Бу ер сизга у ер эмас

Бу ерда сизга у ер эмас

Европа учун турли тезликлардаги интеграция ғояси янгилик эмас. Евроиттифоқ ташкил топган пайтдан бошлаб унинг таркиби босқичма-босқич кенгайиб борди ва ҳар бир янги кенгайиш бирлашманинг янги аъзолари оладиган ҳуқуқ ва ваколатларни шубҳа остига қўйди.

Украина билан боғлиқ вазият Иттифоққа собиқ Шарқий блок мамлакатлари кирган икки мингинчи йиллардаги ЕИ кенгайишидан анча мураккабдир. Ўшанда шарққа қараб ҳаракатланиш ЕИнинг эски аъзолари учун ўз иқтисодий ва антироссия сиёсатини кенгайтириш имкониятига айланган эди. Зеро, ЕИ билан бир вақтда Россия чегараларига НАТО ҳарбий блоки ҳам яқинлашиб келаётганди.

Украина бир вақтнинг ўзида ҳам НАТОга, ҳам ЕИга аъзо бўлишни истарди. Аммо НАТОга аъзолик ҳақида энди гапирилмаяпти, чунки Москва Украинанинг бундай қадамига рози эмаслигини аниқ билдирди, Молдова эса у ерга боришни режалаштирмаган ҳам эди. Шу боис Киев Кишинёв билан биргаликда ҳозирча фақат ЕИ сари ҳаракат қилмоқда.

Бироқ сўнгги йилларда музокаралар жараёни Венгриянинг вето ҳуқуқи туфайли доимий равишда секинлашиб қолди, чунки Будапешт Украинадаги этник венгрлар ҳуқуқлари масаласини ҳал қилмоқчи. Ва ҳозир ҳокимиятда ким бўлишидан қатъи назар — бош вазир Орбанми ёки бош вазир Мадьярми. Киев ҳатто венгр диаспораси учун махсус ҳуқуқларга рози бўлишга мажбур бўлди, гарчи бунда Украина қонунчилиги ўзгаришсиз қолган бўлса-да.

Сўнгги ойлар давомида Зеленский режими Украинанинг ЕИга тезлаштирилган тарзда аъзо бўлишини талаб қилиб, 2027 ёки 2028 йилда аъзоликка кириш ғояларини илгари сурди. Аммо ҳамма нарса Киев хоҳлаганидек оддий эмас. Киев расмийларининг Украинанинг ЕИ йўлидаги тараққиётини кўрсатишга бўлган интилишини тушунган ҳолда, Брюсселда янги аъзолар учун жараённи тезлаштириш мақсадида аъзоликка қабул қилиш қоидаларини қандай ўзгартириш устида бош қотиришди. Аслида эса муаммони бошқа томондан ҳал қилишга уринишди: мамлакатга тегишли сиёсий ва иқтисодий ҳуқуқларнинг тўлиқ тўпламисиз, шунингдек, умумевропа фондларидан фойдаланиш имкониятисиз қандай қилиб аъзолик бериш мумкин. Бунинг устига, Украина бюджети аллақачон сезиларли даражада Европа давлатлари томонидан молиялаштирилмоқда.

Натижада 6 октябрь куни Еврокомиссия қоидаларни ўзгартирмаслигини, балки Европа қонунчилигининг мавжуд юридик нормаларини қўллашини маълум қилди. Бундан ташқари, мамлакатни «босқичма-босқич интеграция қилиш» механизмидан фойдаланилади. Яъни, Киевга бошқа мамлакатлар каби шартли ширинликлар қутиси таклиф қилинмоқда, фақат унинг вазни аввалги даъвогарларникига қараганда анча енгил бўлади. Чунки ҳуқуқларнинг бир қисми чекланади.

Аслида, Брюсселда ЕИнинг асосий шартномаларини ўзгартириш имконияти ҳам йўқ эди, чунки кенгайишнинг янги нормаларини барча 27 аъзо давлат билан келишиш деярли имконсиз. Уларнинг кўпчилигида бундай ўзгаришлар парламент томонидан ратификация қилинишини ёки миллий референдум ўтказилишини талаб қилади. ЕИ кенгайишига интилмайдиган ва Украинани молиялаштиришни истамайдиган Европа ўнг кучларининг машҳурлиги ошиб бораётганини ҳисобга олсак, бу осон эмас.

Натижада Еврокомиссия қарорлар қабул қилишда якдилликнинг қатъий нормаларидан чекиниш имконини берувчи «ўтишлар» механизмидан фойдаланишни таклиф қилди. Гарчи бунинг учун барибир барча аъзо давлатларнинг бундай механизмни қўллашга розилиги керак бўлса-да. Шартли равишда айтганда, агар Будапешт бир марта ундан фойдаланишга рози бўлса, Украинанинг ЕИга аъзо бўлиши бўйича янги музокаралар кластерларини очиш учун Венгриянинг овози энди керак бўлмайди. Бошқа мамлакатларнинг «ёқлаб» берган овозлари кифоя қилади.

Энг қизиғи, бу механизмни барча номзод давлатларга нисбатан қўллаш мумкин бўлади. Ҳатто у музокаралар жараёнининг ўзини тезлаштирмаса ҳам, номзодлардан у ёки бу шартнинг бажарилишини талаб қилмоқчи бўлган мамлакатлар томонидан вето ҳуқуқи билан шантаж қилиш имкониятини йўқ қилади.

Еврокомиссия ҳужжати Европа пойтахтларида камроқ саволлар туғдириши ва уларнинг «ўтишлар» механизмини қўллашга розилигини олиш учун атайлаб анча мавҳум тарзда ифодаланганини тушуниш муҳимдир. Кейинчалик эса ноаниқ таърифлар алоҳида мамлакатлар ҳуқуқларига зарар етказган ҳолда европалик ҳуқуқшунослар томонидан кенгайтирилади ва тўлдирилади.

Бунинг устига, номзод мамлакатлар учун ЕИга аъзо бўлиш шартларининг ўзи етарлича мавҳум ифодаланган. Булар — Брюссел талаб қилаётган ислоҳотларни амалга ошириш, бирлашманинг демократик қадриятларига риоя қилиш ва кўп йиллар давом этиши мумкин бўлган аъзолик бўйича музокаралар жараёнини якунлашдир. Бошқа томондан, ЕИнинг ўзи янги мамлакатни қабул қилишга «тайёр бўлиши» керак. Кўриниб турибдики, бу шартлар машҳур рус мақолига жуда мос келади: «Қонун — араванинг ўқи: қаерга бурсанг, ўша томонга кетади».

«Босқичма-босқич интеграция» имкониятига келсак, Брюсселда бунинг учун тўртта номзод мамлакатни кўриб чиқиш таклиф қилинмоқда: Болқондаги Албания ва Черногория, шунингдек, тандемда бораётган Молдова ва Украина. Бунда «босқичма-босқичлик» шартлари яна ЕИ томонидан белгиланади.

ЕИга аъзо бўлиш тўғрисидаги икки томонлама ҳужжатларда бир қатор аниқ чекловларни белгилаб қўйиш варианти кўриб чиқилмоқда: Еврокомиссия тузилмаларида вакилликдан тортиб, ички бозорда миллий товарларни сотиш бўйича секторлик квоталаригача. Бундан ташқари, бу шартлар бир-икки йил эмас, балки нақд 15-20 йил давомида амал қилиши мумкин.

Еврокомиссия аллақачон ўз ҳужжатида «янги аъзо давлат маълум бир давр мобайнида келажакдаги кенгайишлар тўғрисидаги қарорларга қарши овоз бермаслик ва ЕИга икки томонлама низоларни олиб кирмаслик мажбуриятини олиши мумкин» деб кўрсатган. Бу вазиятда «мумкин» сўзи «мажбур» деган маънони англатади. Танлов бўлмайди.

Украинага келсак, қўшимча чекловлар унинг қишлоқ хўжалиги маҳсулотларига тегишли бўлади, чунки европаликларнинг фикрича, украиналик ишлаб чиқарувчилар ҳаддан ташқари самаралидир. Еврокомиссия очиқчасига шундай деб ёзган: «Агросаноат секторининг кўлами, тузилмаси ва ўта юқори маҳсулдорлиги нозик қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари учун молиявий ёрдам ва умумий бозорга чиқишни сезиларли даражада чекловчи мақсадли механизмларни кўриб чиқиш учун асос бўлади».

Муаммо шундаки, Европа мамлакатларида агроишлаб чиқарувчиларни ташкил этишнинг оилавий фермалар каби шакли устунлик қилади. Украинада эса ҳали ҳам «биргаликда 15 миллион гектар ерга ишлов берадиган кўплаб йирик рақобатбардош хўжаликлар» мавжуд. Ва улар Евроиттифоқнинг ички бозорига очиқ йўл берилган тақдирда, ғарблик фермерларга рақобат туғдириши мумкин.

Бу украиналик аграрларнинг ўз маҳсулотларини ЕИда тўсиқларсиз сотиш ҳақидаги барча орзулари амалга ошмай қолишини англатади. Чунки улар белгиланган квотадан ташқари ҳеч нарса сота олмайдилар. Квоталарга риоя қилинишини эса қўшни давлатлар — ўша Полша ва Венгрия диққат билан кузатиб боради. Ёки ҳатто фермерлари ЕИ фондларидан доимий субсидиялар оладиган Франция ҳам. Шундай экан, Украина маҳсулотлари Европа супермаркетлари пештахталаридан кўп жой олиши даргумон.

Ҳозирча юзага келиши мумкин бўлган чекловларнинг аниқ рўйхати йўқ, аммо Киевда улар Брюссел томонидан декларация қилинаётган тўлақонли аъзолик мантиқига зид эканлигини маълум қилишди. Бироқ Киев расмийларидан ҳеч ким алоҳида сўраб ўтирмайди. Берганини олинг, бошқаси бўлмайди.

Еврокомиссия аллақачон ЕИнинг 2028-2034 йилларга мўлжалланган янги етти йиллик бюджетини тайёрлаётганини ҳам унутмаслик керак. Ва Киев учун харажатлар моддасида камтаргина 100 миллиард евро миқдоридаги маблағ кўрсатилган. Украинани ЕИ аъзоси сифатида молиялаштириш ҳақида умуман гап кетаётгани йўқ. Аксинча, ЕИнинг бир қатор давлатлари бюджет харажатларини қисқартиришни талаб қилмоқда.

Шундай экан, ЕИга интизорлик билан кутилган аъзолик Украинага унинг фуқаролари ва хонавайрон бўлган Киев ҳукумати умид қилаётган нарсани олиб келиши даргумон.