Непал: Қодир Тангрининг чақириғи
Чорвоқ лойиҳаси учун кüмüлатиф каскад хавфи қай даражада ўрганилган ва ҳисобга олинган?
Непал: Юқоридан келган чақириқ
2026-йил 26-августда Непалда музликнинг бир қисми қулаб, муз, тош ва сувдан иборат кучли сел оқимини келтириб чиқарган фожиа. Дарё тизимидан о'таётган бу оқим аҳоли пунктлари ва инфратузилмани вайрон қилди, юзлаб одамларнинг ҳаётига зомин бо'лди ва мингдан ортиқ одам бедарак ё'қолди. Олимлар бу фалокатни бир қатор омиллар билан бог'лайдилар: глобал исиш, музликларнинг эриши, қияликларнинг беқарорлиги, геологик хусусиятлар ва экстремал гидрологик ҳодисалар. Бу кенг ко'ламли фалокатга олиб келадиган каскадли хавфнинг мисолидир. О'збекистон Непалга ҳамдардлик билдирди ва ушбу мақолада биз мамлакатимиз учун каскадли хавфнинг хавфини ко'риб чиқамиз.
Ҳеч ким О'збекистонни Непал билан таққосламаса ҳам, хавотирга сабаблар бор. Қурилиш лойиҳалари, ба'зи истиснолардан ташқари, ушбу хавфларни ҳисобга олиши керак. Бундай истиснолардан бири Сеа Бреезе Узбекистан лойиҳаси - Чорвоқ сув омбори бо'йида курорт шаҳарчасини қуришдир. Ушбу лойиҳада кüмüлатиф каскад хавфи қанчалик чуқур о'рганилган ва ко'риб чиқилган?
Дам олиш маскани Чорвоқ сув омборининг шарқий қирг'ог'ида, мураккаб тог'ли рельефга эга ҳудудда, баландлик фарқи 890 метрдан 1540 метргача бо'лган ҳудудда режалаштирилган. Бу ҳудудда тог' дарёлари ва ко'плаб кичик сойлар оқиб о'тадиган тик қияликлар ва даралардан иборат. Агар кучли ёг'ингарчилик, тупроқнинг то'йинганлиги, ко'чки ёки қор ко'чкиси ко'тарилиши ва сой ё'налишининг то'сатдан о'згариши бирлашса нима бо'лади? Бундай экстремал ҳодисадан кейин сув, лой, тошлар ва қолдиқлар қаерга оқиб о'тади?
Лойиҳанинг экологик баҳоси қо'шимча тадқиқотлар: муҳандислик-геологик, гидрологик, геодинамик, ботаника ва зоологик, шунингдек, фавқулодда вазиятлар сценарийларини о'з ичига олган ҳисоб-китоблар зарурлигини ко'рсатади.
Угам-Чотқол миллий бог'ида қурилиш билан бог'лиқ ко'чкилар ва қияликларнинг беқарорлиги хавфи бир неча бор муҳокама қилинган, аммо мас'ул органлар жим туришмоқда. Хавфлар реал ва улар Чорвоқ дарёси бо'йидаги курорт шаҳарчаси учун айниқса кескин бо'лади. Нашр қилинган Атроф-муҳитга та'сирни баҳолаш (ЭИА) ҳужжатларида бу ҳудуддаги тупроқлар қурилиш натижасида осонгина эрозияга учраши ва террасалардаги мавжуд о'симликлар қиялик эрозиясининг олдини олиши та'кидланган.
Лойиҳа ё'ллар, бинолар, коммунал хизматлар, тупроқ ишлари, рельефни о'згартириш, қияликни барқарорлаштириш ва 4П-10 ё'лини реконструксия қилишни о'з ичига олади. Бу нафақат қияликларнинг табиий барқарорлиги, балки қурилиш бу барқарорликка қандай та'сир қилиши ҳақида ҳам саволлар туг'диради.
Чорвоқ сув омбори остидаги бутун Чирчиқ дарёси водийси учун сув ҳаёт манбаи эканлиги аниқ. Бу тог' ичимлик сувидир. Бироқ, агар табиатга э'тибор берилмаса, сув вайронкор кучга айланиши мумкин.
Мана бир нечта экстремал сценарийлар: узоқ давом этган ёмг'ирлар, тупроқнинг сув билан тез то'йиниши, сел тошқинлари, қияликнинг оқимга қулаши, оқим о'занининг вайроналар билан то'сиб қо'йилиши ва ундан кейин бу табиий "то'г'он"нинг то'сатдан ёрилиши, шунингдек, Чорвоқнинг юқори оқимидаги сув омборларининг ёрилиши ёки тошиб кетиши.
Непалда содир бо'лган воқеалар бизга табиий жараёнлар камдан-кам ҳолларда қат'ий белгиланган сценарийга амал қилишини эслатади. Чорвоқ зонаси учун қуйидаги сценарийни ҳам ко'риб чиқиш керак: зилзила → қиялик барқарорлигининг о'згариши → ко'чкилар → сойларнинг тиқилиб қолиши → сел оқими/сув сатҳининг кескин ко'тарилиши → инфратузилмага зарар.
"Бино ма'лум бир интенсивликдаги зилзилага бардош бера олади" каби хулосалар етарли эмас. Кучли зилзилалардан кейин атрофдаги рельеф ва минтақанинг бутун гидрологик тизими қандай ишлайди?
Оммавий ахборот воситалари хабарларига ко'ра, Чорвоқ сув омборидаги Сеа Бреезе лойиҳасига ко'п сонли ташриф буюрувчилар ва ищилар - кунига 10 000 тагача ташриф буюрувчилар ва тахминан 7000 ходим ташриф буюриши кутилмоқда. Фавқулодда ҳодиса юз берган тақдирда, дарҳол жавоб талаб қиладиган саволлар туг'илади: "Агар асосий кириш ё'ли ко'чки ёки сел оқими натижасида вайрон бо'лса, 10 000-17 000 кишини қандай эвакуация қилишимиз мумкин?" "Агар ё'ллар ва ко'приклар шикастланган бо'лса, қутқарувчилар жабрланганларга қандай этиб боришади?"
Угам-Чотқол миллий табиат бог'и ҳудудида нафақат "оддий" та'сирни баҳолаш, балки энг ёмон сценарийни баҳолаш керак. Сеа Бреезе Узбекистан қурилиши ҳатто минимал талабларга ҳам жавоб бермайди.
2026-йил апрел ойида э'лон қилинган Атроф-муҳитга та'сирни баҳолаш (АМТБ) бир қатор дастлабки ма'лумотлар то'лиқ эмаслигини ко'рсатди. Масалан, қурилиш ва эксплуатация босқичларида сув та'миноти ва оқова сувларни ё'қ қилиш бо'йича ба'зи ҳисоб-китоблар ва ма'лумотлар ё'қ эди. Қо'шимча муҳандислик, геологик ва гидрологик тадқиқотлар махсус со'ралди.
Инсон ҳаёти учун потенциал ҳалокатли табиий ва каскадли хавфлар о'рганилмагунча, лойиҳанинг экологик ва жамоат хавфсизлиги исботланган деб да'во қилиш ҳали эрта. Чорвоқ сув омборидаги Сеа Бреезе лойиҳаси учун АМТБнинг иккинчи босқичи ҳали якунланмаган. О'збекистон қонунчилигида истиснолар ко'зда тутилмаган. Шунга қарамай, қурилиш аллақачон бошланган.