Диплом кафолат эмас

## Диплом иш билан та'минлашни кафолатламайди: О'збекистондаги битирувчилардан иш берувчилар нимани кутмоқда

О'збекистон университетларининг 307 битирувчиси иштирокида о'тказилган со'ров шуни ко'рсатдики, олий ма'лумот муҳим бо'либ қолса-да, муваффақиятли мартаба бошлаш учун амалий тажриба, стажировка ва профессионал алоқалар тобора ко'проқ талаб қилинмоқда. Тадқиқот шуни ко'рсатдики, нима учун ба'зи талабалар дипломларини олишдан олдин ҳам иш топишади, бошқалари эса бир неча ой давомида иш топишга қийналадилар.

**Иш билан та'минлаш муаммолари: Курьердан геологгача**

Геология бо'йича дипломга эга бо'лган респондентлардан бири ҳозирда курьер бо'либ ишлайди, ойига 3 миллион со'мдан кам маош олади ва ишдан қониқиш даражасини 10 баллдан 1 балл билан баҳолайди. Магистр даражасини тугатганига қарамай, у о'з соҳаси бо'йича иш топа олмади, ҳатто бепул ишлашни ҳам таклиф қилди. Бу ҳолат, энг ҳайратланарли ҳолатлардан бири бо'лса-да, бошқа иштирокчилар томонидан ко'тарилган кенг тарқалган муаммоларни акс эттиради: иш о'ринларининг етишмаслиги, иш берувчиларнинг тажрибага бо'лган талаби ва университетда о'қиш ва реал ҳаётдаги қийинчиликлар о'ртасидаги номувофиқлик.

307 респондентдан 146 нафари ҳозирда иш билан банд, бизнес юритади, стажировкани тугатади ёки о'зини о'зи иш билан та'минлайди. Яна 89 киши ҳозирда иш қидирмоқда. Шуни та'кидлаш керакки, со'ровнома барча битирувчилар орасида ишсизлик даражасини акс эттирмайди, чунки иштирок этиш ихтиёрий эди ва ишга жойлашишда қийинчиликларга дуч келганлар фаолроқ бо'лган бо'лиши мумкин. Бироқ, натижалар академик тайёргарлик ва меҳнат бозори талаблари о'ртасидаги асосий тафовутларни ко'рсатади.

**Университет диплом беради, лекин ҳар доим ҳам ишга тайёрланмайди**

Иштирокчиларнинг ярмидан ко'пи университетда реал ҳаётда ишлашга тайёргарлик сифатини салбий баҳолади, 42% эса ижобий баҳо берди. Диплом мартаба бошлашда асосий омиллардан бири бо'либ қолмоқда, аммо муаммо шундаки, университет иш берувчилар биринчи ишида кутган тажриба ва ко'никмаларни ҳар доим ҳам тақдим этмасдан малакаларни тасдиқлайди.

Битирувчилар о'зларининг очиқ жавобларида рус ва инглиз тилларини, Эхсел, 1С, Повер БИ ва СҚЛ тилларини билиш, шунингдек, мулоқот, савдо, ҳужжатларни бошқариш ва музокара олиб бориш ко'никмаларининг муҳимлигини та'кидладилар. Ко'пчилик бу ко'никмаларни мустақил равишда, курслар, амалиётлар орқали ёки ишга қабул қилингандан со'нг эгаллаган.

**Биринчи иш ко'пинча битирувдан олдин бошланади**

Энг катта фарқ о'қиш пайтида о'з соҳаларида ишлай бошлаганлар ва ишламаганлар о'ртасида кузатилди. Тегишли иш тажрибасига эга битирувчилар орасида тахминан учдан икки қисми о'қиш давомида иш билан та'минланган, ишламаганлар орасида эса бу ко'рсаткич учдан бир қисмидан сал ко'проқ эди. Тажрибали талабалар ко'проқ талабга эга соҳаларда о'қиган, тил ко'никмаларини яхшилаган ёки ко'проқ профессионал алоқаларни ривожлантирган бо'лиши мумкин.

Шунга қарамай, натижалар битирувдан олдин касбга киришнинг муҳимлигини та'кидлайди. Бир иштирокчи учинчи курсда ко'нгиллилик фаолиятини бошлаганини, кейинчалик доимий иш таклифига олиб келганини айтди. Шунингдек, у то'планган тажрибаси ва алоқалари туфайли кейинги ишини топди.

**Биринчи иш тажриба талаб қилади: Шафқациз сикл**

Иш қидирувчилар учун асосий то'сиқ о'з соҳаларидаги бо'ш иш о'ринларининг камлиги эди. Деярли ярми ҳам тажриба талабига дуч келди. Иқтисодиёт мутахассислиги бо'йича битирувчи муаммони то'г'ри умумлаштирди: университетни эндигина битирган одамдан аллақачон о'з тажрибасини намойиш этиш со'ралмоқда. Ё'л қурилиши бо'йича битирган яна бир иштирокчи деярли бир йилдан бери расмий иш топа олмаяпти, чунки ташкилотлар тажриба ё'қлиги сабабли, ҳатто бо'ш иш о'ринлари бо'лса ҳам, уларни рад этишмоқда.

Бу ёмон доирани яратади: биринчи иш учун тажриба талаб қилинади, лекин уни фақат кимдир биринчи ишни таклиф қилишга рози бо'лганидан кейингина олиш мумкин. Иш излаётганларнинг ярмидан ко'пи камида етти ойни қидиришга сарфлайди ва 37 киши бир йилдан ортиқ вақт давомида қидирмоқда. Узоқ қидирув ҳар доим ҳам таклифларнинг то'лиқ ё'қлигини англатмайди; битирувчилар паст маош, норасмий иш, ноқулай жойлашув ёки о'з соҳасига алоқадор бо'лмаган ишлардан воз кечишлари мумкин.

**Тармоқлар университетдан ко'ра ко'проқ ёрдам беради**

Биринчи иш топишнинг энг кенг тарқалган усули алоқалар ва оила орқали эди - иш билан та'минланган иштирокчиларнинг деярли учдан бири бу канал орқали иш топди. О'н икки иштирокчи биринчи ишини университет ёки мартаба маркази орқали топди. Худди шу миқдордаги иштирокчилар иш берувчи улар билан бевосита бог'ланганини хабар қилишди. Шахсий алоқалар, албатта, та'сир орқали ишга жойлашишни англатмайди; улар профессионал тавсиялар, стажировкалардан алоқалар, ко'нгилли лойиҳалар ва биринчи ишларни о'з ичига олиши мумкин. Бироқ, натижалар шуни ко'рсатадики, университетдаги мартаба механизмлари шахсий алоқаларга қараганда ишга жойлашиш эҳтимоли камроқ. 307 иштирокчидан атиги то'рттаси мартаба марказини о'з мартабаларини бошлашга ёрдам берадиган омил сифатида тилга олди, бу унинг роли аҳамияцизлигича қолмоқда.

**Ҳамма ҳам мартабасини тарк этмайди**

Иш билан банд бо'лган иштирокчиларнинг атиги 42 фоизи ҳозирги ишлари уларнинг дипломлари билан то'лиқ бог'лиқлигини айтишди. Бироқ, мартабадаги то'лиқ о'згариш ко'пчиликнинг тажрибаси эмас эди. То'лиқ ва қисман о'заро бог'лиқликни бирлаштирган ҳолда, иш билан банд бо'лган иштирокчиларнинг тахминан 71 фоизи о'з та'лимларига бо'лган муносабатини сақлаб қолишди. Шундай қилиб, муаммо нафақат битирувчиларнинг бошқа касбни танлашида, балки биринчи ишини топиш ва университетдаги билимларини иш берувчилар томонидан тан олинган тажрибага айлантиришдаги қийинчиликларда ҳамдир.

**Иш ҳар доим ҳам юқори даромад дегани эмас**

Даромад ҳақида хабар берган 144 нафар иш билан банд иштирокчилар орасида энг кенг тарқалган диапазон ойига 5 дан 8 миллион со'мгача бо'лган, бу ҳам медиана бо'либ хизмат қилган. Иштирокчиларнинг даромадлари сезиларли даражада фарқ қилди: тахминан ярми 8 миллион со'мдан кам даромад олган, тахминан ҳар беш кишидан бири эса 12 миллиондан ортиқ даромад ҳақида хабар берган. Ушбу натижалардан барча битирувчиларнинг о'ртача иш ҳақини баҳолаш учун фойдаланиб бо'лмайди, чунки со'ровномада турли касблар, минтақалар, ёш ва битирув йилларидаги одамлар иштирок этган.

**Битирувчилар о'з резюмеларида о'зларининг биринчи қаторини олишади**

Геология битирувчисининг курьер бо'либ ишлаши ҳақидаги ҳикоя барча ёш мутахассисларнинг аҳволини акс эттирмайди, аммо бу со'ровномада аниқланган асосий камчиликни ко'рсатади. Диплом муҳимлигича қолмоқда ва ко'пчилик ишлайдиган иштирокчилар о'з та'лимлари билан то'лиқ ёки қисман алоқани сақлаб қолишган. Бироқ, биринчи ишга кириш учун ко'пинча дипломнинг о'зи етарли эмас.

Ба'зилар касбга амалиёт орқали, бошқалари о'қиш, о'қитиш, ко'нгиллилик лойиҳалари ёки алоқалар давомида ишлаш орқали киришади. Бозорга тажрибасиз кирувчилар бир неча ой давомида қидиришлари мумкин. Университетлар ва иш берувчилар о'қишдан биринчи лавозимига аниқ о'тишни яратмагунча, битирувчилар меҳнат бозорининг асосий қарама-қаршилигини мустақил равишда ҳал қилишлари керак бо'лади: тажриба орттириш учун улар аввал тажрибага эга эканликларини исботлашлари керак.

**Иш берувчилар тажрибасиз талабаларда нимани қидирадилар?**

Йиллар давомида тажрибанинг ё'қлиги ҳар доим ҳам биринчи ишга киришга то'сқинлик қилмайди. ТБС Узбекистан ва СЛИСК шарҳлари шуни ко'рсатадики, компаниялар талабалар ва ёш мутахассисларни танлашда диплом ва резюмедаги қаторлар сонидан ташқарига ҳам э'тибор беришади. Улар учун фундаментал билим, уни амалда қо'ллаш истаги, о'рганиш қобилияти, мотивация ва иш ахлоқи муҳимдир.

**Тажриба шунчаки расмий иш билан бог'лиқ эмас**

ТБС Узбекистан кичик лавозимларга ишга қабул қилишда номзоднинг аввалги иш тарихига эмас, балки унинг са'й-ҳаракатлари ва олган билимларига ҳам э'тибор беради. Бунга амалиёт, ярим кунлик иш, фрилансерлик, ко'нгиллилик, университет амалиёти, талаба лойиҳаси ёки шахсий лойиҳа кириши мумкин. ТБС Узбекистан компаниясининг исте'додларни жалб қилиш бо'лими раҳбари Дариа Шабанованинг со'зларига ко'ра, бундай тажриба номзоднинг мақсадлар қо'йиши, натижаларга эришиши, бошқалар билан ҳамкорлик қилиши ва мас'улиятни о'з зиммасига олиши мумкинлигини аниқлашга ёрдам беради.

"Талабаларни ишга қабул қилишда биз улардан катталар мутахассиси тажрибасига эга бо'лишларини кутмаймиз. Биз уларнинг салоҳиятига қараймиз: о'рганиш қобилияти, мотивацияси, мас'улияти, ташаббуси ва одамлар билан ишлаш қобилияти. Биз учун яхши сигнал - бу о'қиш пайтидаги ҳар қандай ҳақиқий тажриба: стажировка, ярим кунлик иш, лойиҳа ёки ко'нгиллилик иши."

Шунинг учун, расмий ишнинг ё'қлиги, албатта, бо'ш резюме дегани эмас. Кичик лойиҳа ба'зан иш берувчига шунчаки таниш дастурлар ва воситалар ро'йхатидан ко'проқ нарсани айтиб бериши мумкин.

**Фундаментал билим зарур, аммо то'лиқ мутахассис бо'лиш шарт эмас**

Иш берувчилар талабалардан барча вазифаларни биринчи кундан бошлаб мустақил равишда бажаришларини кутмайдилар. ТБС назарий асос ёш мутахассислар учун муҳим деб ҳисоблайди, аммо янги жараёнлар, воситалар ва ма'лумотларни тезда о'злаштириш қобилияти ҳам бир хил даражада муҳимдир. Агар номзод янги вазифани тушуна олса, то'г'ри саволлар берса ва олган билимларини қо'лласа, аниқ тажрибанинг ё'қлиги ҳар доим ҳам ҳал қилувчи камчилик эмас.

СЛИСК ҳам шунга о'хшаш ёндашувни қо'ллайди. Компания стажёрларни ёллашда энг ко'п биладиган номзодни топишга ҳаракат қилмаслигини та'кидлайди. Энг муҳими, номзоднинг фикрлай олиши, ишга қизиқиши ва куч сарфлашга тайёрлиги. Фундаментал билимлар шарт бо'либ қолмоқда, аммо иш берувчи номзоднинг бу билимлар билан нима қила олишини ко'ришни хоҳлайди.

**Мотивация аниқ бо'лиши керак**

ТБС шунингдек, хабардор танловлар қилишнинг муҳимлигини та'кидлайди. Суҳбатда номзод компания ва лавозимни о'рганганми, яқинлашиб келаётган қийинчиликларни тушунганми, чуқур саволлар берганми ва нима учун бу соҳада ривожланишни хоҳлаётганини тушунтира оладими, аниқ ма'лумот берилади. Шунинг учун, "Мен ривожланишни хоҳлайман" иборасининг о'зи ко'п нарсани англатмайди. Аниқликлар самаралироқ: номзод мустақил равишда нимани о'рганган, қандай лойиҳалар устида ишлаган, қандай муаммоларни ҳал қилишга ҳаракат қилган ва нима учун бу соҳани танлаган.

**Иш берувчилар номзоднинг қандай фикрлаши ҳақида қайг'урадилар**

СЛИСКда стажёрларни танлаш жараёни уч босқичдан иборат: резюмени ко'риб чиқиш, тест топшириг'и ва устоз билан якуний суҳбат. Бу бизга нафақат билимни, балки номзоднинг вазифани қандай тушунишини, сабабларини ва ечимга келишини ҳам баҳолаш имконини беради.

"Биз талаба тайёр мутахассис эмаслигини жуда яхши тушунамиз. Тажрибанинг ё'қлиги ва билимдаги бо'шлиқлар нормал ҳолат ва биз буни қабул қиламиз. Биз амалий тажриба ва билимларни о'зимиз билан баҳам ко'рамиз. Лекин о'ргатиб бо'лмайдиган нарсалар бор: ишга садоқат ва меҳнацеварлик. Биз биринчи навбатда айнан шуни қидирамиз."

СЛИСК та'кидлашича, компаниянинг ҳозирги ба'зи ходимлари амалиётдан бошлаган ва кейин қолган.

Ба'зи ко'никмаларни бошқаларга қараганда о'ргатиш осонроқ.

ТБС кузатувларига ко'ра, битирувчилар орасидаги асосий бо'шлиқларни икки гуруҳга бо'лиш мумкин:

* **Амалий ко'никмалар:** Кучли назарий асосни кундалик иш тажрибасининг ё'қлиги билан бирлаштириш мумкин: устуворликларни белгилаш, вазифани бошидан охиригача бошқариш, менежерлар ва ҳамкасблар билан мулоқот қилиш, мижозлар билан ишлаш ва ма'лумотларни таҳлил қилиш. Ба'зи лавозимлар, шунингдек, Эхсел, СРМ ва ҳужжатларни бошқариш каби асосий рақамли ко'никмаларни талаб қилиши мумкин.

* **Юмшоқ ко'никмалар:** Мустақиллик, мас'улият, ташаббускорлик, мулоқот ва жамоавий иш.

ТБС Эхсел ёки СРМ ко'никмаларини ички о'ргатиш мумкинлигини та'кидлайди. Мас'улият, ташаббускорлик ва муаммоларни мустақил ҳал қилиш одатини ривожлантириш анча қийин. Шу нуқтаи назардан, ТБС ва СЛИСКнинг баҳолашлари асосан бир-бирига мос келади: техник билимлардаги бо'шлиқларни аста-секин то'лдириш мумкин, аммо инсоннинг ишга муносабати, о'рганишга тайёрлиги ва мас'улиятни о'з зиммасига олиши бошиданоқ муҳимдир.

**Битирувдан олдин қандай қилиб тажриба орттириш мумкин?**

Со'ровнома шунингдек, сезиларли фарқни ко'рсатади: о'қиш давомида о'з соҳаларида ишлаган иштирокчилар орасида ҳозирда иш билан банд бо'лганларнинг улуши ишламаганларга қараганда анча юқори. Биринчи тажриба, албатта, то'лиқ иш куни бо'лиши шарт эмас. Бу қуйидагилар бо'лиши мумкин: амалиёт; ярим кунлик иш; фрилансерлик; ко'нгиллилик; университет лойиҳаси; ички лойиҳа; хакатон ёки танлов. Ба'зи иш берувчилар бундай имкониятларни о'злари яратадилар.

Шунинг учун, талабалар учун "Менда тажриба ё'қ" деган фикрга берилиб кетмаслик, балки бошқа савол бериш фойдалироқ: о'қиш давомида қандай ҳақиқий натижага эришишим ва кейин иш берувчига ко'рсатишим мумкин?

**Тадқиқот методологияси**

Онлайн со'ровномада 307 нафар университет битирувчиси иштирок этди. Саволлар иштирокчининг ҳозирги ҳолатига бог'лиқ эди. Жами 146 нафар иш билан банд респондент о'з ишлари ва ишга жойлашиш имкониятлари ҳақидаги саволларга жавоб берди. Ҳозирда иш излаётган саксон то'ққиз нафари қидирув давомийлиги ва то'сиқлар ҳақида суҳбатлашди. Иштирокчилар ихтиёрий равишда иштирок этишди. Намуна ёши, минтақаси, мутахассислиги ёки битирган йили бо'йича баҳоланмаган, шунинг учун натижалар барча битирувчиларни ифодаловчи деб ҳисобланиши мумкин эмас. Со'ровнома жавоблар о'ртасидаги о'заро бог'лиқликни очиб беради, аммо сабаб-оқибат бог'лиқлигини аниқламайди. Масалан, тегишли тажрибага эга иштирокчилар орасида юқори иш билан бандлик даражаси о'қиш давомида ишлаш уларнинг кейинги мартаба ё'налишини белгилаб берганини исботламайди.