Даромад бўйича текширув

Даромад билан текширув

Юқори маош инсон феъл-атворини аста-секин ўзгартириши мумкин. Даромад ошганидан кейин одамлар ўртача ҳисобда масъулиятлироқ ва босиқроқ, лекин бироз камроқ киришимли бўлиб қолишади. Psychological Bulletin журналида чоп этилган тадқиқот муаллифлари шундай хулосага келишди.

Олимлар тахминан 134,5 минг нафар ишлайдиган катта ёшлиларнинг маълумотларини таҳлил қилишди. Тадқиқотга АҚШ, Германия, Нидерландия, Норвегия ва Австралиядан 11 та йирик иш киритилди. Иштирокчилар тўрт йилдан 20 йилгача кузатилди. Бу тадқиқотчиларга нафақат турли маошга эга одамларни солиштириш, балки бир одамнинг ўз даромади ошиши ёки камайишидан кейин қандай ўзгарганини кўриш имконини ҳам берди.

Даромад кўпайганидан сўнг одамлар ўртача ҳисобда виждонлироқ бўлишди. Олимлар бу остида масъулиятни, уюшқоқликни, интизомни ва бошлаган ишини охирига етказишга мойилликни тушунишади. Бир вақтнинг ўзида эмоционал барқарорлик ҳам ошди. Одамлар босиқроқ бўлиб, стрессни яхшироқ енгишди.

Шу билан бирга, юқори маош экстраверсия ва хайрихоҳликнинг пасайиши билан боғлиқ эди. Оддийроқ айтганда, инсон бироз камроқ киришимли бўлиб қолиши ва атрофдагиларга мослашишга камроқ интилиши мумкин эди.

Янги тажрибага очиқлик бўйича ўзгаришларни олимлар аниқлашмади.

Тадқиқотчиларнинг тахмин қилишича, гап фақат пулнинг ўзида бўлмаслиги мумкин. Юқорироқ даромадга кўпинча янги лавозим, каттароқ масъулият ва мураккаброқ вазифалар ҳамроҳлик қилади. Инсон вақтни яхшироқ режалаштиришига, қарорлар қабул қилишига ва юкламани енгиб ўтишига тўғри келади.

Ўзбекистонда ишга бўлган муносабатда маош асосий омиллардан бири бўлиб қолмоқда. Сўровномага кўра, респондентларнинг 50 фоизи паст даромадни ишдан норозиликнинг асосий сабаби сифатида айтишган.

Боғлиқлик қарама-қарши йўналишда ҳам ይሰшлайди. Вақт ўтиши билан масъулиятлироқ ва эмоционал барқарорроқ бўлган иштирокчилар кейинчалик ўз даромадларини тез-тез ошириб боришган.

Экстраверсия билан кутилмаган натижа чиқди. Инсон киришимлироқ ва фаолроқ бўлганида, унинг кейинги даромади ўртача ҳисобда бироз камайган.

Муаллифлар натижа касбга боғлиқ бўлиши мумкинлигини тахмин қилишмоқда. Одамлар билан доимо мулоқот қилиш керак бўлган ишда экстраверсия, аксинча, кўпроқ пул топишга ёрдам бериши мумкин.

Ўзбекистон меҳнат бозорида турли касблардаги маошлар ўртасидаги фарқ сезиларли бўлиб қолмоқда. Masalan, 2026 йилнинг II чорагида Тошкентда олий ва ўрта менежмент учун медиана таклифи 12,3 млн сўмдан ошди, ваҳоланки пойтахтдаги умумий медиана маоши қарийб 6,9 млн сўмни ташкил этган эди.

Маош ва феъл-атвор ўртасидаги боғлиқлик дарҳол намоён бўлмади. У даромад ўзгарганидан кейин тахминан 1,2–1,4 йил ўтгач энг сезиларли бўлди. Кейин таъсир аста-секин сусайиб борди. Бу ҳам маошнинг шахсиятга таъсирига, ҳам феъл-атвор хусусиятлари ва бўлажак даромад ўртасидаги тескари боғлиқликка тегишли эди.

Шу билан бирга, ўзгаришларнинг ўзи унчалик катта эмас эди. Яъни, маошнинг ошиши бир йил ичида инсонни бутунлай бошқа шахсга айлантириб қўймайди.

Ёш ҳам аҳамиятга эга эди. Ёши каттароқ ходимларда даромаднинг ўсиши эмоционал барқарорлик билан кучлироқ боғлиқ эди. Олимлар эркаклар ва аёллар ўртасида ҳам баъзи фарқларни топишди, аммо умуман олганда иккала жинс учун натижалар ўхшаш эди.

Муаллифлар тадқиқот тўғридан-тўғри сабаб-оқибат боғлиқлигини исботламаслигини алоҳида огоҳлантиришади. Айнан қўшимча пул инсонни камроқ киришимли ёки масъулиятлироқ қилади, деб таъкидлаб бўлмайди. Маош билан бирга лавозим, иш юкламаси, мажбуриятлар доираси ва инсоннинг компаниядаги мавқеи ўзгариши мумкин. Айнан мана шу омиллар ҳам хулқ-атворга таъсир қилишга қодир.

Бундан ташқари, 11 та тадқиқотнинг барчаси иқтисодий ривожланган Ғарб мамлакатларида ўтказилган. Олимлар бошқа маданият ва меҳнат бозори тузилишига эга мамлакатларда натижалар шундай бўладими-ўқми, ҳозирча билишмайди.

Иш берувчилар учун маош масаласи ходимларни ушлаб қолишнинг асосий усулларидан бири бўлиб қолмоқда. 2026 йилда Ўзбекистон компаниялари ходимларнинг маошларини ўртача қарийб 10% га оширишни режалаштирган эди.