Дўстлар, қўл ушлашайлик…

Қўл ушлашайлик, дўстлар…

«Берлек-Единство» геосиёсий тадқиқотлар маркази (Уфа ш.), «Ma’no» тадқиқот ташаббуслари маркази (Тошкент ш.) ва «Восточный экспресс 24» тармоқ нашри томонидан ташкил этилган «Марказий Осиёдаги ҳарбий иттифоқлар: суверенитет, янги альянслар ва КХШТ истиқболлари» мавзусидаги халқаро экспертлар онлайн-брифингида Қозоғистон Евроосиё сиёсати институти ахборот-таҳлил маркази раҳбари Максим Крамаренко маъруза билан чиқиш қилди.

Яқинда БМТ Бош Ассамблеясининг юқори даражадаги ҳафталиги якунланди ва у бир оддий ҳақиқатни яққол кўрсатди: дунёнинг парчаланиши давом этмоқда ва чуқурлашмоқда. Бундан эса нима учун ҳамма жойда, худди ёмғирдан кейинги қўзиқориндек, янги иттифоқлар ва пактлар пайдо бўлаётгани ҳақидаги саволга тўғридан-тўғри жавоб келиб чиқади. Улар халқаро муносабатларнинг одатий тизими вайрон бўлаётгани сабабли пайдо бўлмоқда. Халқаро ҳуқуқ қадрсизланмоқда. БМТ аъзоларига ўнлаб йиллар давомида ҳеч бўлмаганда минимал хавфсизликни таъминлаб келган воситалар қадрсизланмоқда. Сиёсий элиталар буни кўриб, ҳис қилиб, хулосага келишмоқда: агар эски соябон энди ҳимоя қилмаса, ўзимизникини, минтақавийсини тикишимиз керак.

Яқин Шарқни олайлик. Қўшма Штатлар Эронга қарши бошлаган можаро тугамаган ва унинг қачон ва нима билан якунланишини ҳеч ким аниқ тушунмайди. Шу билан бирга, Америка энди бутун минтақани назорат остида ушлаб туришга қодир бўлган аввалги гегемон эмас. Ва Яқин Шарқ давлатлари ўзларининг хавфсизлик тизимини қура бошладилар. Ҳозир кўп гапирилаётган пакт пайдо бўлди. У нима учун юзага келди? Чунки манфаатлар мос келди. Саудия Арабистони улкан молиявий ресурсларга эга, аммо унда ривожланган шахсий хавфсизлик тизими йўқ. Покистон ядровий қуролга эга ва шу билан бирга Хитой қуроллари билан тўйинган — сўнгги маълумотларга кўра, Покистонга ҳарбий экспортнинг қарийб 80 фоизи Хитойдан келади. Туркия ўз ҳарбий-саноат мажмуасини жадал ривожлантирмоқда. Ва мана, учта давлат умумий тил топди: кимдир молиялаштиради, кимдир қурол сотади, кимдир сиёсий етакчиликка эришади. Туркия, айтганча, мамлакат ичида юқори инфляция ва мураккаб иқтисодий жараёнлар кечаётганига қарамай, ислом давлатлари ўртасида етакчилик ролига даъво қилмоқда. Аммо ҳарбий-саноат мажмуасини ривожлантиришда у ҳақиқатан ҳам минтақада биринчилардан биридир. Ва ушбу пакт орқали Анқара ўз қуролларини Яқин Шарқ бозорларига олиб чиқмоқда, параллел равишда эса, Туркий давлатлар ташкилоти орқали Марказий Осиё ва Кавказ бозорларига чиқишга ҳаракат қилмоқда.

Мана, нима учун иттифоқлар тобора кўпайиб бораётганига жавоб. Элиталар Иккинчи жаҳон урушидан кейин яратилган архитектура томи остида ўзларини хавфсиз ҳис қилмай қўйдилар. Ва агар очиғини айтадиган бўлсак, тарихан янги халқаро муносабатлар тизими доимо йирик глобал можародан кейин шаклланган. Умид қиламанки, иш бунгача бориб етмайди. Аммо ҳозирча ҳамма нарса айнан шу йўналишда ривожланмоқда.

Энди Марказий Осиё ҳақида. Бу ерда кўпвекторлилик тамойилига амал қилинади ва Қозоғистон, эҳтимол, унинг асосий тарафдоридир — бу мамлакатнинг ташқи сиёсий концепциясида тўғридан-тўғри мустаҳкамлаб қўйилган. Ва бу кўпвекторлилик нафақат иқтисодиётга, балки ҳарбий соҳага ҳам тегишли. Мустақил Қозоғистон аъзо бўлган биринчи ҳарбий иттифоқ — бу КХШТ. Ва биз ушбу ташкилотда қоламиз, чунки у йигирма иккинчи йилда бизнинг мисолимизда ўз самарадорлигини исботлади: чекланган контингентнинг қўлланилиши оғир ички сиёсий жараёнларнинг олдини олишга ёрдам берди.

Бироқ 2014–2015 йиллардан бошлаб, Қрим воқеаларидан кейин, Қозоғистон элитаси бошқа форматларни ҳам фаол ривожлантира бошлади. Бизда НАТО билан «Тинчлик йўлида ҳамкорлик» дастури мавжуд, Европа армиялари билан — ўша Бундесвер билан ҳарбий таълим ва ҳарбий-техник ҳамкорлик бўйича икки томонлама келишувлар бор. Ҳозир эса бу ерга Туркия фаол кириб келмоқда: у нафақат қурол-яроғ сотади, балки Қозоғистон ва минтақанинг бошқа мамлакатлари ҳудудида уларни ишлаб чиқариш бўйича қўшма корхоналар ташкил этмоқда.

Шу билан бирга, Марказий Осиё ички ҳарбий ҳамкорликни ҳам ривожлантирмоқда. Ўзбекистон ва Тожикистон йигирма биринчи йилдан бери қўшма машғулотлар ўтказиб келмоқда — Шавкат Мирзиёев даврида улар қарама-қаршиликдан реал ҳамкорликка, жумладан, ҳарбий ҳамкорликка ўтдилар. Қозоғистон ва Қирғизистон ҳарбий таълим соҳасида ҳамкорлик қилмоқда. 2024 йилда «Бирлик» машқлари бўлиб ўтди, унда Марказий Осиё давлатларидан ташқари Озарбайжон ҳам иштирок этди. 2025 йилда эса халқаро ҳарбий конференция бўлиб ўтди, унда Марказий Осиё плюс Озарбайжонда мудофаа соҳасини ривожлантиришнинг илмий асосланган йўллари изланди.

Шундай экан, ҳарбий иттифоқлар кўп бўлади. Янги тузилмалар пайдо бўлади. Аммо буларнинг барчаси — битта ташхиснинг аломатлари: мавжуд халқаро тизим инқирози. Бу инқироз қачон енгилади? Ҳамма нарсани фақат махсус ҳарбий операция натижаси ҳал қилади, деб ўйламайман. Ғарбнинг қолган дунё билан қарама-қаршилик даражаси пасайганда, янги Ялта содир бўлганда, ўйиннинг янги қоидаларини шакллантирувчи янги келишув тузилганда ҳал қилувчи пайт бўлади. Ўшанда ҳамма нарса бироз барқарорлашади. Ҳозирча эса парчаланиш ва минтақавийлашув, жумладан, мудофаа соҳасида ҳам давом этади.

Мендан тез-тез сўрашади: бу геосиёсий турбулентликни умуман катта урушсиз енгиб ўтиш мумкинми? Ёки ўттизинчи, ўттиз бешинчи, қирқинчи йиллардаги ечим принципиал жиҳатдан муқаррарми? Мен глобал можаросиз яшаш мумкин деб ҳисоблайман. Аммо бутун муаммо, ҳар ҳолда Қозоғистондан, Марказий Осиёдан шундай кўринади — Ғарбий Европанинг сиёсий элитасида. Украина можароси ҳам, санкциялар уруши ҳам, кейинги қарама-қаршилик ҳам — буларнинг барчаси сиёсий касаллик, русофобия туфайли келиб чиққан.

Ушбу давлатларда элиталар алмашганда, қарама-қаршилик ривожланишга эмас, балки таназзулга олиб келишини тушунадиган, урушгандан кўра савдо қилган маъқулроқ эканини англайдиган соғлом фикрли одамлар келганда — ана ўшанда биз катта урушдан қочишимиз мумкин бўлади. Ва янги тамойиллар асосида янги халқаро муносабатлар тизимини қура оламиз.