СЕРР сўровига кўра, Ўзбекистондаги бизнес рақамлаштиришдан технологик модернизацияга ўтмоқда.

СЕРР со'ровига ко'ра, О'збекистон бизнес сектори диққатни рақамлаштиришдан технологик модернизацияга қаратмоқда.

Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази (СЕРР) Савдо-саноат палатаси (ССП) билан биргаликда О'збекистоннинг барча ҳудудларидан 5000 дан ортиқ тадбиркорларни қамраб олган кенг ко'ламли тадқиқот о'тказди. Со'ровнинг мақсади мавжуд бизнес муҳитини, давлат томонидан қо'ллаб-қувватлаш чораларининг самарадорлигини баҳолаш ва бизнес муҳитини янада яхшилаш ҳамда хусусий секторни ривожлантириш бо'йича тавсиялар ишлаб чиқиш эди.

Респондентларнинг аксарияти (93%) хусусий бизнесни ифодалайди. Улгуржи ва чакана савдо энг кенг тарқалган (43%), хизмат ко'рсатиш соҳаси эса учдан бир қисмини (30%), ундан кейин ишлаб чиқариш (17%), қурилиш (8%) ва қишлоқ хо'жалиги, о'рмончилик ва балиқчилик (2%) соҳаларини ташкил этди.

Танлов турли муддатга фаолият юритган компанияларни о'з ичига олди: деярли ҳар то'ртдан бири 10 йилдан ортиқ (24%), чоракдан ко'проқ 5 йилдан 10 йилгача (28%), тахминан чоракдан бири 3 йилдан 5 йилгача (26%) ва ҳар бешдан бири 1 йилдан 3 йилгача (20%) фаолият юритган.

**Компания самарадорлигини ошириш таҳлили**

Со'ров натижалари шуни ко'рсатадики, компаниялар о'з самарадорлигини ошириш учун турли усуллардан фаол фойдаланмоқдалар. Ҳар уч компаниядан бири бир нечта рақамли ечимларни жорий этган (33%), шунга о'хшаш улуш камида иккита соҳада сун'ий интеллектдан фойдаланади (30,4%) ва деярли ҳар то'ртдан бири энергия тежайдиган ечимлардан фойдаланади (23,2%). Бундан ташқари, компаниялар янги маҳсулотлар ва технологияларни жорий қилмоқдалар ва харажатларни камайтириш учун ишлаб чиқариш ва бизнес жараёнларини қайта ко'риб чиқмоқдалар.

Самарадорликни оширишга комплекс ёндашув юқори самарадорлик билан бог'лиқ. Камида учта чора-тадбирларни амалга оширган компаниялар орасида ярмидан ко'пи маҳсулот ва хизматларга талабнинг ошганини хабар қилмоқда (54,1%). Бундай компаниялар харажатларни камайтиришга эришиш эҳтимоли 4,1 баравар юқори ва улар орасида иш ҳақи 10% дан ортиқ ошган компаниялар улуши 2,1 баравар юқори.

Камида учта самарадорликни ошириш чораларини амалга оширган компаниялар ҳам юқори инвестиция фаоллигини намойиш этадилар: уларнинг ярмидан ко'пи кейинги йилда инвестицияларни ко'пайтиришни режалаштирмоқда (57,8%).

Бироқ, самарадорликни ошириш воситаларини комплекс қо'ллаш ҳали кенг тарқалмаган. То'ққизта компаниядан фақат биттаси (11,6%) уч ёки ундан ортиқ чора-тадбирларни амалга оширади, чоракдан ко'прог'и (28,5%) эса таҳлил қилинган чора-тадбирларнинг бирортасини ҳам қо'лламайди.

Секторлар бо'йича ишлаб чиқариш ва хизматлар уч ёки ундан ортиқ чора-тадбирларни амалга оширишда етакчилик қилади (ҳар бири 13%), ундан кейин савдо (11%), қурилиш (9%) ва қишлоқ хо'жалиги (8%). Минтақавий фарқлар аниқроқ: Тошкент комплекс ёндашувнинг энг кенг қо'лланилишини намойиш этади (18%), Самарқанд (4%), Бухоро (3%) ва Сирдарё (2%) вилоятлари ко'рсаткичлари эса анча паст.

**Корхоналарнинг рақамли ривожланишини таҳлил қилиш**

Со'ров натижаларига ко'ра, корхоналар орасида асосий рақамли ечимлар кенг қо'лланилган (94%).

Корхоналарнинг ярмидан ко'пи (60%) сун'ий интеллектдан у ёки бу шаклда фойдаланади. Сун'ий интеллект маркетинг ва савдо (24%), ишлаб чиқариш жараёнларини оптималлаштириш (15%), бухгалтерия ҳисоби ва молиявий таҳлил (14%) ва чатботларда (13%) энг кенг қо'лланилади.

Корхоналарнинг учдан бир қисми (31%) сун'ий интеллектдан ишлаб чиқариш, логистика ва молиявий жараёнларда бевосита фойдаланади, бу унинг кейинги амалий қо'лланилиши учун катта салоҳиятга эга эканлигини ко'рсатади.

Деярли ҳар иккинчи корхона савдо ва мижозларга хизмат ко'рсатиш учун мижозлар билан муносабатларни бошқариш (СРМ) тизимларидан фойдаланади (48%). СРМ тизимлари хизмат ко'рсатиш соҳасида энг кенг қо'лланилади (54%). Етти корхонадан фақат биттаси (14%) рақамли бизнес таҳлил воситаларидан фойдаланади. Хусусий корхоналарнинг деярли ярми бундай тизимлардан фойдаланмайди ва чоракдан ко'прог'и бундай рақамли ечимлардан бехабар.

Ижтимоий медиа бешта компаниянинг то'ртдан ортиг'и учун маркетинг ва мижозлар билан алоқа қилишнинг умумий каналига айланди (80,9%).

Онлайн савдо компанияларнинг ярмидан ко'пида (58,8%) ё'лга қо'йилган, аммо маҳсулотларининг ярмидан ко'пини онлайн сотадиган компаниялар улуши кичиклигича қолмоқда (9%).

Рақамли то'лов тизимларидан ҳар то'ртта компаниядан биттаси (25%) фойдаланади.

Сектор таҳлили рақамли воситалардан фойдаланиш табиатидаги фарқларни ко'рсатади:

* **Хизмат ко'рсатиш соҳасида** СРМ тизимлари энг ко'п қо'лланилади (54%), сун'ий интеллект (68%), онлайн савдо (67%) ва ижтимоий медиа (87%).

* **Саноатда** СРМ тизимлари (49%) ва сун'ий интеллект (60%), онлайн савдо (61%) ва ижтимоий тармоқлар (81%) кенг тарқалган.

* **Чакана савдода** рақамли то'лов тизимлари нисбатан кенгроқ қо'лланилади (31%). Компанияларнинг ярмидан ко'пи сун'ий интеллект (55%) ва онлайн савдо (54%) дан фойдаланади, компанияларнинг то'ртдан уч қисмидан ко'прог'и (77%) ижтимоий тармоқлардан фойдаланади.

* **Қурилишда** ижтимоий тармоқлар энг кенг тарқалган (80%), компанияларнинг ярмидан ко'пи сун'ий интеллект (55%) ва онлайн савдо (51%) дан фойдаланади ва 43% СРМ тизимларидан фойдаланади.

* **Қишлоқ хо'жалигида** рақамли то'лов тизимлари нисбатан кенг тарқалган (30%). Бироқ, компанияларнинг 43% сун'ий интеллектдан фойдаланади, 49% онлайн савдони ё'лга қо'йган ва 66% ижтимоий тармоқлардан фойдаланади.

**Корхона самарадорлигини янада ошириш бо'йича ко'рсатмалар**

Тадқиқот натижалари шуни ко'рсатадики, корхона самарадорлигини оширишнинг кейинги имкониятлари замонавий технологиялар ва бошқарув ечимларини кенгроқ қо'ллаш, ишлаб чиқаришни модернизация қилиш ва автоматлаштириш, рақамли савдо каналларини ривожлантириш ва энергия самарадорлигини ошириш билан бог'лиқ.

Бундай воситалардан кенг фойдаланадиган компанияларнинг юқори самарадорлиги уларнинг унумдорлигини ва инвестиция фаоллигини ошириш учун уларни изчил жорий этишнинг муҳимлигини та'кидлайди.

Алоҳида соҳа корхоналарни технологик модернизация қилиш билан бог'лиқ. Со'ров натижалари янги маҳсулотлар ва технологияларни жорий этиш, талабнинг о'сиши ва инвестиция фаоллиги о'ртасидаги бог'лиқликни ко'рсатади.

Шу билан бирга, корхоналарнинг ярми (51%) модернизация ва янги маҳсулотлар, хизматлар ва инновацияларни жорий этиш орқали технологик модернизацияни янада ривожлантириш имкониятини сақлаб қолади.

Рақамли ечимларнинг янада тарқалиши уларни амалга ошириш шартларига ҳам бог'лиқ. Тадбиркорларнинг ҳисоб-китобларига ко'ра, рақамлаштиришни ривожлантиришга интернет инфратузилмасини яхшилаш (13%), малакали мутахассисларнинг мавжудлигини ошириш (10%) ва технологияларни жорий этиш билан бог'лиқ молиявий харажатларни камайтириш (9%) ёрдам бериши мумкин.

Кадрларга бо'лган эҳтиёж кенгроқ со'ров натижалари билан ҳам тасдиқланади, бу ерда корхоналар ИТ ва муҳандислик ходимларини о'з ичига олган турли малакага эга мутахассисларнинг етишмаслигини та'кидлайдилар.

**Хулоса**

Умуман олганда, со'ров натижалари шуни ко'рсатадики, бизнес самарадорлигини янада ошириш индивидуал рақамли воситалардан фойдаланишдан уларни ишлаб чиқариш ва бошқаришда то'г'ридан-то'г'ри амалга оширишга о'тиш билан бог'лиқ.

СЕРР натижалари Жаҳон банки тадқиқот натижаларига мос келади. Корхона ма'лумотларини таҳлил қилиш шуни ко'рсатадики, энг муҳим унумдорлик о'сиши рақамли технологияларга асосий киришдан булутли хизматлар, бошқарув тизимлари, таҳлил ва сун'ий интеллект каби мураккаброқ ечимлардан фойдаланишга о'тиш билан содир бо'лади. Бироқ, рақамли то'ловлар ва онлайн савдонинг о'зи ички бизнес жараёнларида о'згаришлар бо'лмаса, чекланган та'сирга эга.

Технологик янгиланишнинг муҳим фойдаланилмаган салоҳияти асосан бошқарув ва рақамли компетенсияларни ривожлантиришга, малакали кадрларни тайёрлашга ва технологияларга киришни қо'ллаб-қувватлашдан уларни корхоналарда амалий қо'ллашга о'тишга бог'лиқ.

Ушбу ёндашув иқтисодий о'сиш бо'йича замонавий тадқиқотларга мос келади, бу узоқ муддатли унумдорлик о'сишини янги билимларни тарқатиш ва уларнинг амалий қо'лланилиши билан бог'лайди (Иқтисодиёт бо'йича Нобел мукофоти, 2025; Жоел Мокйр, Пҳилиппе Агҳион, Петер Ҳовитт).

Шунинг учун бизнесни қо'ллаб-қувватлашнинг кейинги чоралари корхона ишлаб чиқариш ва бошқарув жараёнларида технологияларни амалий қо'ллашни кенгайтиришга қаратилиши керак.

Жамоатчилик билан алоқалар ва оммавий ахборот воситалари сектори

Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази

Тел.: (78)150 02 02 (417)