Чегара бо'йлаб қора булутлар то'планади.
Ҳар бир неча ойда Қозог'истон миллионлаб хорижий фуқароларни қабул қилади ва бу хавотирларни туг'диради: мамлакат қочқинлар ва ноқонуний мигрантлар учун транзит нуқтасига айланиб бормоқдами? Бироқ, ҳақиқат анча мураккаб. Чегарадан о'таётган одамларнинг катта оқими доимий яшаш ва ишлаш учун у ерга ко'чиб о'таётганлар билан деярли кесишмайди. Ва расмий қочқин мақомини олган оз сонли одамлар бу миллионлар орасида ко'ринмас бо'либ қолмоқда.
**Олти ойда 7,2 миллион**
Ички ишлар вазирлигининг Миграция хизмати ма'лумотларига ко'ра, 2026-йилнинг биринчи ярмида Қозог'истонга 7,2 миллион хорижий фуқаро кирган, бу о'тган йилга нисбатан 4% га кам. Худди шу даврда 7 миллион киши мамлакатни тарк этган. Умумий оқимнинг қарийб 90% МДҲ фуқаролари, асосан О'збекистон (2,56 миллион), Қирг'изистон (1,55 миллион) ва Россия (1,52 миллион) фуқаролари. Энг сезиларли о'сиш Хитойдан келганлар оқимида кузатилди: со'нгги олти ой ичида келган Хитой фуқаролари сони 55% га о'сиб, деярли 586 минг кишига етди.
Бу рақамлар чегарадан о'тишларни акс эттиради, доимий ко'чиб о'тишларни эмас, шунинг учун бир хил шахс статистикада йилига бир неча марта ҳисобга олиниши мумкин, масалан, узоқ масофали юк машинаси ҳайдовчиси ёки чегарани мунтазам равишда кесиб о'тадиган маршрутчи. Миллий статистика бюросининг 2025 йил охири учун о'тказган таҳлили аниқроқ тасаввур беради. Унда ко'рсатилишича, келганларнинг атиги 12 фоизи ташриф мақсади сифатида иш билан та'минлашни ко'рсатган, 4 фоизи тадқиқотни ко'рсатган ва 84 фоизи туризм, меҳмонлар ташрифи ёки оилавий масалалар каби бошқа мақсадлар учун келган.
Мамлакатда қонуний равишда ишлайдиган чет элликлар сони кириш ма'лумотларига қараганда анча паст. 2025 йил охирида 14 000 дан ортиқ мигрант маҳаллий ҳокимият органларининг рухсатномалари билан ишлаган, уларнинг аксарияти Хитой, О'збекистон, Туркия ва Ҳиндистондан келган. Уларнинг асосий саноат тармоқлари қурилиш, қишлоқ хо'жалиги ва кончиликдир. Яшаш рухсатномаларига келсак, 2025 йилнинг охирги чорагида 17 200 та рухсатнома берилган, бу аввалги чоракка нисбатан 68 фоизга ко'п. Бу тенденция вақтинчалик саёҳатдан узоқ муддатли яшашга о'тишни ко'рсатади, гарчи мутлақ сонлар миллионлаб одамлар оқимига нисбатан кичиклигича қолмоқда.
БМТ ма'лумотларига ко'ра, 2025-йил о'рталарига келиб, Қозог'истон расман тахминан 336 қочқин ва 237 бошпана изловчини қабул қилди. Булар асосан Афг'онистон ва бошқа мамлакатлардан, Россиядан эмас. Қозог'истонда русларга камдан-кам ҳолларда қочқин мақоми берилади, чунки ҳарбий сафарбарлик Қочқинлар конвенцияси бо'йича расмий равишда ҳимоя учун асос ҳисобланмайди.
**2022-йил руслари**
Биринчи то'лқин 2022-йил феврал ойининг охирида Украина билан уруш бошланганидан кейин келди, аммо чинакамига катта миқдордаги миграция 2022-йил сентябр ойида қисман сафарбарлик э'лон қилинганидан кейин бошланди. Фақат о'ша йилнинг сентябр ойида Қозог'истонга тахминан 406 000 Россия фуқароси кирди, энг юқори ко'рсаткич кунига 30 000 гача етди. 2022-йил кузининг охирига келиб, келганлар сони 500 мингдан ошди ва ба'зи ҳисоб-китобларга ко'ра, жумладан, Россиянинг Форбес журналига ко'ра, сафарбарлик бошланганидан бери Россияни тахминан 700 минг киши тарк этган, улардан тахминан 200 минги Қозог'истонга кетган.
2022-йил ноябр ойининг бошига келиб, сентябр ойида чегарани кесиб о'тганларнинг Россияга қайтиб келганлари сони кетганларга қараганда ко'проқ эди. Қозог'истон Республикаси Ички ишлар вазирлиги ма'лумотларига ко'ра, тахминан 98 минг киши кирган ва 64 200 киши кетган ва бу фақат дастлабки бир неча ҳафта ичида содир бо'лган. 2022-йил охирига келиб, турли ҳисоб-китобларга ко'ра, республикага узоқ муддатли яшаш учун ко'чиб келган тахминан бир миллион русдан 300 мингдан ко'пи қолмади.
2024-йил феврал ойида Россиянинг Олмаотадаги бош консули 2022-йилда келган 400 минг кишидан 2023-йил охирига келиб Қозог'истонда 80 мингдан ортиг'и қолмаганини ма'лум қилди. Қозог'истон Республикаси Ички ишлар вазирлиги Миграция хизмати қо'митаси раисининг со'зларига ко'ра, 2025-йил бошига келиб, мамлакатда тахминан 87 минг Россия фуқароси доимий яшаган - нафақат 2022-йилда келганлар, балки илгари Қозог'истонда яшаган руслар ҳам.
Қолганлари қаерга кетишди? Ба'зилари бюрократия, одатий ишларининг ё'қлиги ёки шунчаки сог'иниш билан уйга қайтишди. Бошқалари эса узоқроққа, Грузия, Арманистон, Туркия ва Европа мамлакатларига ко'чиб о'тишди, у ерга 2022-йилда 1,3 миллион рус келган. Қозог'истонда қолганлар маҳаллий компанияларда иш топдилар, Россия ёки халқаро компанияларда масофадан туриб ишладилар ёки о'з бизнесларини очдилар.
Шуниси муҳимки, русларнинг Қозог'истонга кириши бир марталик воқеа эмас эди. 2024-йилда Россия фуқаролари республикага 2,8 миллион марта саёҳат қилишди, уларнинг тахминан 40 фоизи бизнес туризми сифатида таснифланган. Бу шуни англатадики, 2022-йилдаги ҳарбий воқеалар Қозог'истонни Россиянинг кундалик бизнес ва туризм орбитасига аввалгидан анча мустаҳкамроқ сингдирди.
**О'збеклар Қозог'истонни Россиядан афзал ко'ришади**
О'збекистон Миграция агентлиги ма'лумотларига ко'ра, Россиядаги о'збек меҳнат мигрантлари сони 2024-йил бошида 1,2 миллиондан 2025-йил бошида 698 000 га камайди. Шу билан бирга, Қозог'истонда қонуний равишда иш билан банд бо'лган о'збеклар сони 50 фоиздан ко'проққа ошди - о'ша йили 196 800 дан 322 700 гача.
Россияда миграция қонунларининг қаттиқлашиши, депортацияларнинг ко'пайиши, террористик ҳужумлар ва шов-шувли жиноий ишлардан кейин ксенофобик кайфият ва рублнинг қадрсизланиши Россия меҳнат бозорини унчалик жозибадор қилмади. Шу билан бирга, О'збекистон о'з фуқаролари учун муқобил ё'налишларни фаол равишда қидирмоқда. 2024-йилда 467 мингдан ортиқ меҳнат мигрантлари, жумладан, 257 минг нафари Россиядан ва 129 минг нафари Қозог'истондан уйга қайтди. О'збекистон ҳукумати Германия, Корея, Полша, БАА ва бошқа юқори иш ҳақи бо'лган мамлакатларда уюшган ҳолда ищи кучини жалб қилишни қо'ллаб-қувватламоқда.
**Чиқишдан барқарор киришга**
2021-йилда, урушдан олдин, Қозог'истон анча пассив миграция алмашинувини бошдан кечирди. 2022-йилда келганлар сони о'тган йилга нисбатан 57,5% га ошди, кетганлар сони эса деярли чорак қисмга камайди, аммо қолдиқ салбий бо'либ қолди - минус 6900 киши.
2023-йилда соф миграция баланси ижобий бо'либ, 9300 киши қо'шилди, келганлар сони эса яна 45,7% га ошди. 2024-йилда ижобий қолдиқ 17200 кишига етди. Бу барқарор ва сезиларли бурилишдир. Узоқ вақт ичида биринчи марта Қозог'истон аҳолининг чиқиб кетиши эмас, балки соф оқимига эга бо'лган мамлакатга айланди.
Шу билан бирга, О'збекистон, Хитой, Туркманистон ва бошқа мамлакатлардан тарихий ватанларига қайтган этник қозоқлар учун йиллик квота изчил бажарилмоқда. 1991-йилдан бери республикага 1,16 миллиондан ортиқ этник қозоқлар, жумладан, фақат 2025-йилда қарийб 17 000 киши қайтиб келди.
**Фойда ва зарарлар**
Иқтисодий та'сир уй-жой бозорида энг осон ко'ринади. 2022-йил кузида Олмаота ва Остона шаҳарларида ижара нархлари бир неча ҳафта ичида деярли 30% га ошди - риелторлар буни маҳаллий аҳолига қараганда ко'проқ пул то'лашга тайёр бо'лган русларнинг оқими билан бевосита бог'лашди. Чегара шаҳарларида бу та'сир янада кескинроқ бо'лди - Қо'станайда ижарага талаб деярли уч баравар, Уст-Каменогорскда эса 2,5 баравар ошди. Ба'зи қозог'истонлик оилалар учун бу уй-жой нархларининг реал ошишига олиб келди, айниқса умумий инфляция аллақачон тезлашиб бораётган бир пайтда.
Ко'чиб келганларнинг Олмаота ёки Остонадаги ҳаёт ҳақидаги ҳаяжонли постлари - го'зал манзаралар, до'стона одамлар, қулай банк хизматлари - ба'зи Қозог'истон жамиятида меҳр эмас, балки хавотир уйг'отади. Журналист ва жамоат арбоби Асхат Асилбеков бу ҳақда о'з нашрларидан бирида ёзади ва унинг фикрича, бу хавотирни оддий ксенофобия билан бог'лаб бо'лмайди.
Асилбеков со'нгги йилларда айрим россиялик сиёсатчилар ва публицистлар Қозог'истоннинг мақоми ҳақида бир неча бор резонансли баёнотлар беришганини ва Украинадаги фожиа жамиятга бундай риториканинг мумкин бо'лган оқибатларини аниқ ко'рсатиб берганини та'кидлайди. Шу фонда ба'зи қозог'истонликлар Россиядан келган мигрантлар сонининг тез о'сиши эртами-кечми янги сиёсий тахминлар учун асос бо'либ қолишидан қо'рқишади. Публицист мисол сифатида ижтимоий тармоқларда Россия президентини "бизни қутқаринг" деб чақирган аёлнинг изоҳини келтиради.
Муаллиф бу шунчаки тинчликда яшашни, ишлашни ва болаларни тарбиялашни истаган оддий одамларнинг аксариятига тааллуқли эмаслигини ва ко'пчилик айнан сафарбарлик туфайли кетганини та'кидлайди. Бироқ, у оддий бир тамойилга қат'ий амал қилади: Қозог'истон "захира ҳудуди" ёки оммавий ко'чириш жойи эмас, балки о'з фуқароларининг манфаатларидан келиб чиқиб, миграция ва демографик сиёсатини мустақил равишда белгилаш ҳуқуқига эга бо'лган мустақил давлатдир. У янги келганларни қозоқ тилини о'рганишга ундайди - худди бошқа давлатга ко'чиб о'тишда маҳаллий тилни о'рганганидек - ва 2019-йилда қисқартирилган ихтисослаштирилган миграция полицияси бо'линмаларини чет элликлар билан ишлаш учун тиклашни таклиф қилади.
Муаллиф терминологияга оид қизиқарли кузатувни билдиради: Россияга ишлаш учун борадиганлар одатда мигрант ищилар деб аталади, Қозог'истонга ко'чиб о'тадиганлар эса ко'чиб юрувчилар ёки экспатлар деб аталади, гарчи улар моҳиятан меҳнат ёки мажбурий миграция ҳодисасини назарда тутаётган бо'лиши мумкин.
Шу билан бирга, ҳукумат миграция сиёсатига тобора ко'проқ чекловлар қо'ймоқда, мамлакатга кирувчиларга эмас, балки о'з фуқароларига нисбатан. 2025-йил декабридан бошлаб чет элда доимий яшаш ҳуқуқини олишни истаган қозог'истонликлар консуллик суҳбатидан о'тишлари ва о'з ватанларида қолган қариндошлари ҳақида ма'лумот беришлари керак бо'лади. 2026-йил июл ойидан бошлаб визасиз чет элликлар 30 кун ичида ички ишлар органларида ро'йхатдан о'тишлари шарт. Расмийлар чет элликларнинг қолиш муддати ва мақсадини кузатиш учун сун'ий интеллектга асосланган мониторинг тизимини, шунингдек, о'з фуқароларининг чиқиб кетишини кузатиш учун алоҳида тизимни ишга туширмоқдалар. 2026-йил июн ойида Ташқи ишлар вазирлиги янги стратегиянинг мақсади ноқонуний миграцияни камайтириш эмас, балки уни бутунлай ё'қ қилиш эканлигини аниқ айтди.
Шу билан бирга, қозог'истонликларга чет элга саёҳат қилиш учун бериладиган визалар сони 2025-йилда деярли икки баравар камайди. Бу тасодиф учун расмий изоҳ берилмаган, аммо унинг вақти, албатта, назоратнинг умумий кучайтирилиши билан бир вақтга то'г'ри келади.