Дирақамли эгизаклар ва «чиқинди энергияси»дан фойдаланиш. Француз компаниялари Ўзбекистонга нималарни таклиф қилмоқда

**Рақамли эгизаклар ва «чиқинди энергия»дан фойдаланиш. Франция компаниялари Ўзбекистонга нималарни таклиф қилмоқда**

Франция компаниялари, агар уларнинг таклифлари танлаб олинса, Ўзбекистондаги ўз иштирокини оширишга тайёр, деди Франция Европа ва ташқи ишлар вазирининг транспорт ва шаҳарларни барқарор ривожлантириш масалалари бўйича махсус вакили Жерар Вольф.

Ўзбекистонга ташрифи давомида махсус вакил Ўзбекистон Президенти Администрациясида, Транспорт, Энергетика, Иқтисодиёт ва молия, Инвестициялар, саноат ва савдо вазирликларида, шунингдек, Туризм қўмитасида ва Янги Тошкент дирекциясида учрашувлар ўтказди.

Жерар Вольф «Газета» билан суҳбатда шаҳарни ривожлантиришга бўлган турлича ёндашувлар ва Франция компаниялари шаҳарларни ривожлантириш учун Ўзбекистонга қандай инновацияларни таклиф этаётгани ҳақида сўзлаб берди.

— Шаҳарни ривожлантириш соҳасида кўплаб чақириқлар мавжуд. Бизнинг вазифамиз Ўзбекистон вазирликлари, шаҳар ҳокимиятлари вакиллари, шаҳарларни бошқариш учун масъул шахсларнинг саволларига жавоб беришга ҳаракат қилиш ва нима билан ёрдам беришимиз мумкинлигини кўришдан иборат эди.

Менинг иккита ролим бор. Давлат йўналиши бўйича барқарор шаҳарлар ва транспорт масалалари билан шуғулланаман. Бу шаҳарни ривожлантириш билан боғлиқ кенг кўламли вазифаларни қамраб олади. Бундан ташқари, мен хусусий сектор билан ҳам ишлайман: Франциянинг MEDEF уюшмасида барқарор шаҳарлар бўйича ишчи гуруҳга раҳбарлик қиламан.

Бу ерда биз элчи ва унинг жамоаси билан биргаликда Ўзбекистонга барқарор шаҳарлар соҳасидаги энг яхши Франция ечимларини таклиф қилишга ҳаракат қилмоқдамиз. Сўнг Ўзбекистон томони ўзи фойдаланишни истаганларини танлаб олиши керак бўлади, компаниялар эса аниқ техник ечимларни таклиф қила оладилар. Лекин аввал шаҳарларингизни қандай ташкил этмоқчи эканингизни аниқ тушуниб олиш лозим.

Асосий мавзулардан бири — Янги Тошкент: биз янги шаҳар олдида турган вазифаларни ҳал қилишда қандай ёрдам беришимиз мумкинлигини муҳокама қилдик.

— Қандайдир ягона бир лойиҳага эътибор қаратиш делегациямизнинг мақсади эмас. Биз кенгроқ миқёсда — Тошкент учун ёки умуман мамлакат учун мос келадиган ечимларни топишда қандай ёрдам беришимиз мумкинлигини кўришни истаймиз.

Биз, французлар, энг зўримиз деб даъво қилмаймиз. Лекин бизда урбанизация масалаларига нисбатан комплекс қараш ва турли мамлакатларда иш тажрибаси мавжуд.

Бизда бой тарихга эга компаниялар бор: илгари мен ишлаган EDF, Veolia, Suez, транспорт компаниялари. Франция тажрибасининг муҳим қисми Иккинчи жаҳон урушидан кейин мамлакатни қайта тиклаш билан боғлиқ. Ўшанда миллий даражада ишлаган компаниялар кейинчалик йирик халқаро иштирокчиларга айланди.

Учрашувлар чоғида биз компаниялар билан биргаликда энг мос келувчи ечимларни қандай таклиф қилишни муҳокама қилдик. Ахир Ўзбекистонга мос келадиган нарса Осиёнинг бошқа қисмларида ёки Лотин Америкасидаги каби бўлиши шарт эмас. Таклиф мавжуд шароитларга ва мамлакатнинг ривожланиш моделига мос келиши керак.

— Шаҳар, дунёнинг қайси бурчида жойлашганидан қатъи назар, тўртта асосий хизматнинг мозаикасидир. Шаҳар фаолият кўрсатиши учун унда сув, энергия, транспорт бўлиши, шунингдек, чиқиндилар муаммоси ҳал этилиши керак.

Бешинчи элемент ҳам бор — соғлиқни сақлаш, шифохоналар керак, лекин бу бироз бошқача турдаги хизмат.

Тўртта асосий йўналишнинг ҳар бири бўйича биз ечимларни таклиф қила оламиз — айнан бир хил эмас, балки муайян мамлакатга мослаштирилган ечимлар. Ва бу соҳаларнинг барчасида гап декарбонизация ҳақида бормоқда.

Камроқ углерод чиқиндиларига эга транспорт — тушунарли мисол. Лекин худди шу нарса энергетика, сув таъминоти ва чиқиндиларни бошқаришга ҳам тегишли. Биз ёки ишлаб чиқаришда, жумладан, энергия ишлаб чиқаришда чиқиндиларни камайтирамиз, ёки айланма иқтисодиёт тамойилларини жорий этамиз.

Чиқиндилардан энергия олиш ҳозир анча кенг тарқалган ва бу йўналишда янада олдинга бориш керак. Худди шу нарса сув таъминоти тизимларида айланма иқтисодиётни қўллашга ҳам тегишли.

Яна бир йўналиш — «чиқинди энергия»дан, яъни ускуналарнинг ишлаши пайтида ҳосил бўладиган, лекин одатда тарқалиб кетадиган ва фойдаланилмайдиган энергиядан фойдаланишдир. Масалан, дата-марказларнинг серверлари жуда кўп иссиқлик ажратади. Уни ушлаб қолиш ва биноларни иситиш ёки сувни иситиш учун фойдаланиш мумкин.

Париждаги Олимпия ўйинлари учун қурилган Сув спорти турлари марказини (Centre Aquatique Olympique) олайлик. Бу жуда ўкан бино. Уни иситиш, кондиционерлаш, бассейнлардаги сувни тозалаш керак — буларнинг бари катта энергия харажатларини талаб қилади.

Ушбу марказда қўшни дата-марказ ва бинонинг ўз серверхонасидан ажралиб чиқадиган иссиқликдан, шунингдек, қуёш панеллари ва бошқа ечимлардан фойдаланилади. Унинг энергияга бўлган эҳтиёжининг 90% га яқини қайта тикланадиган манбалар ва иссиқликни утилизация қилиш ҳисобига қопланади.

Бу биз бу ерда таклиф қилаётган нарсаларнинг мисолларидан биридир. Фақат сув спорти турлари маркази учун эмас: бундай ёндашувларни жуда турлича вазиятларда қўллаш мумкин.

Биз тажриба бўлишишга бажонидил тайёрмиз. Ҳамма нарса очиқ: ўзбекистонлик вазирлар келиб, кўришлари мумкин, биз эса бу қандай ишлашини тушунтириб берамиз.

— Барча Франция компаниялари. Шаҳар ечимларини таклиф қиладиган ягона биз эмасмиз, лекин ўзимизни технологик жиҳатдан — сув таъминоти, транспорт ва бошқа соҳаларда етарлича кучли деб ҳисоблаймиз.

Бунда биз техник ечимга бошқаларнинг таклифларида доим ҳам мавжуд бўлмаган иккита элементни қўшамиз.

Биринчиси — одамларни ўқитиш. Кўпгина компаниялар: «Мана бизнинг энг яхши мавжуд ечимимиз. Мана бу унинг нархи», дейиши мумкин. Биз бу билан чекланмаймиз. Биз: «Мана бизнинг ечимимиз ва биз мутахассисларингизга ундан фойдаланишни ўргатамиз», деймиз.

Агар сиз автомобиль олсангиз-у, лекин ҳайдашни билмасангиз, ҳеч қаерга бора олмайсиз. Бу ерда ҳам худди шундай. Агар сиз сув спорти турлари маркази учун юқори технологик ускуналарни олсангиз ва уни қандай бошқаришни билмасангиз, сизда жиддий муаммолар пайдо бўлади.

Шунинг учун фойдаланишни амалий ўргатиш — таклифимизнинг ажралмас қисмидир.

Иккинчи элемент — инновациялар. Биз ўз таклифларимизга декарбонизация, шунингдек, объектни энг мақбул тарзда қандай қуриш билан боғлиқ бўлган максимал мумкин бўлган инновациялар ҳажмини киритишга ҳаракат қиламиз.

Айнан шунинг учун инфраструктура лойиҳаларига рақамли эгизакларни киритамиз. Бизнингча, бугунги кунда бу объектнинг узоқ муддатли истиқболда муваффақиятли ишлаши шартларидан биридир — бу трамвай, бино ёки фойдаланиладиган бошқа инфраструктура бўладими, қатъи назар.

Янги Тошкентдаги янги бинони олайлик. Рақамли эгизак туфайли унинг жойлашуви энергия сарфига қандай таъсир қилишини олдиндан баҳолаш мумкин. Агар бинони шимолга ёки жанубга йўналтирсангиз, кўрсаткичлар турлича бўлади — қуёш, шамол ва бошқа омиллар туфайли. Модель иситиш ва кондиционерлашга бўлган эҳтиёж энг кам бўладиган жойлашувни танлаш имконини беради.

Худди шу нарса транспорт тизимларига ҳам тегишли — трамвай, метро ёки шаҳар осма дош йўлига. Рақамли эгизак ёрдамида энг мос келадиган йўналишни танлаш мумкин: масалан, осма йўл учун шамол таъсири камроқ бўлган ёки трамвай учун энг мос кўча бўйлаб.

Бугунги кунда бу таклифларимизнинг мажбурий қисмидир. Бошқа мамлакатлар таклифларида бу доим ҳам шундай эмас.

— Бизнингча, шаҳар ва мамлакат фақат битта ечимга таяна олмайди. Шаҳар муаммоларига бизнинг ёндашувимиз ҳар доим турли ечимларни бирлаштириш ва бир транспорт туридан бошқасига ўтиш мумкин бўлган бўғинларни яратишдан иборат.

Бунда Тошкент учун ечим — трамвай ва худди шу нарса Самарқандга ёки бошқа шаҳарга мос келади, деб бўлмайди. Шаҳарнинг географик жойлашуви ва тарихи муайян транспорт турини жорий этишга имкон бермаслиги мумкин.

Янги Тошкент каби янги шаҳар қураётганингизда, трамвай ёки бошқа транспорт тизимига эга бўлишни хоҳлашингизни ҳисобга олиб, майдонни олдиндан ташкил этиш мумкин. Агар шаҳар аллақачон қурилган бўлса, мавжуд шароитларга мослашиш керак.

Самарқандда трамвай ўтиши учун масжидни бошқа жойга кўчириб бўлмайди. Янги Тошкентни нолдан қураётганингизда эса имкониятларингиз бошқача бўлади. Бу бошқача вазифа.

Энг мос ечимни таклиф қилиш учун биз маҳаллий ҳокимият органларининг сўровларига мослашамиз. Ва у ҳар доим турли транспорт турларининг комбинациясини назарда тутади.

Агар одам автобусга ўтирса, сўнг осма йўлга ёки метрога ўтмоқчи бўлса, ҳамма нарса мувофиқлаштирилган ва ўзаро боғланган бўлиши керак. Оксиз тизим ишламайди. Биз транспортни ташкил этишга айнан шундай ёндашамиз.

— Мен Ўзбекистонда бизнес юритишни муаммо сифатида эмас, балки бутун бир ечимлар мажмуи сифатида баҳолаган бўлардим.

Икки кун давомида ўтказган учрашувларимиз шуни кўрсатдики: суҳбатдошларимиз энг яхши мавжуд ечимларни жорий этишни жадаллаштиришга интилмоқдалар. Улар уларни имкон қадар тезроқ олишни хоҳлашади.

Шу билан бирга, улар мутахассисларни тайёрлашни назарда тутишимизни юқори баҳолайдилар. Агар электр энергетикаси, чиқиндиларни бошқариш ёки, масалан, чиқиндилардан энергия олиш ҳақида гапирадиган бўлсак, техник ва илмий нуқтаи назардан булар мураккаб вазифалардир. Оптимал самарадорликни таъминлаш учун жуда яхши тайёргарликка эга одамлар керак.

Шунинг учун биз ҳар доим ҳам техник ечим, ҳам мутахассисларингизни қандай ўқитишимиз ҳақидаги тушунтириш билан келамиз.

Ушбу икки кун давомида биз мавжуд ечимлар ҳақида гапириб бердик ва битта вазифага турлича ёндашувларни қандай қилиб энг яхши тарзда бирлаштиришни муҳокама қилдик. Ягона жавоб йўқ — ечимлар комбинацияси керак.

Биз, шунингдек, биз учрашган ҳокимият вакиллари узоқ муддатли натижадан жуда манфаатдор эканини ҳис қилдик. Бу нафақат одамларни ўқитиш, балки техник йўқотишларга эътибор қаратишни ҳам англатади. Улар электр тармоқларида ҳам, сув таъминоти тизимларида ҳам юзага келади. Соддароқ тушунтирадиган бўлсак, иккита вариант бор. Сув қувурларини ўрнатиш ва улаш мумкин — ва шу билан ишни тугатиш. Ёки бир вақтнинг ўзида йўқотишлар юзага келаётганини аниқлаш имконини берувчи датчиклар тизимини ўрнатиш мумкин. Агар улар пайдо бўлса, тизим сигнал беради ва уларни максимал даражада чеклаш учун чоралар кўриш мумкин бўлади.

Биз айнан шундай ишлаймиз: турли ечимларни таклиф қиламиз, мутахассисларни ўқитишни назарда тутамиз ва самарадорликни сақлаб қалиш ҳамда энергия ва бошқа ресурслар йўқотилишини камайтириш имконини берувчи технологиялардан фойдаланамиз.

— Улар ушбу мамлакатга кўпроқ инвестиция киритишга тайёрми? Жавоб аниқ: ҳа, албатта, агар бизни танлашса.

Лекин ушбу икки кундаги учрашувлар, хусусан, Янги Тошкентда Бош вазир ўринбосари ва бошқа ҳокимият вакиллари билан бўлиб ўтган учрашув Франция ечимларига қизиқиш борлигини кўрсатди.

Бу ерда бошқа мамлакатлар вакиллари ҳам ишлаётганини биламиз. Бу мутлақо нормал ҳолат: Ўзбекистон битта мамлакатга қарам бўлиб қолмоқчи эмас.

Яна бир жиҳат бор, биз ҳозирча унга тўхталмадик — университетлар ва ёш мутахассислар билан ўзаро ҳамкорлик.

Янги Тошкентдаги учрашувда мен бу ерда жуда катта университет маркази ташкил этилаётганига эътибор қаратдим. Биз муҳандислик мутахассисликлари талабаларини қабул қилишга тайёрмиз. Биз ёш муҳандислар ва техник мутахассисликлар талабалари билан ўзаро ҳамкорликни — Францияда ҳам, биз ишлаётган мамлакатларда ҳам жуда муҳим деб ҳисоблаймиз.

Биз шаҳар лойиҳалари бўйича ҳамкорлик қилишга ва ёшларни эртанги кунга яхшироқ тайёрлаш учун университетлар ўртасидаги алоқаларни ривожлантиришга тайёрмиз. Гап бир марталик лойиҳа ҳақида бормаяпти — биз биргаликда келажакка тайёргарлик кўришга ҳаракат қиламиз. Бизнинг ДНКмиз шундайки, маҳаллий ёш авлод иштирокисиз шаҳарларни қандай қуришни, қайта тиклашни ёки уларни қуришга ёрдам беришни тасаввур қила олмаймиз. Ахир ўн йилдан кейин айнан шу одамлар уларда яшайдилар. Бу Франция қарашининг бир қисмидир.

— Авваламбор, мен Франциянинг EDF электр энергетика компаниясида иккинчи одам эдим. Хитойлик ҳамкорлар билан биргаликда атом электр станцияларини қурганмиз, шунинг учун мен Хитой таклифлари сафсата дейдиган одам эмасман. Бу ҳақиқатга тўғри келмайди.

Иккинчидан: рақобат — рақобат. Баъзан таклиф арзонроқ, баъзан нархи бир хил.

Ҳамма нарса айнан нимани қидираётганингизга ва таклифга нималар киритилганига боғлиқ. Сиз ниманидир сотиб олишингиз мумкин, шундан сўнг сизга: «Энди фойдаланинг», дейишади. Ёки буни у билан ишлайдиган одамларни ўқитиш билан бирга сотиб олишингиз мумкин.

Хитой компаниялари ҳам, бошқалар каби, мутахассисларни ўқитишга тайёр. Лекин баъзида улар: «Албатта, агар одамларингизни ўзингиз тайёрласангиз, арзонроқ бўлади», дейишади.

Мен бу ёмон демоқчи эмасман. Бу сизнинг танловингиз. Шунчаки гап бошқача таклиф ҳақида бормоқда.

Биз, албатта, хитойлик, ҳиндистонлик ва бошқа ҳамкасбларимизни, улар комплаенс қисмида худди шу қоидаларга риоя қилиш шарти билан, ҳурмат қиламиз. Ўз томонимиздан энг яхши мавжуд технологияларни таклиф қилишга ҳаракат қиламиз.

Биз Ўзбекистон аҳолисининг ўсиш суръатларидан ҳайратда қолдик — бу тез ҳаракат қилиш кераклигини англатади.

Ҳар қандай мамлакат ниманидир таклиф қилиши мумкин. Лекин дейлик, сизда 100 та метро вагони бор. Агар ҳеч ким улардан қандай фойдаланишни билмаса, сиз ҳали ишга тайёр эмассиз.

Баъзан бизнинг таклифимиз энг арзони бўлмаслиги мумкин. Лекин энг арзони энг самаралиси бўлиши шарт эмас. Биз бошқа мамлакатлар компаниялари, жумладан, ҳиндистонлик компаниялар билан ҳам ишлаймиз — Францияда ҳам. Бизнинг вазифамиз айнан нимани таклиф қилаётганимизни тушунтириб беришдан иборат.

Элчи ва унинг жамоаси билан биргаликда биз ҳис қилдик: Ўзбекистон олдида турган вазифа миқёси шунчалик каттаки, бу ерда, Францияда айтганимиздек, «панир ёки десерт»ни танлаб бўлмайди. Ҳам панир, ҳам десерт керак — ҳамманинг иштироки зарур. Оксиз жуда қийин бўлади.