Давлат тили: Нима учун уни ривожлантириш Ўзбекистон келажаги учун муҳим
Ўзбек тили бугунги кунда жамият билан бирга ривожланиб, таълим, давлат бошқаруви, фан, маданият ва рақамли муҳитдаги ўрнини аста-секин кенгайтирмоқда. Мустақил Ўзбекистон учун у нафақат алоқа воситаси, балки миллий ўзига хослик ва давлатчиликнинг бир қисмидир. Шу билан бирга, замонавий ҳаёт тил учун янги қийинчиликларни келтириб чиқармоқда: илмий терминология яратиш, рақамли ресурсларни ривожлантириш ва ўзбек тилини […]
Давлат тили: О'збекистон келажаги учун уни ривожлантиришнинг аҳамияти
О'збек тили бугунги кунда жамият билан бирга фаол ривожланмоқда, та'лим, давлат бошқаруви, фан, маданият ва рақамли муҳитдаги о'рнини аста-секин кенгайтирмоқда. Мустақил О'збекистон учун у нафақат алоқа воситаси, балки миллий о'зига хослик ва давлатчиликнинг ажралмас қисмидир.
Шу билан бирга, замонавий ҳаёт тил учун янги қийинчиликларни келтириб чиқармоқда: илмий терминологияни ривожлантириш, рақамли ресурсларни ривожлантириш ва ёшлар орасида о'збек тилининг долзарблигини та'минлаш зарур.
Тил миллий о'зига хослик рамзи сифатида
Тил тарихи халқ тарихи билан узвий бог'лиқ. Маданий мерос, ан'аналар, адабиёт ва тарихий хотира тил орқали узатилади. Шунинг учун уни сақлаш ва ривожлантириш масаласи филологиядан анча ташқарига чиқадиган аҳамиятга эга.
1989-йил 21-октабрда О'збекистон Республикасининг "Давлат тили то'г'рисида"ги қонуни қабул қилинди. Бу воқеа муҳим тарихий босқич ва мамлакат мустақиллиги ё'лидаги муҳим босқичлардан бирига айланди. Шавкат Мирзиёев ўзбек тилининг давлат тилига айланишининг 30 йиллигига бағишланган нутқида ўзбек тили “миллий ўзига хослик ва давлат мустақиллиги рамзи, улкан маънавий хазина” эканлигини таъкидлади.
Бу сўзлар, айниқса, тарихий мисоллар билан ёрқин тасвирланган. Алишер Навоий, Абдулла Қодирий, Чўлпон ва бошқа таниқли адабиёт намояндаларининг асарлари ўзбек тилида ёзилган. Уларнинг асарлари нафақат тилни бойитибгина қолмай, балки халқнинг маданий меросининг бир қисмига айланган.
Президент шунингдек, она тили аждодлари учун миллий ўзини ўзи англашда энг муҳим омил бўлганини ва бу тилда ажойиб маданий асарлар, илмий асарлар ва бадиий дурдона асарлар яратилганини таъкидлади.
**Тарихий меросдан замонавий тараққиётгача**
Бугунги кунда давлат тили бошқа вазифага дуч келмоқда: бу тўпланган меросни сақлаб қолиш билан бирга уни замонавий ҳаётда тўлақонли воситага айлантириш.
Масалан, тил давлат бошқарувида фаол қўлланилиши керак. Расмий ҳужжатлар, давлат хизматлари, ахборот материаллари ва коммуникациялар тушунарли ва саводли бўлиши керак. Бу, айниқса, фуқаролар давлат хизматларидан онлайн тарзда тобора кўпроқ фойдалана бошлаган электрон ҳукуматни ривожлантириш шароитида муҳимдир.
2019-йилда Президент ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги роли ва нуфузини кескин ошириш чора-тадбирлари тўғрисидаги фармонни имзолади. Ушбу ҳужжатга мувофиқ, 21-октабр Ўзбек тили куни деб эълон қилинди ва Вазирлар Маҳкамаси ҳузурида давлат тилини ривожлантириш бўйича махсус департамент ташкил этилди.
Шундай қилиб, тилни ривожлантириш нафақат маданий, балки давлат вазифаси сифатида ҳам қарала бошланди.
**Фан янги сўзларни талаб қилади**
Замонавий тилнинг энг сезиларли муаммоларидан бири бу фан ва техника соҳасидаги ўзгаришларга тезкорлик билан жавоб бериш заруратидир.
Ҳар йили янги касблар, дастурлар, технологиялар ва илмий тушунчалар пайдо бўлади. Масалан, "сунъий интеллект", "рақамлаштириш", "киберхавфсизлик", "блокчейн" ва "машинавий ўрганиш" каби атамалар кундалик нутққа кириб келмоқда. Ўзбек тилининг тўлиқ ривожланиши учун нафақат бундай атамаларни таржима қилиш, балки улардан фойдаланишнинг тушунарли ва изчил усулларини яратиш ҳам муҳимдир.
Шавкат Мирзиёев айнан шу муаммони ҳал қилди. У ўз нутқида "замонавий атамаларнинг ўзбекча версияларини яратиш ва уларнинг изчил қўлланилишини таъминлаш" зарурлигини таъкидлади. Президент бу соҳада камчиликлар борлигини ҳам тан олди.
Бу тилни ривожлантириш жонли жараён эканлигини ко'рсатади. Агар тил фан ва техника тараққиётига мослашмаса, уни профессионал соҳаларда қо'ллаш қийинлашади.
**Рақамли маконда о'збек тили**
Яна бир муҳим мисол интернетдир.
Бугунги кунда ёшлар ижтимоий тармоқларда, тезкор хабар алмашиш иловаларида, та'лим платформаларида ва видео алмашиш сайтларида анча вақт сарфлашади. Шунинг учун рақамли маконда фаол қо'лланиладиган тил ривожланиш учун катта салоҳиятга эга.
Сун'ий интеллектни о'збек тилида о'рганмоқчи бо'лган талабани тасаввур қилайлик. Агар улар юқори сифатли дарсликлар, видео ма'рузалар, электрон луг'атлар ва давлат тилидаги ихтисослашган веб-сайтларга кириш имконига эга бо'лсалар, улар тил то'сиг'ига дуч келмасдан профессионал билимларга эга бо'лишлари мумкин.
Худди шу нарса рақамли давлат хизматларига ҳам тегишли. Агар давлат идорасининг веб-сайтида аниқ ва фойдаланувчилар учун қулай о'збек интерфейси бо'лса, фуқаролар керакли ма'лумотларни осонгина топишлари ва хизматдан фойдаланишлари мумкин.
Президент ўз нутқида фундаментал фан, замонавий ахборот-коммуникация технологиялари, саноат, банк-молия тизими, ҳуқуқ, дипломатия ва бошқа соҳаларда давлат тилидан тўлиқ фойдаланиш зарурлигини алоҳида таъкидлади ва ўзбек тилини тарғиб қилиш учун интернетдан янада фаолроқ фойдаланишга чақирди.
**Тил ва ёшлар**
Ёш авлод давлат тилини ривожлантиришда айниқса муҳим рол ўйнайди. Ўн, йигирма ёки ўттиз йилдан кейин тил қандай бўлишини ёшлар белгилайди.
Шунинг учун ўзбек тили нафақат дарсликларда, балки замонавий маданиятда ҳам мавжуд бўлиши муҳимдир. Масалан, ўзбек тилида юқори сифатли филмлар, подкастлар, блоглар, оммабоп илмий видеолар, мобил иловалар ва таълим контентини яратиш уни ёш авлод учун янада жозибадор қилади.
Бу ерда шахсий иштирок тамойили жуда муҳим. Президент Шавкат Мирзиёев шундай таъкидлади: "Ва ҳар биримиз бу эзгу ишни ўзимиздан, оиламиздан ва жамоамиздан бошлашимиз керак".
Бу шуни англатадики, тилни ривожлантириш нафақат давлат идораларига боғлиқ. Бу кундалик фойдаланишдан бошланади: саводли нутқ, китоб о'қиш, юқори сифатли контент яратиш ва она тилига ҳурмат.
**Давлат тили ва бошқа тиллар**
О'збек тилини ривожлантириш лингвистик хилма-хилликдан воз кечиш дегани эмас. Аксинча, бошқа тилларга ҳурмат О'збекистон жамоат маданиятининг муҳим қисмидир.
Мамлакатда турли миллат вакиллари яшайди ва улар учун она тили уларнинг маданий о'зига хослигининг бир қисмидир. Президент она тилига ҳурмат бошқа халқларнинг тилларига ҳурмат билан бирлаштирилиши кераклигини та'кидлади. О'збекистон уларнинг тиллари, маданиятлари, урф-одатлари ва ан'аналарини ривожлантириш учун шароит яратмоқда.
Масалан, та'лим муассасалари ва оммавий ахборот воситалари нафақат о'збек тилида, балки қорақалпоқ, рус, қозоқ, қирг'из, тожик ва туркман тилларида ҳам фаолият юритади.
Бу ёндашув давлат тили жамиятнинг маданий хилма-хиллигини чекламасдан бирлаштирувчи функцияни бажара олишини ко'рсатади.
**Халқаро майдондаги тил**
Бугунги кунда о'збек тили ҳам халқаро миқёсда тан олинмоқда. Президент унинг халқаро платформалардан эшитилишини ва бутун дунё бо'йлаб университетлар ва мактабларда о'рганилишини та'кидлади.
Буни аниқ мисолларда ко'риш мумкин: о'збек тили АҚШ, Буюк Британия, Германия, Франсия, Россия, Хитой, Япония, Жанубий Корея, Ҳиндистон, Туркия ва бошқа мамлакатлардаги та'лим муассасаларида о'рганилади.
Тилни мамлакат чегараларидан ташқарида ёйиш нафақат маданий сабабларга ко'ра муҳим аҳамиятга эга. Бу хорижий тадқиқотчиларга О'збекистон тарихи ва адабиётини о'рганиш имконини беради ва хорижий аудиторияга мамлакатни яхшироқ тушуниш имконини беради.
**Кейинги нима қилиш керак?**
Давлат тилини ривожлантириш доимий ишларни талаб қилади. Та'лим тизимини такомиллаштириш, замонавий луг'атлар ва терминология ма'лумотлар базаларини яратиш, илмий нашрларни ривожлантириш, рақамли контентни кенгайтириш ва янги технологияларда о'збек тилидан фойдаланишни қо'ллаб-қувватлаш жуда муҳимдир.
Тил сифатига алоҳида э'тибор қаратиш керак. Масалан, белгилар, реклама матнлари ва ахборот белгилари то'г'ри ва аниқ ёзилиши керак. Президент о'з нутқида оммавий белгилар ва реклама матнлари асосан хорижий тилларда ёзилган ёки лингвистик нормаларни бузган ҳолатларга э'тибор қаратди. У бу муаммони жамиятнинг умумий саводхонлиги ва маданий даражасининг ко'рсаткичи деб атади.
Шунинг учун тилни ривожлантириш нафақат давлат дастурлари билан, балки ҳар бир инсоннинг кундалик ҳаракатлари билан ҳам бошланади.
**Келажак тили**
Давлат тили о'тмиш, ҳозирги ва келажак о'ртасидаги бог'ловчи воситадир. Уни сақлаб қолиш ривожланишсиз имконсиз, ривожланиш эса жамият иштирокисиз мумкин эмас.
Бугунги кунда о'збек тили адабиёт ва маданият тили, шунингдек, фан, технология, журналистика, бизнес ва рақамли алоқа тили бо'лиши керак. Шундагина у замонавий жамият талабларига жавоб бера олади.
Президент Шавкат Мирзиёевнинг давлат тилига муносабатни мустақилликка муносабат сифатида ко'риш кераклиги ҳақидаги баёноти бизга бу масалани кенгроқ ко'риб чиқиш имконини беради. "Унга садоқат ва ҳурмат Ватанга садоқат ва ҳурмат билан бир хил. Бу бизнинг ҳаётимиз қоидасига айланиши керак", деб та'кидлади давлат раҳбари.
О'збек тилини ривожлантириш авлодлар оша давом этадиган вазифадир. Унинг О'збекистон келажагидаги о'рни жамият о'з меросини қанчалик эҳтиёткорлик билан сақлашига ва замонавий соҳаларда қанчалик фаол қо'лланилишига бог'лиқ.