Деҳлида Моди Путин ва Си Цзиньпинни қабул қилар экан, БРИКС устида Трампнинг сояси катта бўлиб кўринмоқда
БРИКС етакчилари Деҳлида учрашар экан, блок ичидаги келишмовчиликлар Вашингтонга қарши бирдамликда жавоб қайтаришни амримаҳол қилиб қўймоқда
Моди Деҳлида Путин ва Си Цзиньпинни қабул қилаётган бир пайтда, Трампнинг сояси БРИКС устида турибди
АҚШ БРИКС аъзоси бўлмаса-да, президент Дональд Трампнинг таъсири шу дам олиш кунлари Деҳлида бўлиб ўтадиган гуруҳ саммитида кучли сезилади.
БРИКСнинг 11 та давлати етакчилари — жумладан, мезбон Ҳиндистон, Хитой, Россия, Бразилия, Жанубий Африка, БАА ва Эрон, шунингдек, таклиф этилган аъзо сифатида иштирок этаётган Саудия Арабистони — кенг кўламли мавзуларни муҳокама қиладилар. Шунга қарамай, уларнинг ҳеч бири президент Трамп сиёсатининг оқибатларидан муҳимроқ бўлиши даргумон.
Эрондаги уруш, шунингдек, Оқ уй томонидан ҳам АҚШ рақибларига, ҳам иттифоқчиларига қарши қаратилган доимий бож таҳдидлари глобал энергия бозорларини беқарорлаштирди ва жаҳон иқтисодиётини кейин нима бўлиши борасида тез-тез ноаниқликда қолдирди.
БРИКС етакчилари айнан мана шундай шароитда йиғилмоқдалар. Шунга қарамай, гуруҳ АҚШни тўғридан-тўғри танқид қиладиган ёки президент Трампнинг сиёсати ва геосиёсатига мувофиқлаштирилган жавобни белгилайдиган консенсус баёнотини эълон қилиши эҳтимолдан йироқ.
Бунинг сабабларидан бири — БРИКСнинг ўзи Вашингтонга қарши туришда қанчалик узоққа бориш кераклиги борасида ҳамон жиддий иккига бўлинган.
«Ҳиндистон Вашингтонга қарши чиқадиган қўшма баёнот беришга йўл қўя олмайди», деди Атлантика кенгашининг катта илмий ходими Майкл Кугелман Би-би-сига. У АҚШ сиёсатига нисбатан ҳар қандай танқид кенгайган гуруҳ ичидаги кескин фарқ қилувчи манфаатларни акс эттирган ҳолда «ноаниқ ва билвосита» бўлишини кутмоқда.
Россия ва Эрон президент Трампга қарши қатъийроқ позицияни талаб қилиши мумкин бўлса-да, БРИКС ичидаги геосиёсий воқелик буни қийинлаштириши эҳтимол.
АҚШ билан савдо битимининг якуний босқичида экани айтилаётган Ҳиндистон Оқ уйнинг ғазабини қўзитиш хавфи бўлган баёнотни истамайди. Хитой ҳам БРИКСдан Вашингтонни нишонга олиш учун фойдаланаётгандек кўринишдан эҳтиёт бўлиши мумкин.
Шунингдек, Теҳроннинг АҚШ ва Исроил зарбаларига қайтарган жавоби давомида Эрон томонидан ҳужумга учраган БАА бор. АҚШ ҳарбий базалари жойлашган ушбу Кўрфаз давлати Теҳроннинг позициясини қўллаб-қувватлайдиган баёнотни маъқуллаши даргумон.
Кугелманнинг айтишича, БРИКС кенгайиш орқали муҳимлик касб этди, аммо бу кенгайиш келишувга эришишни ҳам қийинлаштирди.
«Сиз бир-бири билан чиқиша олмайдиган бир қатор аъзоларни қўшдингиз», деди у Ҳиндистоннинг вазифасини «глобал тартиб бўйича кенг қамровли қарашлар ва позицияларга эга» мамлакатларни бирлаштириш деб таърифлар экан.
Трамп, шунингдек, БРИКСга, айниқса, унинг глобал савдонинг АҚШ долларига қарамлигини камайтиришга қаратилган ҳаракатларига (дедолларизация сифатида кенг танилган) қарши очиқ гапириб келмоқда.
У гуруҳни муқобил валюта яратишга уриниш ёки долларнинг глобал савдодаги устуворлигини заифлаштириш чораларини кўришдан бир неча бор огоҳлантирган.
Шундай таҳдидлардан бирида, Трамп 2024 йил ноябрь ойида агар БРИКС давлатлари «қудратли АҚШ доллари» ўрнини босувчи бошқа валютани қўллаб-қувватласа, «100 фоизлик божлар»га дуч келишини айтган эди.
Хўш, бундай шароитда гуруҳ реал равишда нимага эриша олади?
БРИКСнинг геосиёсий ва иқтисодий вазни сўнгги ўн йилликда сезиларли даражада ошди. У очиқдан-очиқ АҚШга ёки Ғарбга қарши йўналиш олишни истамаса-да, гуруҳ аллақачон эришилган ютуқларга таянишни ва G20 ҳамда G7 каби блокларга муқобил сифатида намоён бўлиши мумкинлигини кўрсатишни хоҳлайди.
BBC Monitoring таҳлилига кўра, ҳозирда БРИКС дунё аҳолисининг 49 фоизини, глобал ЯИМнинг 40 фоизини ва халқаро савдонинг 26 фоизини ташкил этади.
Унинг энг аниқ муваффақияти инфратузилма ва ривожланиш лойиҳалари учун миллиардлаб долларларни тасдиқлаган Янги тараққиёт банки бўлиб қолмоқда, уларнинг аксарияти глобал жануб мамлакатларида амалга оширилмоқда.
Гуруҳ, шунингдек, молиявий инқирозга учраган аъзоларни қўллаб-қувватлаш учун 100 миллиард долларлик захира жамғармасини ташкил этди, гарчи у ҳали синовдан ўтказилмаган бўлса-да.
Етакчилар, шунингдек, маҳаллий валюталарда трансчегаравий тўловларни осонлаштириш йўлларини кўриб чиқишлари мумкин. Бу, айниқса, АҚШнинг қаттиқ санкциялари остида бўлган Москва ва Теҳрон учун долзарб бўлади.
БРИКС, шунингдек, ўзини ривожланаётган давлатлар овози сифатида тақдим этишда давом этиши, кўплаб ривожланаётган мамлакатлар фикрича, янги глобал тартибни акс эттирмай қўйган Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Халқаро валюта жамғармаси ва Жаҳон банки каби институтларни ислоҳ қилишни биргаликда талаб қилиши кутилмоқда.
Айниқса Ҳиндистон учун ушбу саммит глобал жанубдаги етакчиликка бўлган даъвосини мустаҳкамлаш имкониятини беради.
Деҳлининг кўплаб ташқи сиёсий устуворликлари — жумладан, кўп томонламалик, янада кўп қутбли дунё, ривожланаётган мамлакатларнинг кенгроқ вакиллиги ва эркинроқ глобал савдо — БРИКСнинг кенг кун тартибига тўлиқ мос келади.
Аммо Ҳиндистон, шунингдек, Хитойнинг БРИКС ичидаги сезиларли таъсири ва унинг ривожланаётган дунёнинг катта қисмидаги кучлироқ мавқеини четлаб ўтиш йўлларини топиши керак бўлади.
Моди ҳукумати «Глобал Жанубнинг етакчиси ёки овози» бўлишга катта урғу берди, дейди Кугелман. Аммо Ҳиндистоннинг саъй-ҳаракатлари Хитой анча самаралироқ бўлган Африка ва Лотин Америкасида чуқурроқ натижаларга эришишда «чекланган муваффақият»га эга бўлди.
БРИКС аъзоларининг аксарияти ривожланаётган иқтисодлардан иборат эканлигини ҳисобга олиб, Кугелманнинг айтишича, кенгайган гуруҳ Ҳиндистонга Эфиопия, Бразилия ва Индонезия каби давлатлар билан алоқаларни чуқурлаштириш ҳамда Африка ва Лотин Америкасида кучлироқ мавқега эга бўлиш имкониятини беради.
Эрондаги уруш ва унинг иқтисодий оқибатлари кун тартибида асосий ўринда бўлиши кутилмоқда.
Деҳли учун асосий синов консенсус баёнотига эриша олиш-олмаслиги бўлади — бу кўпинча мезбон давлатнинг дипломатик муваффақияти белгиси сифатида баҳоланади. Эрон уруши, АҚШ билан муносабатлар ва глобал савдонинг келажаги борасидаги кескин келишмовчиликларни ҳисобга олсак, бу қийин бўлади.
Муаммонинг кўлами май ойида, БРИКС ташқи ишлар вазирлари Эрон уруши бўйича келишмовчиликлар туфайли саммитдан кейин қўшма баёнотни келиша олмаганида аниқ бўлди, бу эса мезбон Ҳиндистонни бунинг ўрнига раиснинг қисқача хулосасини чиқаришга мажбур қилди.
Ҳиндистон 2023 йилда G20 саммитига мезбонлик қилиш тажрибасидан ишонч олади, ўшанда у Россиянинг Украинадаги уруши бўйича чуқур ихтилофларга қарамай, қўшма декларацияни таъминлашга муваффақ бўлган эди.
Аммо Деҳли, шунингдек, аниқ баёнотлар беришни ва БРИКС аллақачон эришган ютуқларни таъкидлашни истайди. Бу масалада аъзолар келишиб олишлари мумкин: ҳеч ким бу бирлашманинг шунчаки «гап сотадиган жой» сифатида рад этилишини хоҳламайди.
Етакчилар молиявий ҳамкорликни мустаҳкамлаш йўлларини кўриб чиқишлари ва муҳим баёнотлар беришлари кутилмоқда. Улар, шунингдек, йирик геосиёсий воқеаларни муҳокама қилишлари мумкин, АҚШга тегишли ҳар қандай иборалар тўқнашувдан қочиш учун эҳтиёткорлик билан танланиши кутилмоқда.
Вашингтон эса бу жараённи диққат билан кузатиб боради.
Саммит доирасида бир нечта муҳим икки томонлама учрашувлар ҳам бўлиб ўтади. Хитой раиси Си Цзиньпиннинг шанба куни Ҳиндистон бош вазири Нарендра Моди билан учрашуви диққат билан кузатилади. Икки давлат алоқаларни аста-секин тикламоқда, гарчи тараққиёт ҳар икки томон хоҳлаганидан кўра эҳтиёткорроқ бўлса-да.
Модининг президент Владимир Путин билан ҳам учрашиши режалаштирилган бўлиб, унда Украинадаги уруш асосий мавзу бўлиши кутилмоқда.
Моди ўтган ой Бишкекда Шанхай ҳамкорлик ташкилоти саммити доирасида Путин билан учрашганида тинчликка кучли оммавий даъват қилган эди. Баъзилар унинг сўзларини Москвага танбеҳ сифатида кўрган бўлса-да, Россия буни бундай талқин қилмади ва Модининг саъй-ҳаракатларини оммавий равишда олқишлади.
Геосиёсатдан ташқари, Ҳиндистоннинг ҳам Россия, ҳам Хитой билан ортиб бораётган савдо тақчиллиги икки томонлама музокараларда кўтарилиши мумкин.
Бироқ, якунда гуруҳнинг устувор вазифаси саммитни муваффақиятли якунлаш бўлади, чунки бу БРИКС таъсирини янада мустаҳкамлайди.
Мезбон Ҳиндистон учун бу Деҳли ўз халқаро мавқеини қайта тиклашга ҳаракат қилаётган бир пайтда дипломатик ва геосиёсий муваффақият бўлади.
Кугелманнинг айтишича, ушбу саммитда Ҳиндистон учун жуда кўп нарса хавф остида.
Унинг фикрича, Покистоннинг Яқин Шарқдаги сўнгги дипломатик роли, жумладан, Эрон уруши атрофидаги воситачилик ҳаракатларидаги иштироки туфайли Деҳли бир оз сояда қолиб кетди.
«Бу Ҳиндистон учун ўзининг глобал аҳамияти ва глобал етакчилигини қайта тиклаш учун муҳим имкониятдир», дейди у. «Бу хавфнинг юқори бўлиши сабабларидан биридир».
Саммит, дея қўшимча қилади у, баъзи жиҳатдан «БРИКС бирлашмаси учун эмас, балки мезбон сифатида Ҳиндистон учун муҳимроқдир».