Даврга ҳурмат билан

Даврга ҳурмат билан

Бишкекда вакилликли халқаро илмий конференция бўлиб ўтди, унда олти мамлакатдан: Қирғизистон, Россия, Қозоғистон, Ўзбекистон, Тожикистон ва Озарбайжондан келган тарихчилар иштирок этди. Мавзу кўпчиликни ҳайратда қолдирди: «СССРда миллий қурилиш ва миллий сиёсат: тарихий тажрибанинг замонавий талқини (СССРнинг 1936 йилги Конституциясининг 90 йиллигига)» . Ҳайрат шу билан изоҳландики, яқин-яқингача Марказий Осиё мамлакатларининг етакчи мутахассислари иштирокида совет меросини бундай юқори илмий даражада муҳокама қилишни тасаввур қилиш қийин эди — у пайтларда ўтмишни фақат қоралаш одат тусига кирган эди.

Бироқ замонлар ўзгармоқда ва буни география фанлари доктори, Қирғиз Миллий Университети ректори Догдурбек Чонтоев жуда аниқ таъкидлади . У ушбу ўн йилликларда «маъмурий-ҳудудий тузилишни, давлат бошқаруви тизимини, таълим, маданият ва миллий институтлар ривожини белгилаб берган кенг кўламли ўзгаришлар амалга оширилганини таъкидлади. Ушбу воқеалар совет федератив тизими доирасида қирғиз давлатчилигининг шаклланишида муҳим босқичга айланди» .

Ёдда тутиш ва ўрганиш керак бўлган давр

ҚР Давлат котиби Арслан Койчиев юбилей — «замонавий» қирғиз давлатчилиги ташкил топганининг юз йиллиги муносабати билан конференция ўтказилишининг ўзиёқ муҳокама қилинаётган масалаларга «алоҳида тарихий чуқурлик ва юқори долзарблик» бағишлашини маълум қилди . У босиб ўтилган тарихий тажриба «давлат институтларининг шаклланиши ва қайта тикланишига, миллий маданиятлар, тиллар, таълим тизимларининг ривожланишига, шунингдек, собиқ СССР республикаларидаги асосий ижтимоий ва сиёсий жараёнларга фундаментал таъсир кўрсатганини» эслатиб ўтди .

Ушбу позицияга «История Отечества» фонди ижроия директори, тарих фанлари доктори Руслан Гагкуев ҳам қўшилади . Тарихчи ушбу воқеалар «Марказий Осиё халқлари тарихида муҳим босқичга айлангани ва уларнинг давлатчилиги ривожланишига сезиларли таъсир кўрсатганини» таъкидлади . Шу билан бирга, бошқа бир хулоса ҳам аниқ: «Ўша ўн йилликларнинг кўплаб ютуқлари бугунги кунда ҳам халқларимизнинг умумий тарихий меросининг муҳим қисмини ташкил этади . Шу сабабли, ушбу тажрибани ҳар томонлама англаш манбаларни диққат билан ўрганишни, тарихий жараёнларнинг барча мураккаблигини ҳисобга олишни талаб қилади» .

Айнан шу шиор остида «Қирғизистон мухториятининг 100 йиллиги: миллий-давлат қурилишининг ноёблиги ва типологик тенденциялари» давра суҳбати бўлиб ўтди . Халқаро конференция иштирокчилари етти йўналиш бўйича мазмунли мунозаралар ўтказдилар : «Миллий сиёсатнинг йирик тенденциялари: совет ўтмиши ва постсовет ҳозири», «Миллий қурилиш моделларини излаш — 1920–1930-йиллар», «Совет миллий қурилишида шахсий омилнинг роли ва миллий элита феномени», «Миллий кадрлар совет ҳокимияти сиёсатининг элементи сифатида», «1936 йилги Конституция: совет миллий-давлат қурилиши моделининг институционал хусусиятлари», «Совет ўзгаришлари миллий ўзликни англаш омили сифатида», «Совет ўтмиши: собиқ совет давлатларида замонавийликка таъсири» .

Ўтмиш келажакни барпо этиш қуроли сифатида

РФА СБ Тарих институти директори Вадим Рынков Марказий Осиё давлатларида Совет Иттифоқидаги миллий қурилишнинг замонавий қабул қилинишини кўриб чиқди. Унинг сўзларига кўра, тарихий хотира ҳокимият, тарихчиларнинг профессионал ҳамжамияти ва жамоатчилик кучларининг биргаликдаги саъй-ҳаракатлари билан яратилган ижтимоий конструктдир .

Марказий Осиёнинг замонавий давлатларида миллий мухториятлар ташкил этилиши ва ривожланишининг асосий босқичлари ҳақидаги хотира энг янги миллий тарихнинг асосий сюжетларидан бири бўлиб қолмоқда, аммо у, шу жумладан урғу беришлар ва сукут сақлашлар орқали, чуқур эволюцияни бошдан кечирди . Замонавий Қозоғистонда , масалан, 1920–1930-йиллардаги воқеаларни ўрта асрлардаги давлатлар ва Фуқаролар уруши давридаги вақтинчалик давлат тузилмалари билан мустаҳкам боғлаган ҳолда «давлатчиликнинг қайта тикланиши» ҳақида гапирилади. Собиқ иттифоқдош республикаларнинг кўпчилигида эса мақомнинг кенгайиши босқичлари 1991 йилда тўлиқ мустақилликка эришиш сари қонуниятли қадамлар сифатида тақдим этилади. Замонавий фуқаролар 1920-йиллар — 1930-йиллар бошидаги мухториятларда ва 1930-йиллардаги иттифоқдош республикаларда «нисбатан мустақил давлат тузилмалари»ни кўришни жуда хоҳлайдилар.

Шу билан бирга, республика раҳбарларини, шунингдек совет даврининг миллий сиёсий элитасини «иттифоқ маркази топшириқларини бажарувчилар эмас, балки мустақилликни кенгайтириш ва титул этнос манфаатлари учун изчил курашчилар» сифатида кўрсатишга мойиллик бор . Таъкидлаш жоизки, бунда миллий етакчилар Марказнинг номақбул қарорларини енгиб ўтиб ва репрессияларга учраб қарши туришларига тўғри келган «қўшниларнинг экспансионистик режалари» эътиборсиз қолдирилади. Бошқача айтганда, бугундан келажакка қараб, миллий қурилиш ҳақидаги тарихий хотира деярли мономиллий жамоаларга айланган давлатларнинг амалдаги сиёсий ҳокимиятини легитимлаштириш ва миллий ўзликни мустаҳкамлаш вазифаларига хизмат қилади .

Биз эслайдиган тарих!

Бироқ умумий тарихимизда ҳамиша ёдда қоладиган саҳифалар бор. Бу ҳақда конференциянинг кўплаб иштирокчилари гапирдилар. Қирғиз-Россия Славян университетининг Тарихий-маданий мерос маркази директори Леонид Сумароков 1930-йилларда Қирғизистонда ҳарбий-кадрлар тайёрлаш қандай олиб борилганини эслатди. У буни Буюк Ватан уруши қаҳрамонлари авлодини шакллантириш омили деб атади.

Тарихчининг айтишича, республикада бўлажак Ватан ҳимоячиларини ўқитиш ва тарбиялаш бўйича яратилган тизим ҳатто Буюк Ватан уруши йилларида ҳам турли ҳарбий-ҳисоб мутахассисликлари бўйича минглаб мутахассисларни тайёрлаш имконини берди.

Жумладан, Қирғизистон ССР ОСОАВИАХИМ тарихидаги ёрқин саҳифалардан бири мамлакат авиацияси ва авиация спорт турларини ривожлантиришга кўмаклашиш бўйича ишлар бўлди. 1934 йилда ташкил этилган Фрунзе аэроклуби Ҳарбий-ҳаво кучлари учун учувчилар тайёрлаган бўлиб, улардан олти киши Совет Иттифоқи Қаҳрамони бўлди, Талгат Бегельдинов эса бу унвонга икки марта сазовор бўлди . Аэроклуб иш тажрибаси 1941 йил баҳорида унинг базасида бошланғич таълим учувчиларининг 24-ҳарбий авиация мактабини шакллантириш имконини берди. Ўша йилнинг ноябрь ойида у душманга ваҳима солган 660, 664 ва 665-тўнги тўпурар авиация полкларини ташкил этиш учун асос бўлди .

Афсуски, Леонид Сумароков таъкидлаганидек, уруш йилларида ОСОАВИАХИМ мактабини ўтган қирғизистонликлар жанг қилган ушбу қисмларнинг жанговар фаолияти тарихи шу кунгача тегишлича ёритилмаган.

Буюк Ватан урушининг ягона сиёсий умумийликни шакллантиришга таъсири ҳақида гапирар экан, Ч.Ч. Валиханов номидаги Тарих ва этнология институтининг (Олмаота, Қозоғистон Республикаси) XX аср Қозоғистон тарихи бўлими мудири Константин Черепанов Буюк Ватан уруши — 1917 йилги революцион воқеалардан туғилган совет давлати тарихидаги асосий воқеа эканини, у собиқ Россия империяси ҳудудида яшаган халқлар учун навбатдаги улкан бурилишга айланганини таъкидлади: «Ушбу бурилиш натижасида кейинчалик совет халқи сифатида танилган сиёсий умумийлик шаклланди» .

Ким яна «ёвузлик империяси»ни ўйлаб топмоқда?

Марказий Осиёнинг совет даври тарихида ҳали ўрганилиши керак бўлган саҳифалар кам эмас. Тожикистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Давлат бошқаруви академияси (Душанбе, Тожикистон) Давлат бошқаруви ва давлат хизмати ИТИ профессори Ализода Бахриддини Пирмухаммад 1924–1936 йилларда Марказий Осиёнинг миллий-ҳудудий чегараланишини минтақанинг сиёсий-ҳудудий тузилишига истиқболли таъсир кўрсатган асосий жараёнлардан бири сифатида кўриб чиқади. У, шунингдек, замонавий суверен Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон ва Ўзбекистон давлатларининг кейинчалик шаклланиши ва ривожланишига сезиларли таъсир кўрсатди. Чегараланишнинг тарихий омиллари, совет миллий сиёсатининг хусусиятлари, шунингдек, иттифоқдош республикалар чегараларини шакллантиришнинг этник, маъмурий ва иқтисодий тамойиллари нисбати муаммоси янги тадқиқотчиларни кутмоқда.

Тарихчи сиёсий жараёнларга мўлжал олмаслиги керак, у вазиятга холис баҳо беришга мажбур . Очиғини айтганда, бугунги кунда ҳақиқий тадқиқотчиларга буни қилиш тобора қийинлашиб бормоқда . Қирғиз-Россия Славян университети профессори Гульмира Джунушалиеванинг чиқиши ушбу мавзуга бағишланди . У дарҳол ҳамма нарсани ўз ўрнига қўйди: «Миллатни барпо этиш, фуқаролик ўзлигини шакллантириш ва миллий сиёсий элитанинг қарор топиши манфаатлари йўлида умумий совет тарихини фақат ижобий қабул қилиш имконсиз бўлиб қолди» .

Бугунги кунда ҳар бир постсовет республикаси миллий тарих призмаси орқали миллий сиёсатнинг хусусиятларини ўзича талқин қилмоқда ва бу тушунарли. Бироқ, шу билан бирга, СССР таркибида бўлган даврни қайта англаш векторининг муайян контурлари намоён бўлмоқда. «Мустамлакачилик ўтмиши» ва миллий республикалар томонидан ўтмишни, онг ва ўзликни англашни «деколонизация қилиш»да кўрсатилиши керак бўлган саъй-ҳаракатлар ҳақида кўп гапирилмоқда .

Диққатга сазовор жойи шундаки, бунда «тезлаштирилган индустриаллаштиришни, қўриқ ерларни ўзлаштиришни ва республикаларнинг бўлажак агросаноат ривожланиши пойдеворини қўйишни, таълим ва соғлиқни сақлаш тизимларини кенгайтиришни ким молиялаштиргани» ҳақида умуман эслатилмайди . Айнан шунинг учун ҳам бугунги кунда умумий совет ўтмишини, миллий сиёсатни қайта англаш ва «ёвузлик империяси» образини конструктлаш учун турли интернет-ресурсларга талаб жуда юқори.