Чорвоқдаги Sea Breeze экологик экспертизанинг иккинчи босқичидан ижобий хулоса олди

Чорвоқдаги Sea Breeze экологик экспертизанинг иккинчи босқичидан ижобий хулоса олди

Давлат экологик экспертизаси марказининг Тошкент вилояти филиали Чорвоқ сув омборининг шарқий соҳилида режалаштирилаётган Sea Breeze Uzbekistan йил бўйи фаолият кўрсатувчи курорт мажмуаси лойиҳасининг атроф-муҳитга таъсирини баҳолаш (АМТБ) иккинчи босқичини маъқуллади.

Ижобий хулоса 10 сентябрда берилган бўлиб, 2029 йил 10 сентябргача амал қилади.

Лойиҳа АМТБнинг биринчи босқичи 2026 йил 10 февралда давлат экологик экспертизасидан ўтган эди. Унинг натижаларига кўра, буюртмачига қўшимча муҳандислик-геологик, гидрологик ва геодинамик тадқиқотлар ўтказиш, сел ва кўчки хавфларини баҳолаш, лойиҳанинг ҳаво, сув, тупроқ ва биохилма-хилликка таъсирини аниқлаштириш, шунингдек, Чорвоқнинг шарқий соҳилидаги рекреацион қурилишлар, транспорт ва муҳандислик инфратузилмасининг жамланма таъсирини баҳолаш топширилган эди.

Бундан ташқари, геоботаник ва зоологик тадқиқотлар ўтказиш, биохилма-хилликни бошқариш режасини тайёрлаш, қимматбаҳо дарахтларни сақлаб қолиш ёки кўчириб ўтказишни назарда тутиш, қурилиш босқичида чангга қарши чоралар, чиқиндилар билан хавфсиз ишлаш, ерларни рекультивация қилиш ва фавқулодда вазиятларда ҳаракат қилиш режасини ишлаб чиқиш талаб этилган эди.

Иккинчи босқичда, хулосада кўрсатилишича, муҳандислик-геологик тадқиқотлар натижалари, транспорт юкламасини ҳисобга олган ҳолда атмосфера ҳавосига таъсир ҳисоб-китоблари, сув истеъмоли ва сув оқизиш тўғрисидаги маълумотлар, қурилиш ва маиший чиқиндилар таҳлили, кумулятив таъсирни баҳолаш ва биохилма-хилликни бошқариш режаси тақдим этилган.

Лойиҳани босқичма-босқич амалга оширишга қарор қилинди. Биринчи навбат Чорвоқ сув омборининг шарқий соҳили бўйлаб, 4Р10 автойўлидан пастда — Боладала ва Калашсой водийси оралиғидаги 180 гектар майдонни эгаллайди. Ушбу ҳудуднинг 32,4 гектардан ортиғини ҳозирда бўз ерлар ва жарликлар ташкил этади, қолган қисми эса турли даражада боғлар ва узумзорлар билан банд.

Биринчи навбат участкасида, буюртмачи материалларига кўра, хавфли ёнбағир жараёнлари аниқланмаган. Калашсой водийсининг сел ва кўчки хавфи бўлган қисми ушбу навбат чегараларига киритилмаган.

Хулосадан келиб чиқадиган бўлсак, 4Р10 автойўлидан юқоридаги тоғ ёнбағирларида бошқача манзара кузатилмоқда. У ерда кўчки, эрозия ва сел тошқинлари хавфи мавжуд. Экспертизанинг таъкидлашича, қўшимча текширувлар ва ёнбағирларни барқарорлаштириш бўйича чора-тадбирлар мажмуасисиз ушбу ҳудудда қурилиш қилиш имконсиз. Тадқиқотлар ва муҳандислик ишлари учун икки-уч йил талаб этилади.

Ҳужжатда айтилишича, ушбу тоғ ёнбағирлари дастлаб умумий майдони 557 гектар бўлган лойиҳалаштирилаётган мажмуа чегараларига кирган. Шу билан бирга, улар ҳозирги АМТБда кўриб чиқилмаяпти, 1000 метр баландликдан юқори бўлган тоғли ҳудуднинг бош режаси эса тақдим этилмаган. У ерда, шунингдек, табиий ёнғоқзор-мевазор ўрмонларнинг катта майдонлари ва арча экилган террасали ёнбағирлар сақланиб қолган.

Майдони 180 гектар бўлган биринчи навбат учта режалаштириш ҳудудига бўлинган: Шимолий — 39,2 гектар, Марказий — 102,8 гектар ва Жанубий — 38 гектар.

Бош режага кўра, бевосита қурилиш учун 24,1 гектар ёки ҳудуднинг 13,4 фоизи ажратилади. Йўлаклар ва пиёдалар йўлкалари 18,3 гектарни, автотураргоҳлар — 12,9 гектарни, қумли пляжлар — 12,2 гектарни, сунъий сув ҳавзалари — 3,4 гектарни эгаллайди.

Манзарали кўкаламзорлаштириш учун 79,2 гектар ажратиш режалаштирилган. Яна 14,1 гектарни оқим водийлари бўйлаб табиий яшил ҳудудлар, 8,5 гектарни соҳил бўйи минтақаси ўсимликлари, 7,3 гектарни ёнғоқзор-мевазор ўрмонлар эгаллаши керак. Лойиҳага кўра, кўкаламзорлаштиришнинг умумий улуши 60,6 фоизни ташкил этади.

Ҳудудда парклар, бассейнлар, пляжлар ва аттракционлар жойлаштириш кўзда тутилган. Мажмуа ичидаги йўллар ва йўлаклар узунлиги 13,6 кмни ташкил этади. Ёқилғи қуйиш шохобчаси ва техник хизмат кўрсатиш шохобчасини курорт ҳудудидан ташқарига — 4Р10 автотрассаси яқинига кўчириш режалаштирилган.

Чорвоқ сув омборининг мажмуа ҳудуди бўйлаб сув муҳофазаси зонаси 4,8 кмга чўзилади. Унинг кенглиги 100 метрни ташкил этади. Зона чегараларига сув омборининг максимал тўлиш даражаси — 896 м, жадаллаштирилган тирқиш даражаси — 891,25 м ва нормал тирқиш даражаси — 890 мни ҳисобга олган ҳолда 920 м белгисигача бўлган соҳил бўйи минтақаси киради.

Майдони 8,5 гектар бўлган соҳил бўйи минтақаси рекреацион мажмуа чегараларига киради, аммо унда қурилиш қилиш кўзда тутилмаган. Унинг чегараси бўйлаб огоҳлантирувчи белгилар, маълумот тахталари ва кузатув пунктлари ўрнатилиши керак.

Шимоли-ғарбий участкада тўртта бир қаватли бинога эга иккита дала ҳовли участкаси жойлашган. АМТБ материалларида улар соҳил бўйи минтақасининг 100 метрлик муҳофаза зонасида жойлашгани ва шу сабабли бузиб ташланиши лозимлиги кўрсатилган.

Чашмасой ва Гулсарисайнинг қайир-ўзан қисмларида 4,1 гектар водий ўрмонларини, Гулсарисайнинг чап ёнбағрида эса умумий майдони 7,3 гектар бўлган бешта ёнғоқзор-мевазор ўрмон участкасини сақлаб қолиш кўзда тутилган. Майдони 8,5 гектар бўлган соҳил бўйи минтақаси ҳам қурилишсиз қолиши керак.

Тақдим этилган материалларга кўра, Қизил китобга киритилган ўсимлик ва ҳайвонлар турлари бевосита кўриб чиқилаётган биринчи навбат ҳудудида аниқланмаган.

Экспертиза қимматбаҳо дарахт ва буталарни, жумладан, грек ёнғоғини тўлиқ сақлаб қолиш ёки кўчириб ўтказишни таъминлашни талаб қилди. Қолган дов-дарахтлар учун, агар уларни сақлаб қолиш ёки кўчириб ўтказиш имкони бўлмаса, битта дарахт ўрнига ўнта дарахт ҳисобидан компенсация тарзида экиш кўзда тутилган.

Текширув ўтказилгунга ва зарур келишувлар олингунга қадар дарахтларни кесиш тақиқланади.

Лойиҳа материалларида, шунингдек, Зарафшон арчаси, грек ёнғоғи ва Сиверс олмасини сақлаб қолиш ёки кўчириб ўтказиш ҳақида сўз боради. Қурилиш зонасида қоладиган дарахтлар ўраб олиниши керак. Қурилиш материалларини тахлаш ва техникани дарахтлардан 2,5 метрдан, буталардан эса 1,5 метрдан яқинроқ жойлаштириш тақиқланади.

Бундан ташқари, буюртмачига тупроқнинг унумдор қатламини шилиб олиш ҳажмини аниқлаштириш ва бузилган ерларни рекультивация қилиш режасини ишлаб чиқиш топширилди. Лойиҳа ҳисоб-китобларига кўра, қурилиш давомида тахминан 726 минг кубометр тупроқ қатлами шилиб олинади, у вақтинчалик тахлаб қўйилиб, кейинчалик кўкаламзорлаштиришда фойдаланилади.

Қурилиш даврида техник эҳтиёжлар учун сувни вақтинчалик соҳил сув олиш иншооти орқали Чорвоқ сув омборидан олиш режалаштирилган. Қурувчиларни хўжалик-ичимлик суви билан таъминлаш Боладаланинг амалдаги сув қувуридан кўзда тутилган.

Қурилиш босқичида умумий сув истеъмоли 722,3 минг кубометр деб баҳоланмоқда, шундан қарийб 720 минг кубометри ишлаб чиқариш-техник эҳтиёжларга тўғри келади.

Фойдаланиш даврида сув олишни соҳилдан 100 метр узоқликдаги сув усти платформасидан ташкил этиш режалаштирилган. Платформадан Боладала ва Яккатутгача бўлган ичимлик суви таъминоти магистрал тармоғининг узунлиги 14 кмни, ички тармоқларники эса яна 13 кмни ташкил этади. Мажмуанинг ўзи томонидан сув сарфи йилига 734,3 минг кубометр деб баҳоланмоқда.

Алоҳида лойиҳада яшил дов-дарахтларни, пляжларни ва қопламаларни суғориш учун йилига тахминан 3,29 млн кубометр сув кўзда тутилган. Материалларга кўра, қарийб 1 млн кубометр сув дренаж ва сув оқизиш тармоғига, ундан кейин Чашмасой ва Гулсарисайга тушади.

Қурилиш даврида хўжалик-маиший оқова сувлар учун дастлаб қуввати кунига 10 кубометргача бўлган модулли тозалаш иншоотлари кўрсатилган эди. Бироқ экспертиза ишчилар сонининг эҳтимолий ўсишини ҳисобга олиб, бундай қувватни етарли эмас деб ҳисоблади.

Энг юқори бандлик даврида ишчилар сони 800 кишигача етганда, фақат асосий таркибий қисмлар бўйича ҳисобланган сув оқизиш ҳажми кунига 100–116 кубометрга етиши мумкин. Шу сабабли буюртмачига умумий қуввати кунига камида 200 кубометр бўлган маҳаллий тозалаш иншоотларини назарда тутиш топширилди.

Хўжалик-маиший оқова сувларни тозалаш даражаси 80 фоиздан кам бўлмаслиги керак. Экспертиза тозаланмаган ёки етарли даражада тозаланмаган оқова сувларнинг Чорвоқ сув омбори, Чашмасой, Гулсарисай ва бошқа сув оқимларига тушишини истисно қилишни алоҳида талаб қилади.

Мажмуа ишга туширилгандан сўнг хўжалик-маиший оқова сувларни Бокачул канализация коллекторига йўналтириш режалаштирилган бўлиб, бунинг учун у Чорвоқнинг ғарбий соҳилидан шарқий соҳилигача узайтирилади.

Узунлиги 1420 метр бўлган янги участка сув омбори акваториясини энг тор жойидан кесиб ўтиши керак. Бетон устунлар устига ҳимоя ғилофида диаметри 426 мм бўлган иккита металл қувур — ишчи ва захира қувурларини ётқизиш кўзда тутилган. Шундан сўнг оқова сувлар Чирчиқ тозалаш иншоотларига йўналтирилади.

Шу билан бирга, экологик экспертиза ушбу канализация ўтиш жойи мустақил объект сифатида кўриб чиқилиши кераклигини тўғридан-тўғри кўрсатди.

Уни қуриш ва фойдаланиш учун алоҳида АМТБ тайёрлаш ва қайтадан давлат экологик экспертизасидан ўтиш зарур.

Буюртмачига, шунингдек, насос станциялари ва тозалаш иншоотларининг захира электр таъминотини, босимли қувурларда эса автоматик авариявий тўсгичларни назарда тутиш топширилди.

Хулосада юзага келиши мумкин бўлган авариявий вазиятлар алоҳида санаб ўтилган: канализация коллекторининг ёрилиши, насос станциясининг ишдан чиқиши, электр энергиясининг ўчиши, резервуарларнинг тўлиб кетиши, босимли сув қувурининг шикастланиши ва тозаланмаган оқова сувларнинг авариявий оқизилиши.

Ҳар бир сценарий учун буюртмачи эҳтимолий таъсир зонасини, ифлослантирувчи моддалар ҳажмини, уларнинг тарқалиш вақтини ва маҳаллийлаштириш чораларини аниқлаши керак. Шунингдек, ҳокимият, ФВВ ва маҳаллалар иштирокида аварияларга чора кўриш режасини, аҳолини эҳтимолий сув босиш зоналаридан огоҳлантириш ва эвакуация қилиш схемасини тайёрлаш зарур.

Алоҳида экологик мониторинг дастури сув оқими кесимидан юқори ва пастдаги сув сифатини, ўзанлардаги ишлар пайтида лойқалик ва муаллақ моддаларни, шунингдек, ёнбағирлар ҳолати ва кўчки жараёнларини назорат қилишни назарда тутиши керак.

Қурилиш давридаги ташланмалар

АМТБ материалларида қурилиш даврида бешта стационар ва нотурғун манбалардан 14 та ифлослантирувчи моддалар ташланмаларининг умумий ҳажми 132,25 тонна деб баҳоланмоқда.

Асосий улуш ис газига — 56,2 тонна, азот диоксидига — 18,8 тонна, углеводородларга — 17,2 тонна ва ноорганик чангга — 12,8 тонна тўғри келади. Тақдим этилган материалларга кўра, қурилиш майдончасидан ташқаридаги максимал ер усти концентрациялари ҳисоб-китоблари белгиланган нормативлардан ошишни кўрсатмади.

Алоҳида ҳолда, ҳаракатланувчи манбалар — қурилиш техникаси ва транспортидан чиқадиган ташланмалар қурилиш даврида 692,9 тонна деб баҳоланмоқда. Хулосада қурилиш босқичида атмосфера ҳавосига таъсир вақтинчалик хусусиятга эга бўлиши таъкидланган.

Чанг миқдорини камайтириш учун экспертиза қурилиш майдончаларини суғоришни қўллаш, Евро-5 стандартига жавоб бермайдиган автомобиллардан фойдаланишни чеклаш ва техниканинг техник ҳолатини назорат қилишни талаб қилди.

Давлат экологик экспертизаси марказининг Тошкент вилояти филиали якунда Sea Breeze Uzbekistan лойиҳасининг АМТБ иккинчи босқичини келишиб олди.

Шу билан бирга, хулосада лойиҳани амалга ошириш мумкинлиги тўғрисидаги ҳужжат рухсат берувчи ҳужжат ҳисобланмаслиги ва қонунчиликда назарда тутилган рухсатномаларни олиш заруратини бекор қилмаслиги алоҳида таъкидланган.

Хулоса уч йил давомида амал қилади, лойиҳавий қарорлар ўзгарганда ёки белгиланган экологик талаблар бажарилмаганда янги АМТБ талаб қилиниши ёки хулосанинг амал қилиши тўхтатилиши мумкин.

Мажмуа фойдаланишга топширилгунга қадар Sea Breeze Uzbekistan атроф-муҳитга таъсирини баҳолашнинг якуний босқичидан ҳам ўтиши керак бўлиб, унда ушбу хулоса талабларини ҳисобга олган ҳолда материаллар тақдим этилиши лозим.

Қўмитада лойиҳанинг экологик баҳоланиши у амалга оширилиши жараёнида давом этиши, қурилиш якунланганидан кейин эса объектларни фойдаланишга топширишдан олдин якуний босқич назарда тутилгани таъкидланди.

Давлат назоратидан ташқари, идора маълумотларига кўра, лойиҳани Жамоатчилик кенгаши аъзолари ҳам кузатиб бормоқда, улар ҳудудга бориб, дов-дарахтлар ҳолатини, чиқиндилар билан ишлашни ва табиатни муҳофаза қилиш тадбирлари бажарилишини текширадилар.

Қўмитанинг маълум қилишича, ҳозиргача ўтказилган ўрганишлар натижасида белгиланган экологик талабларга риоя қилмаслик ҳолатлари аниқланмаган.

2025 йил 1 августда Ўзбекистон ҳукумати Sea Breeze Uzbekistan курортини ташкил этиш чора-тадбирларини тасдиқлади. Инвестор 577 гектар ерни 25 йилга имтиёзли нархда ижарага олади ва қурилишни ҳужжатларни тайёрлаш билан параллел равишда олиб бориши мумкин. Шунингдек, дарахтларни компенсациясиз кўчириш назарда тутилган.