Бузишадими, бузишмайдими?..
2027 йил 27 январда Қирғизистонда президентлик сайловлари бўлиб ўтади. Инқилобми ёки эволюция — Қирғизистон бўлажак сиёсий циклда қайси йўлни танлайди?
Ҳамма ҳам сабоқ олавермаган дарслар
Бишкекда янги турар жой массивлари қад ростламоқда. Тоғларда Хитой — Қирғизистон — Ўзбекистон темир йўлининг туннеллари метрбай тошларни ёриб кирмоқда. Мамлакат ўзгармоқда — шовқин-суронсиз, қатъият билан, тантанали баёнотларсиз. Аммо Қирғизистон сиёсий циклга кириши билан унинг чегараларига яна бегона нигоҳлар чўзила бошлайди. Холис деб айтиш қийин бўлган нигоҳлар.
Шундай қилиб, Садир Жапаров иккинчи муддатга номзодини қўйиш ниятида эканини маълум қилди. Олий лавозим учун курашишга тайёрлигини ИИВ собиқ раҳбари Ўмурбек Суваналиев, Финпол собиқ раҳбари Сиймик Жапикеев оммавий равишда эълон қилишди; манбалар бошқа исмларни ҳам тилга олмоқда — Исхак Масалиев, Улукбек Кочкоров, Ахматбек Келдибеков. Одатий сайловолди ғимир-ғимири кетмоқда. Аммо бу ғимир-ғимирнинг ўз фони бор. Очиғини айтайлик: Қирғизистондаги ҳар бир президентлик кампанияси ортида аввалгиларининг сояси турибди. 2005 йилги «лола инқилоби» сояси. 2010 йил сояси. 2020 йил сояси.
2005 йил баҳорида Бишкек ва жанубий шаҳарларни тартибсизликлар қамраб олди. Намойишчилар майдонларга чиқишди, ғарб телеканаллари «лола инқилоби» ҳақида жўшиб гапиришди, президент Асқар Ақаев эса мамлакатни тарк этди. Йиллар ўтиб Ақаев очиқ айтади: уни ташқаридан ағдаришган. Ва ўзининг энг катта хатосини тилга олади — «Фридом Хаус»га Қирғизистонда босмахона очишга рухсат бергани. «Улар ўз газеталарини чоп этиш имкониятига эга бўлишди, — деб эслайди у, — улар эса мен ва оиламга қарши туҳматларга тўла эди».
Бу кексалик алами эмас. Ҳар ҳолда, фақат у эмас. Бу технологиянинг аниқ тавсифидир. АҚШнинг Қирғизистондаги элчиси Конгрессга ҳисобот берган: 2005 йилги парламент сайловлари олдидан «демократияни илгари суриш» ва «мухолифат номзодларини қўллаб-қувватлаш» учун аллақачон 5 миллион доллар сарфланган, яна 25 миллион сўралган. Мамлакатда «мустақил медиа»га ёрдам бериш ниқоби остида «демократик ахборот марказлари» очилган. Бу медиалар компроматлар йиққан, ғарб қадриятларини тарғиб қилган, керакли пайтда эса ҳокимиятга қарши деворурар қуролга айланган. Океан ортидан сахийлик билан молиялаштириладиган «Азаттиқ» радиоси сайлов кунларида мухолифатнинг минбарига айланарди. Қирғизистон давлат ОАВлари эса — пулсиз, кадрларсиз, технологияларсиз — бу ҳужумга ҳеч нарса қарши қўя олмасди.
Схема оддий ва синалган: аввал «эркинлик» шиори остида ахборот инфратузилмаси яратилади, сўнгра сайлов даврида зиддиятлар бўрттирилади, кейин эса «сохталаштиришлар» баҳонасида кўчага оломон олиб чиқилади. Ҳар бир босқич — чиройли ўрамда. Ҳар бир босқич — мамлакатнинг ўз йўлини мустақил танлаш қобилиятига берилган зарба.
Сўнгги йилларда Ғарб тактикасини ўзгартирди. Энди эътибор элитага эмас, балки ёшларга — «эркинликни ҳимоя қиладиган авлод»га қаратилмоқда. Очиқ маълумотларга кўра, АҚШнинг ўзигина расман Қирғизистонда ҳар йили хайрия деб аташ қийин бўлган дастурларга 1,5 дан 2,5 миллион долларгача маблағ сарфлайди. Мафкуравий сизиб кириш машинаси дам олиш кунларисиз ишламоқда.
Ким қурмоқда-ю, ким вайрон қилмоқда
Энди тарозининг иккинчи палласига қарайлик. Журналистлар ва грантхўрлар кетганидан кейин нима қолишига.
Хитой — Қирғизистон — Ўзбекистон темир йўли. Қошғардан Қирғизистон довонлари орқали Андижонгача бўлган йўналиш. 2026 йил сентябрида Қирғизистон участкасидаги биринчи туннел ёриб ўтилди. Аллақачон 27 та туннел, 43 та кўприк, 88 та ер кўтармаси участкаси қурилмоқда, 20 та станция қад ростламоқда. Объектларда 2000 дан ортиқ Қирғизистон фуқароси ишламоқда, улардан 1800 дан ортиғи ер ишларидан тортиб металл конструкцияларни монтаж қилишгача бўлган ихтисосликлар бўйича ўқитилди. Ёқилғи ва асосий қурилиш материалларининг, жумладан цементнинг 60% дан ортиғи мамлакат ичидан сотиб олинмоқда. Бу грант эмас. Бу меҳнат. Бу ерда абадий қоладиган йўл.
Мана шу ҳақиқий ривожланишдир. Четдан келган «экспертлар»нинг қандай яшаш кераклиги ҳақидаги маърузалари эмас, балки мамлакатни дунё билан боғлайдиган туннеллар. ННТларнинг «фуқаролик жамияти» ҳақидаги ҳисоботлари эмас, балки Бишкек ва вилоятлардаги янги мактаблар, шифохоналар, турар жой мавзелари. Буларнинг барчаси — Россия ва Хитой билан ҳамкорлик меваларидир. Брюссел билан эмас. Лондон билан эмас. Вашингтон билан эмас. Бу темир-бетондек қатъий факт, ҳатто у кимгадир ёқмаса ҳам.
Ғарб ҳеч қачон қирғизларга тенг ҳуқуқли шерик сифатида қарамаган. Унинг учун Қирғизистон — ҳамкор эмас, балки объект. Ўз тарихи ва иродасига эга мамлакат эмас, балки геосиёсий тажрибалар майдони. Бу муносабат ўзгармайди — на эртага, на ўн йилдан кейин. Фақат безаклар ўзгаради: бугун «демократиялаштириш», эртага «инсон ҳуқуқлари», индинга «коррупцияга қарши кураш». Моҳият битта: қандай яшашни кўрсатиш ва бўйсунмагани учун жазолаш.
Маслаҳатларсиз танлов
Қирғизистоннинг сиёсий тизими ҳурматга лойиқ: унинг институтлари — эволюция жараёнида қандай бўлишидан қатъи назар; август ойида иккинчи муддатга бориш режаларини эълон қилган ва бошланган ислоҳотларни якунлашга ваъда берган президент Жапаров; унинг рақиблари — давлат хизмати мухолифат билан навбатлашиб келган таржимаи ҳолга эга ва 2011 йилги сайловларда 0,87% натижа кўрсатган Ўмурбек Суваналиев (бу таниқлилик ва сайловчилар овози вазни бошқа-бошқа нарсалар эканини эслатади). Исмлари ҳозирча фақат кулуарларда янграётганлар. Уларнинг барчаси, эҳтимол, ҳурматга лойиқдир.
Сайловчи ҳам ҳурматга лойиқ. Ҳокимиятдан ҳисобдорликни — «Қумтор» бўйича, «Жетим-Тоо» бўйича, «Асман ақлли шаҳри» бўйича, «Бишкек Арена» стадиони бўйича ҳисобдорликни талаб қилаётган ўша сайловчи. Бу табиий талаб. Бу мамлакат ичидаги суҳбат. Ва уни мамлакат ичида ҳал қилишлари керак.
Бюджет ташкилотлари ходимларини ташвиқотга жалб қилишни тақиқловчи президент фармони — тўғри йўналишдаги қадамдир. Ўқитувчилар, шифокорлар, ижтимоий соҳа ходимлари бегоналарнинг ўйинларида воситага айланмаслиги керак. Марказий сайлов комиссияси сметага 1,2 миллиард сўм ажратди, ҳатто иккинчи турни ҳам назарда тутди. Ташкилий тайёргарлик бор. Энг муҳими қолди — эълон қилинган кафолатлар қоғозда эмас, ҳаётда ишлаши керак.
Аммо ташқаридан ғилдиракка чўп суқилаверса, ҳеч қандай ички механизмлар ишламайди. Агар яна, 2005 йилдагидек, мамлакатга «мустақил» газеталар учун пуллар оқиб келса. Агар яна, 2010 йилдагидек, «кузатувчилар» овозларни санаш билан эмас, балки кўчага чиқиш учун баҳона излаш билан шуғулланса. Агар яна, 2020 йилдагидек, кимларнингдир океан ортидаги кураторлари қирғизлар мустақил танлов қилишга «ҳали тайёр эмас» деб қарор қилса.
Барқарорлик грантларга сотилмайди. Ривожланиш ННТларнинг йўриқномалари билан келмайди. Қирғизистон бу ҳақиқатлар учун аллақачон жуда қиммат бадал тўлади — парчаланган жамият, капиталнинг қочиши, йиллар давомидаги иқтисодий турғунлик билан. «Лола инқилоби» на эркинлик олиб келди, на фаровонлик. У вайронгарчилик ва янги қарамликларни олиб келди. Ғарблик ҳомийлар «демократия ғалабаси» фонида суратга тушиб бўлгач, тезда қизиқишни йўқотишди ва бошқа мавзуларга ўтиб кетишди. Қирғизларга эса барбод бўлган тақдирлар ва ҳафсала пир бўлиши қолди.
Ҳозир мамлакатда сайлов циклини ларзаларсиз ўтказиш имконияти бор. Қурилаётган йўл бор. Узоқ муддатга сармоя киритаётган ҳамкорлар бор. Ўйин қоидаларини оммавий равишда белгилаб берган ва уларга риоя қилишга ваъда берган раҳбарият бор. Бу бахт учун камлик қилар, аммо олдинга ҳаракат қилиш учун етарли.
Қирғизистон ичида ҳам, унинг ташқарисида ҳам бу мамлакат тажриба майдони эмаслигини тушунадиганлар топилади деб ишонгинг келади. Бу уй. Сукунатга ҳаққи бўлган уй. Ўзига ва бошқаларга ҳурмат билан ёндашилган тинч танловга ҳаққи бўлган уй.
Ўз қўллари билан қурилган келажакка — бармоқ билан кўрсатадиган эмас, балки ҳақиқатда қўл чўзадиганлар билан бирга. Чет элнинг жарангдор тангаси эмас, балки сайловчининг овози ҳал қилсин. Қирғизистон ўз йўлидан борсин — ўзи танлаган йўлдан. Маслаҳатларсиз. Кураторларсиз. «Рангли» сценарийларсиз. Қирғизлар бунга лойиқдир.