳалок бўлганларнинг оилалари адолат қарор топиши имконияти қўлдан бой берилаётганидан хавотирда.

Том Рестанинг акаси Жон ва Жоннинг етти ойлик ҳомиладор рафиқаси Сильвия 2001 йил 11 сентябрда террорчилар самолётларни Нью-Йоркдаги Жаҳон савдо маркази ва Виржиниядаги Пентагон биносига уриши оқибатида ҳалок бўлган 3000 га яқин одамлар орасида эди. Учинчи самолёт эса йўловчиларнинг қаршилик кўрсатиши натижасида Пенсильваниядаги далага қулаган.

11 сентябрдан бир неча кун олдин эр-хотин туғилажак чақалоқларининг хонасини тайёрлашаётган, деворларни «Blue’s Clues» болалар телевериши қаҳрамонлари сурати билан бўяшаётган эди. Улар анчадан бери фарзанд кўришни орзу қилишар, дўстлари ва қариндошларининг болаларини жуда яхши кўришарди.

Ҳужум содир бўлган куни иккала трейдер ҳам Жаҳон савдо марказининг шимолий минораси 92-қаватида ишлаётган эди.

«Шунча вақт ўтган бўлса ҳам, бу ҳақда гапирганда ҳалигача бўғзимга тиқилган ёш келади», деди Реста BBC билан суҳбатда кўз ёшларини тия олмай. Орадан 25 йил ўтган бўлса-да, у 11 сентябрь воқеалари «деярли доимо» хаёлида эканини айтди.

Реста 11 сентябрь ҳужумларининг асосий ташкилотчиси деб гумон қилинаётган Халид Шайх Муҳаммад ва унинг шериклари устидан олиб борилаётган мураккаб суд олди эшитувларини кузатиш учун Гуантанамо кўрфазидаги АҚШ ҳарбий-денгиз базасига тўрт марта борган. У бу жараённи «машаққатли ва зерикарли» деб атайди.

11 сентябрь ҳужумларидан кейин бошланган «террорга қарши уруш» даврида Кубанинг жануби-шарқидаги базада ҳарбий қамоқхона ташкил этилган бўлиб, кўпинча KSM деб аталадиган Муҳаммад у ерда 20 йилдан бери ҳеч қандай ҳукмсиз сақланмоқда.

Қурбонларнинг яқинлари қаттиқ қўриқланадиган суд залидаги эшитувларда қатнашиш учун лотерея орқали танлаб олинади. У ерда қалин шиша уларни ва оммавий ахборот воситаларини судланувчилардан ажратиб туради.

Суд олди босқичи шу қадар узоқ давом этдики, ҳозиргача бешта турли ҳарбий судья бу жараёнга раҳбарлик қилди.

Ўтган ойда, фожианинг 25 йиллиги яқинлашаётган бир пайтда, фаоллик кучайди ва қисман силжиш юз берди — Муҳаммад устидан суд куни 2028 йилнинг июнь ойига белгиланди.

Бироқ Реста янги кечикишларга тайёргарлик кўраётганини ва шунча вақт ўтганидан кейин баъзи қариндошлари судни кўришгача яшай олмасликларидан хавотирда эканини айтди.

«Ноябрь ойида отам 98 ёшга тўлади ва у бу судни кўришни кутмаяпти деб ўйлайман. Менинг кўплаб оила аъзоларим — холаларим, амакиларим бор, уларнинг ҳаммаси бу суд бўлишини хоҳлайди. Лекин, айниқса, ота-онам бунгача яшай оламиз деб ўйлашмаяпти», деди у.

«Суд бошлангунга қадар барча судланувчилар тирик бўлади деб умид қиламан. Бу катта хавотир», дея қўшимча қилди у.

Рестанинг суд яна кечиктирилиши мумкинлиги ҳақидаги хавотирларини 11 сентябрь қурбонларининг бошқа яқинлари ҳам баҳам кўришди.

Шу йил бошида Стефан Герхардт Гуантанамога олтинчи марта сафар қилди. Унинг айтишича, укаси Ральфнинг ўлими учун айбдорларнинг жазоланишини кўриш у учун муҳим, аммо айни пайтда у бу ҳақда бошқа ўйламасликни истайди.

«Мен хотираларга эътибор қаратмоқчиман», деди у. «Менда ҳали ҳам Ральфнинг машинаси бор. Уни таъмирлаб, яна асл ҳолига келтиришга ҳаракат қиляпман... Яқинда ота-онамникига борганимизда, улар сақлаб қўйган баъзи нарсаларини топдик. Бунинг ортидаги ҳиссиёт шундай: "ҳа, бу шунчаки эски нарсалар, лекин улар укамга тегишли эди"».

Герхардтнинг айтишича, унинг «энг катта хавотири» Муҳаммад ва унинг шериклари ўлимидан олдин судланиб, жазоланишини кўришдир.

«Улар қариб боришмоқда... Мен уларнинг судланмасдан вафот этишини хоҳламайман, чунки бу барча оила аъзолари учун адолатсизлик бўларди — биз бу одамларни қўлга олдик, лекин яқинларимизни оммавий равишда ўлдирганликлари учун уларни ҳеч қачон судлай олмадик ва жазолай олмадик».

Муҳаммад тил бириктириш ва қотиллик каби жиноятларда айбланган бўлиб, айблов варақасида 2976 нафар қурбон рўйхатга олинган. У учувчиларни тижорат самолётларини биноларга уриш учун тайёрлаш ғоясини ўйлаб топганликда ва бу режани «Ал-Қоида» жангари исломий гуруҳи раҳбари Усама бин Лоденга тақдим этганликда айбланмоқда.

У илгари «11 сентябрь операциясини А дан З гача» режалаштирганини айтган эди.

Бироқ 2028 йилги суд санаси эълон қилинганидан бир неча кун ўтгач, ҳарбий судья Муҳаммаднинг Марказий разведка бошқармасининг (МРБ) «махфий жойлар» деб аталувчи яширин қамоқхоналаридан Гуантанамо кўрфазига ўтказилганидан кейин ФҚБ агентларига берган иқрорларини рад этди. Судья ўз қарорида Муҳаммаднинг МРБ томонидан тутилишини «фавқулодда жисмоний ва руҳий суиистеъмоллик» деб таърифлади.

У иқрорлар ихтиёрий бўлмаганини ва судда Муҳаммадга қарши ишлатилиши мумкин эмаслигини айтди.

Экспертларнинг фикрича, Муҳаммад ва унинг шерикларининг қийноққа солиниши ишнинг узоқ вақтга кечикишига асосий сабаб бўлган.

«Ҳар бир масала қийноқлар муаммоси орқали муҳокама қилинди», деди Эдинбург университетининг халқаро ҳуқуқ профессори Кейси МакКалл-Смит.

Унинг сўзларига кўра, судланувчилар «йиллар давомида шафқатсиз муомалага», жумладан, сув билан қийноққа солиш ва ноқулай ҳолатларда узоқ вақт ушлаб туриш каби усулларга дучор бўлишган.

«Америка суди: Қийноқлар ва Гуантанамо кўрфазидаги 11 сентябрь иши» китоби муаллифи Жон Райаннинг айтишича, ўтган ойдаги қарор прокурорлар Муҳаммадга қарши энг кучли далил деб атаган нарсаларини йўқотишини англатади, гарчи бунинг ишга қанчалик таъсир қилиши ҳали номаълум.

Райаннинг айтишича, айблов томонида бошқа далиллар, жумладан, телефон сўзлашувлари ва махфий ёзувлар бор, аммо улардан судда фойдаланиш мумкинми-йўқми, ҳозирча аниқ эмас. «Муҳаммаднинг жамоаси ва бошқа ҳимоячилар ҳам ушбу далиллар тоифаларини рад этиш тўғрисида илтимосномалар киритадилар».

Жорж Буш маъмурияти даврида АҚШ гумонланувчилардан маълумот олиш учун «кучайтирилган сўроқ усуллари»дан фойдаланганини тан олган, бироқ бу усуллар одамлар ҳаётини сақлаб қолганини ва ҳеч қачон қийноқ даражасига етмаганини айтган. Президент Барак Обама лавозимга киришган иккинчи кунидаёқ уларни тақиқлаган эди.

Қурбонларнинг яқинлари судланувчиларнинг қийноққа солиниши шу пайтгача уларнинг адолатга бўлган ҳуқуқларини чеклаб келганини айтишади.

«Агар биз уларни қийноққа солмаганимизда, бу ердаги ҳуқуқий жараёнлар анча соддароқ бўларди. Улар эҳтимол аллақачон ўлим жазосига ҳукм қилинган бўларди», деди Герхардт. «Мен ҳукумат нима қилганини назорат қила олмайман ва биз бунинг оқибатлари билан яшашга мажбурмиз».

Герхардт ва Реста иккаласи ҳам 2025 йил бошида Гуантанамога боришган, ўшанда Муҳаммад ва унинг икки шериги АҚШ ҳукумати прокурорлари билан баҳсли келишувга биноан ўз айбларини тан олишлари керак эди, бу уларни ўлим жазосидан қутқариб қолган бўларди.

АҚШ ҳукумати «ҳукумат ва Америка халқини жавобгарларнинг айбдорлиги ва ўлим жазоси эҳтимоли бўйича очиқ суд жараёнидан маҳрум қилиш» «тузатиб бўлмайдиган» зарар келтиришини даъво қилганидан сўнг, келишув сўнгги дақиқада тўхтатилганда BBC улар билан бирга базада эди.

Келишувнинг ҳақиқийлиги бўйича ҳуқуқий баҳслар ҳали ҳам давом этмоқда.

Қурбонларнинг баъзи яқинлари бу келишувни ягона самарали йўл деб ҳисоблашган бўлса, бошқалари бу жуда юмшоқ ва шаффофликдан йироқ эканини айтишди.

Реста айблов ҳукмларини таъминлаш учун келишувни қўллаб-қувватлаганини айтди.

«Менинг фалсафам шундаки, бу одамлар кўчада юрадиган одамлар эмас, лекин мен учун улар ҳозир турган жойларида қолишлари мумкин. Мен фақат уларнинг маҳкум этилишини хоҳлайман», деди у.

Отаси Брюс ҳужумларда ҳалок бўлган Бретт Иглсон эса айбни бўйинга олиш келишувидан кўра тўлиқ суд жараёнини хоҳлашини айтди.

«Бу мен ушбу маҳбуслар учун ҳаёт ёки ўлим ҳақида фикр билдираётганим учун эмас, балки мен суд тизимига ишонаман ва бу жараён ишлашига ишонаман. Суд ва ҳақиқатни очиқ айтиш ҳақиқатни юзага чиқаришнинг йўлидир», деди у.

Иглсон Гуантанамодаги вазиятни «тартибсизлик» деб атади ва у ердаги суд олди эшитувларининг ҳеч бирида қатнашмасликни танлаганини айтди.

«Менинг умумий ҳиссиётим — АҚШ ҳукумати томонидан хиёнат қилиниш ва ҳаддан ташқари умидсизлик ҳисси», деди у. «Улар бу суднинг ҳар бир қисмини барбод қилишди».

Ҳужумлардан бери 25 йил ўтган бўлса-да, у 11 сентябрь ўз ҳаётида доимий бўлиб қолганини, аммо кенг жамоатчилик учун бу «тарихий воқеага айланиб бораётганини» айтди.

«Менимча, одамлар шунчаки биз Бин Лоденни қўлга киритдик, Ироқдан чиқдик, Афғонистондаги уруш тугади деб ўйлашади ва улар бу боб ёпилди деб ҳисоблашади».

Суд жараёни Гуантанамодаги ҳарбий судда бошланганидан кейин, у тахминан бир йил давом этиши кутилмоқда.

Профессор Кейси МакКалл-Смитнинг айтишича, суд олди эшитувларидан мақсад «қайси далиллар қабул қилиниши ва қайсилари қабул қилинмаслигини» ҳал қилиш бўлган.

«Агар бу олдиндан келишиб олинса, суд жараёни тезроқ кечиши мумкин», деб тушунтирди у.

Қурбонларнинг яқинлари яқинларини йўқотганликларининг навбатдаги йиллигига тайёргарлик кўраётган бир пайтда, Герхардт суд тугайдиган ва у бошқа Гуантанамо ҳақида ўйлаши ёки у ерга саёҳат қилиши шарт бўлмаган кунни интизорлик билан кутаётганини айтди.

«Бу мен қайтиб келишни истамайдиган жой. Мен ўз ҳаётимни яшашни, ўз қизиқишларимдан ва Ральф ҳақидаги хотираларимдан завқланишни хоҳлайман», деди у.