Чуқур тарқоқликка юз тутган Израиль ҳал қилувчи сайловларга тайёргарлик кўрмоқда

Чуқур парчаланишга юз тутган Израиль ҳал қилувчи сайловларга тайёргарлик кўрмоқда

Минтақада уч йилдан бери давом этаётган уруш Израиль узоқ кутган ҳал қилувчи тўқнашувга олиб келди.

Сешанба куни бўлиб ўтадиган умумий сайловлар кескин бўлинган ва тўқнашувларга шайланган миллат тепасида хавф солиб турибди.

Жума куни эълон қилинган сўровномалар бошқарувчи коалиция ва асосий мухолифат блоки деярли тенг келаётганини кўрсатди. Ярим миллион киши биринчи марта овоз беради ва хабарларга кўра, 70 000 га яқин израиллик махсус иштирок этиш учун хориждан учиб келмоқда.

Шанба оқшомида мухолифатнинг жуда кўп сонли тарафдорлари Тель-Авив марказини тўлдириб, ҳукуматни ўзгартиришга чақиришди.

"Биз оптимистмиз", деди менга 21 ёшли Омри. "Мен тинчлик, хавфсизликни хоҳлайман ҳамда коррупцияга чек қўйишни ва диний фанатикларни йўқотишни истайман."

Ушбу кампания янги усуллар — жумладан, эътиборни тортиш учун яратилган АИ видеолари — ва янги сиёсий арбоб томонидан олиб борилди.

Гади Айзенкот, модомики, Израиль тарихида энг узоқ вақт бош вазир бўлиб турган Бенямин Нетаняхунинг ҳашамдор, жангчи ва медиага моҳир услубига чақириқ ташлаши кутилган одам эмасдир.

Сиёсатда ҳали нисбатан янги ва Марокашлик ишчилар оиласидан бўлган Айзенкот сокин вазминлиги ва вазмин услуби билан танилган собиқ ҳарбий штаб бошлиғидир. Баъзилар уни "сиёсатчи бўлмаган шахс" деб аташган.

Шундай бўлса-да, у ва унинг марказчи "Яшар" партияси сўнгги сўровномаларда, жумладан, Израиль сайлов қонунчилигига мувофиқ жума куни эълон қилинган энг сўнгги сўровномада Нетаняху ва "Ликуд"ни бир неча бор ортда қолдирди.

Израиль сиёсати бир партиянинг мутлақ ғалаба қозонишидан кўра бевосита коалициялар тузишга асосланган, аммо натижани олдиндан айтиб бўлмайдиган даражада яқин бўлгани сабабли, Айзенкотнинг ортиб бораётган мавқеи кўплаб израилликлар ўз мамлакатлари келажаги учун экзистенциал деб ҳисоблайдиган мусобақани янада кескинлаштирди.

Ўтган ҳафтада мен унинг хавфсизлик ходимлари ва маслаҳатчилар гуруҳи ҳамроҳлигида Рамледаги эфиопиялик яҳудийлар жамоат марказида камералар ёнидан ўтиб кетаётганини кўрдим.

Уни эшитиш учун йиғилганлар орасида янги дазмолланган кўйлак ва тўқ кўк пиджак кийган озода кийинган Давид исмли киши бор эди, у илгари Айзенкот билан учрашганини айтди.

"У одамга юқоридан пастга қарайдиган раҳбарга ўхшамай, тўғри кўзингизга қарайди", деди Давид менга. "Ва у тинглайди. У жуда ҳамдард."

Айзенкотнинг жозибадорлиги кўпинча унинг шахсияти ва келиб чиқиши билан боғланади. Ғазо уруши пайтида ўғли ҳалок бўлган сокин вазмин ҳарбий киши ўз образини Израильнинг бой шаҳар элитасидан эмас, балки "перифериядан" келган одам сифатида гавдалантирди.

Шу ой бошида Нетаняху тарафдори бўлган сўзамол ТВ дебатларида унга нисбатан ирқчилик ҳақоратини ишлатиб, уни марокашлик "маймун" деб атаганидан сўнг, унинг марокашлик илдизлари сайлов янгиликларининг бош мавзусига айланди.

"Бу сайловлар кўплаб масалаларга бағишланган", деди Айзенкот Рамле жамоат марказидаги оломонга. "Улар хавфсизлик, иқтисодиёт, таълим ҳақида... лекин энг аввало, улар Израиль Давлатининг шахсияти ва биз қандай Израилни кўришни хоҳлашимиз ҳақидадир. Яҳудий давлати, демократик давлат, либерал, бағрикенг, тенг ҳуқуқли давлат."

Бу хабар Олий суд унга нисбатан холис бўлмайди деган важ билан суд ҳокимиятининг ваколатларини чеклашга уринишлари ва 2023 йил 7 октябрдаги ҳужумлар бўйича давлат суриштирув комиссиясини тузишдан бош тортганини важ қилиб келтираётган ҳамда Бенямин Нетаняху ҳукумати Израиль демократиясига таҳдид солади деб таъкидлаётган мухолифат тарафдорларида акс-садо бермоқда.

Айзенкот мухолифатнинг бошқа етакчилари билан биргаликда, сўнгги сўровномаларга кўра яҳудий израилликларнинг 70% дан ортиғи томонидан қўллаб-қувватланаётган бундай суриштирувни ваъда қилиш орқали сайловчиларни Нетаняхунинг ўнг қанот "Ликуд" партиясидан узоқлаштиришга ҳаракат қилди.

У шунингдек, ультра-ортодокс яҳудийларни миллий ҳарбий хизматга чақириш бўйича суд қарорларини ижро этишни ваъда қилди — бу ўнг қанот сайловчилар орасида ҳам, мухолифат орасида ҳам оммабоп бўлган яна бир қадамдир.

Бенямин Нетаняху Израиль хавфсизлигига ва "Таслим бўлиш йўқ" шиорига қаратилган кампания билан жавоб қайтарди.

У ўз рақибларини хавфсизлик масаласида ожиз деб қайта-қайта тасвирлади, баъзи ўнг қанот сайловчиларининг яҳудий мухолифат партиялари кўпчиликни қўлга киритиш учун Израиль араб партиялари билан кучларни бирлаштириши мумкинлиги ҳақидаги хавотирларига мурожаат қилди ва бу миллий хавфсизликка хавф туғдириши мумкинлигига шама қилди.

Израиль аҳолисининг тахминан бешдан бир қисмини араблар ташкил қилади — уларнинг кўпчилиги ўзларини Израильнинг фаластинлик фуқаролари деб билишади.

Бу 7 октябрь ҳужумларидан кейинги биринчи сайловлар бўлиб, ўшанда Ҳамас бошчилигидаги қуролланган шахслар Ғазо чегарасидаги деворни ёриб ўтиб, деярли одамларни ўлдирди ва 251 кишини гаровга олди.

Бу Израильнинг энг ёмон хавфсизлик муваффақиятсизлиги эди, аммо уч йил ўтиб, унинг бош вазири яна бир бор Израилни ҳимоя қила оладиган ягона одам сифатида қайта сайланишга интилмоқда.

"Агар армия уни ўз вақтида уйғотганида, бу содир бўлмас эди", деди менга Шломи Башар, Иерусалимдаги Маҳане Еҳуда бозоридаги ертўла кафесида ичимлик ичиб ўтирган Нетаняхунинг бир нечта ашаддий тарафдорларидан бири. "У маълум бир масъулиятни ўз зиммасига олади, аммо 7 октябрдан кейин у бутун Яқин Шарқни ўзгартирди."

Нетаняху 7 октябрь ҳужумларидан кейинги йилларда Израильнинг Ғазо, Ливан ва Эрондаги урушлари мамлакатнинг экзистенциал хавф-хатарларини камайтирди деган важни илгари сурмоқда.

"У бу ишни якунлаши учун қайта сайланиши керак", деди Шломи. "Менинг фикримча, у дунёдаги энг яхши етакчилардан бири. Дунёнинг аксарият қисми уни яхши кўради ва ҳурмат қилади, чунки у кучли одам ва унинг ғоялари тўғри."

Бош вазир узоқ вақтдан бери мустаҳкам ўнг қанот сайловчилар базасига таяниб келган, аммо ушбу сайловда у баъзи қўллаб-қувватлашларни йўқотиши кутилмоқда. Баъзи сайловчилар Айзенкот каби мухолифат партияларига ўтиб кетиши мумкин. Бошқалар, жумладан, биз суҳбатлашган баъзи садоқатли "Ликуд" тарафдорлари, 7 октябрь ҳужумлари уларни янада ўнгроқ партияларга ундаганини айтишди.

Ғазо чегарасида жойлашган Нетаняхунинг таянчи бўлган Сдеротдаги минтақавий фуқаролик мудофааси бўлинмасига раҳбарлик қилувчи подполковник (резервдаги) Эял Ҳажби ҳужумларда бир нечта дўстлари ва ҳамкасбларини йўқотди. У ҳар куни ўз офисида улар учун шам ёқади ва сешанба куни овоз бераётганда улар ҳақида ўйлашини айтди.

Шимолий Ғазо вайроналарига қараган тизмада туриб, у Израиль армияси Бейт Лаҳия ва Бейт Ҳанун маҳаллаларини бутунлай текислаб ташлаган харобазорга ишора қилди.

"Менга қолса, 7 октябрдан кейин ҳаммасини йўқ қилишимиз керак эди", деди у. "Мен Ғазо ҳақидаги тушунчамни ўзгартирдим. Илгари мен уни йўқ қилишимиз керак, демаган бўлардим."

Унинг айтишича, у ва унинг оиласи ҳамиша "Ликуд"га овоз беришган, аммо энди у Итамар Бен Гвирнинг ўта ўнгчи партияси "Яҳудий кучи"ни қўллаб-қувватлайди.

"Менинг оилам илгаригидан ҳам ашаддийроқ бўлиб қолди", деди у. "Илгари бу ҳақда ўйлаб кўрган бўлсак, бугун икки марта ўйлаб ўтирмаймиз; овоз берамиз."

Сўровномалар шуни кўрсатадики, израилликларнинг 10% дан камроғи ҳали бир қарорга келмаган ва уларнинг жуда оз қисми ҳукумат партиялари ва мухолифат партиялари ўртасида танлашни ўйламоқда.

Нетаняху коалициясидаги Миллий хавфсизлик вазири Бен Гвир эътиборни тортадиган ижтимоий медиа кампаниялари билан ёш сайловчиларни нишонга олмоқда.

Израильнинг етакчи газеталаридан бири "Едиотҳ Аҳронотҳ" учун ўтказилган ва 9 октябрда эълон қилинган сўровнома шуни кўрсатдики, Израилда биринчи марта овоз бераётганларнинг 16% дан ортиғи унинг каби ўта ўнгчи партияларни қўллаб-қувватлайди.

Сдеротда, яқиндаги яҳудий диний коллежининг 18 ёшли бир гуруҳ талабалари менга 7 октябрь ҳужумлари уларнинг сиёсий қарашларини ота-оналарининг қарашларига қараганда кўпроқ шакллантирганини айтишди. Тўрт нафарининг ҳаммаси Молия вазири Безалел Смотрич томонидан бошқариладиган яна бир ўта ўнгчи партия — "Диний Сионизм" учун овоз беришни режалаштирган.

"Бугун бутун ёш авлод тинчлик йўллари ишламаслигини тушунади", деди менга ўсмирлардан бири Авиад Элмаҳач. "Қотиб қолган дунёқарашга эга кекса ёшлилар учун [буни] ўзгартириш қийинроқ, аммо ёшлар бу ерда куч ва темир мушт билан бўлишимиз кераклигини тушунишади, бу ғалаба қозонишнинг ягона йўлидир."

Унинг айтишича, 7 октябрь сабоғи шундаки, Израиль Фаластинликлар билан муносабатларда имкон қадар қаттиққўл бўлиши керак, Ҳамас назоратидаги соғлиқни сақлаш вазирлиги маълумотларига кўра (унинг рақамлари БМТ томонидан ишончли деб ҳисобланади), ўшандан бери Ғазода 74 000 дан ортиқ фаластинлик Израиль томонидан ўлдирилган.

"Ёшлар сиёсатда ҳали мустаҳкамланиб улгурмаган янги қарашга эга ва улар нима учун Смотричга овоз бераётганимизни жуда яхши тушунишади — бу ерни куч билан ушлаб туриш ва тинчликпарвар ишоралар орқали [фаластинликларга] ҳеч нарса бермасликни англатади."

Ғазо чегараси бўйлаб бир оз жануброқда Ҳамас ҳужумлари пайтида қуролланган шахслар томонидан эгаллаб олинган киббутслар жойлашган. Ўн йиллар давомида улар Израиль сўл кучларининг таянчи сифатида танилган.

Улардан бири Нир Оз бўлиб, ўша куни у ерда 47 киши ўлдирилган ва 76 киши гаровга олинган.

Уч йил ўтиб, аҳоли қайтмоқда. Йигирма олти ёшли Гал Паукер Ғазо чегараси яқинидаги ўзининг кичик узумзори чеккасида жума кунги вино кафесини очди — мижозларни саҳронинг жазирама қуёшидан ҳимоя қилиш учун беж рангли кенеф тўшамалари остига қўйилган бир нечта ёғоч столлар. Унинг бобоси Гидеон 7 октябрь ҳужумлари пайтида ҳалок бўлган.

Мен Гал ва унинг онаси Галиядан ушбу ҳужумлар уларнинг сиёсий қарашларини ўзгартирган-ўзгартирмаганини сўрадим.

"Бизга ўзгариш керак — биз энди бу ҳукумат билан яшай олмаймиз", деди Галия. "Ва мен хавфсизлик ҳақида гапирмаяпман, мен биринчи навбатда инсонийлик ҳақида гапиряпман."

Илгари марказчи партияларга овоз берган Галия бу сафар Айзенкотга овоз беришини айтади, чунки "у оддий йигит ва у ўз гапида давом этади деб умид қиламан".

Унинг ўғли Гал Айзенкот ва яна бир собиқ армия генерали Яир Голаннинг сўл ёндашувли "Демократлар" партияси ўртасида танлов қилаётганини айтди.

"Мен содда эмасман. Ёш авлоддан жуда кўп жанговар овозлар чиқаётганини биламан", деди у. "Айзенкот хавфсизлик нуқтаи назаридан Голандан яхшироқ бўладими-йўқми билмайман, лекин фикримча, бизда каттароқ муаммолар бор: иқтисодиёт, ижтимоий муаммолар, таълим, соғлиқни сақлаш. Биз 7 октябрда янги қўшнилар орттирмадик — бу катта воқеа эди, лекин бу ўзимизни қандай кўришимизни ўзгартирмади."

Аммо баъзи энг йирик халқаро масалаларда ҳукумат ва мухолифат ўртасидаги фарқ кўринганидек катта эмас.

Гади Айзенкот 18 ой ичида АКШ бошчилигидаги тинчлик режаси ёки "ҳарбий ва оператив имкониятлар" орқали Ғазодаги Ҳамас бошқарувига чек қўйишни ваъда қилди.

Мухолифатнинг сиёсий етакчиларининг барчаси ишғол қилинган Ғарбий соҳилда Израиль аҳоли пунктларининг муайян шаклини қўллаб-қувватладилар, бу амалдаги ҳукумат даврида жуда кенгайди ва халқаро ҳуқуққа кўра ноқонуний ҳисобланади. Ҳеч ким Бенямин Нетаняху олдини олишга ваъда берган тўлиқ Фаластин давлатчилигини очиқчасига маъқуллагани йўқ. Айзенкот Израильнинг узил-кесил хавфсизлик назорати остида "мухторият ёки давлатчиликдан камроқ" шароитларни яратиш ҳақида гапирди.

Сешанба кунги овоз бериш бемалол боши берк кўчага кириб қолиши мумкин, унда на ҳукумат, на мухолифат Араб партияси кўмагисиз кўпчиликни шакллантира олмайди ва сўровномалар ушбу партиялар ҳал қилувчи ролни ўйнаш учун етарлича ўринларни эгаллаши мумкинлигини кўрсатмоқда. Шу пайтгача Израиль яҳудий мухолифат партияларидан фақат биттасидан ташқари ҳаммаси иккала Араб партияси блокларидан бирортаси билан ҳам ҳамкорлик қилишдан бош тортди.

Бенямин Нетаняху Эрондан келаётган янги таҳдидлар ҳақида баландроқ огоҳлантираётган, мухолифат арбоблари овоз бериш жараёнида мумкин бўлган узилишлар ҳақида огоҳлантираётган ва Израиль ҳуқуқ ҳимоячилари ишғол қилинган Ғарбий соҳилда кўчиб келувчилар зўравонлигининг янада ортиши ҳақида огоҳлантираётган бир пайтда, мамлакат ичидаги сиёсий беқарорлик израилликларни ўз демократиясининг янги синови ва янги хавфсизлик таҳдидларига дуч келтириши мумкин.