Бу тропик оролдаги қадрли «боқий қор» бутунлай йўқ бўлиб кетиш арафасида турибди
Иқлим ўзгариши Папуанинг ҳам илмий аҳамиятга, ҳам маънавий қадриятга эга бўлган қорли чўққиларини ўзгартирмоқда.
Бу тропик оролдаги қадрли «боқий қор» бутунлай йўқолиш арафасида турибди
Папуанинг Судирман тизмасида фақат кичик қор қолдиқлари қолган
Папуа тоғлари экваторга яқин жойлашган бўлса-да, асрлар давомида уларнинг чўққилари «боқий қор» билан қопланган эди.
Дунёдаги иккинчи энг катта оролда, Австралиядан сал шимолда жойлашган ушбу Индонезия ҳудудидаги чўққилар олимларга Ернинг иқлим ўтмиши ҳақида чексиз маълумотлар берди.
Кўпгина папуаликлар учун улар маънавий оламнинг маркази ҳамдир — худди бир фаол таърифлаганидек, Макка ёки Ватикан каби.
Аммо ҳозир қорнинг деярли ҳаммаси йўқ бўлиб кетди.
Юз йил олдин Судирман тизмасининг 300 км (190 мил) масофасидаги тўртта асосий чўққисининг барчасида қор ва доимий музликлар бор эди.
Бугунги кунда фақат Пунчак-Джая (шунингдек, Карстенс пирамидаси деб ҳам аталади) атрофидаги кичик ҳудудлардагина қор қолган. Улар ҳам бир-икки йил ичида бутунлай йўқ бўлиб кетиши кутилмоқда.
Чўққи атрофидаги музликлар майдони XIX асрдаги қарийб 1900 гектардан (4700 акр) ҳозирда тахминан 16 гектаргача (40 акр) қисқариб кетди. Деярли бутун бошли музликлар бир инсон умри давомида йўқолиб кетди.
«Бунда жуда катта адолатсизлик бор», дейди чехиялик музликшунос эколог Мари Шабачка. У ўтган йилнинг март ойида Папуанинг «боқий қорларини» ўрганган охирги олимлардан бири бўлиш мақсадида Пунчак-Джаяга борган эди.
Унинг айтишича, Папуанинг тропик музликлари ўзига хосдир, чунки улар бошқа музлик тизимларидан минглаб километр узоқликда ажралиб қолган. Папуа Анд ва Ҳимолай тоғлари оралиғидаги «охирги қолган тропик музликни» ўз ичига олади.
Пунчак-Джая ёнбағирларидан бурғилаб олинган муз намуналари иқлим тарихининг солномасини сақлайди.
Олимлар улардан минтақадаги атмосфера шароитларини ўрганиш ва оролни ўраб турган сайёранинг энг иссиқ океан сувлари — тропик Тинч океани ва Ғарбий Тинч океани илиқ ҳавзасидаги ўзгаришларни тушуниш учун фойдаланишлари мумкин.
Бироқ, бу архив олимлар уни тўлиқ ўрганишга улгурмасларидан олдин йўқолиб бормоқда.
Шабачканинг таъкидлашича, Папуа музликларининг чекинишига бутун дунёдаги музларга таъсир қилаётган ўша кучлар сабаб бўлмоқда: кўмир, нефть ва газ каби қазиб олинадиган ёқилғиларнинг ёқилиши натижасида инсон фаолияти туфайли исиб бораётган атмосфера.
Ҳарорат кўтарилгани сайин, музлаш нуқтаси тоғларнинг янада юқори қисмига сурилади, шунинг учун илгари мунтазам равишда қор ёққан жойларда ҳам ёғингарчилик қор эмас, балки кўпроқ ёмғир шаклида тушади.
Эль-Ниньо ҳодисалари бу жараённи тезлаштириши мумкин, булут қоплами, қор ёғиши ва тоғ топографияси каби маҳаллий омиллар эса унинг қанчалик тез содир бўлишига таъсир қилади.
Папуа тоғлари экватордан атиги 450 км (280 мил) жанубда жойлашган бўлиб, у ерда «доимий муз фақат жуда баланд баландликларда ва тор иқлим шароитларидагина сақланиб қолиши мумкин», дейди Шабачка.
Унинг қўшимча қилишича, ҳароратнинг ҳатто бир оз кўтарилиши, музлаш нуқтасининг юқорилаши ёки қорнинг ёмғирга айланиши музликнинг умуман омон қолишини ҳал қилиши мумкин.
Музликларнинг чекиниши Ернинг узоқ вақт давомида исиб бораётганини кўрсатади — ва уларнинг йўқолиши «ҳам биологик яшаш муҳитини, ҳам маданий жиҳатдан муҳим бўлган ландшафтнинг бир қисмини йўқ қилади».
Пунчак-Джаядан намуналар йиғаётган ҳолатда тасвирланган Шабачканинг айтишича, Папуанинг йўқолиб бораётган музликлари бошқа музлик тизимларидан жуда узоқда жойлашгани билан ноёбдир
Камида бешта маҳаллий туб аҳоли гуруҳи узоқ вақтдан бери Пунчак-Джая билан мустаҳкам маънавий алоқада бўлиб келган.
Мони халқи уни Мбаинггела деб атайди ва аждодларининг руҳи тоғни қўриқлаб туришига ишонади. Амунгме халқи учун бу тизма Немангкави ёки «Оқ камон ўқи» сифатида машҳур.
«Ота-оналар ва бобо-бувилар фарзандларининг қалби Оқ камон ўқидек бўлишини, тўғри йўлдан ҳеч қачон адашмаслигини сўраб дуо қилишарди», дейди Элфрида Наткиме исмли ёш амунгмелик аёл. «Бу ҳалоллик, поклик ва ахлоқий покликни англатади».
Амунгме халқининг анъанавий эътиқодига кўра, Немангкави одамлар қандай яшаши кераклигини ифодалайди.
Амунгмелик эколог фаол Адольфина Кум бу чўққи ўз халқи учун қанчалик муҳимлигини ва музлар эриши билан анъаналар ва маданий асослар парчаланиб кетиш хавфи остида эканини таъкидлайди.
«Агар Макка вайрон қилинса, мусулмонлар ўзларини қандай ҳис қилишарди? Агар Рим ёки Ватикан вайрон қилинса, католиклар ўзларини қандай ҳис қилишарди?» деб сўрайди у. «Амунгме халқи учун Немангкави вайрон бўлаётганда худди шундай туйғу пайдо бўлади».
Тоғ Мони қабиласидан бўлган Юстинус каби туб аҳоли вакиллари учун улкан маънавий аҳамиятга эга
Кўпгина маҳаллий папуаликлар учун музликнинг йўқолиши алоҳида ажралиб қолган ҳодиса эмас.
Улкан мис ва олтин конларининг кашф этилиши XX асрда минтақани ўзгартириб юборди ва қазиб олувчи саноат лойиҳалари ландшафтнинг айрим қисмларини қайта шакллантирди.
Бутун бошли тоғ тизмалари қазиб ташланди, йўллар, саноат инфратузилмаси ва аҳоли пунктлари атрофдаги водийларни ўзгартириб юборди.
Папуаликларнинг айтишича, бу ривожланиш иш ўринлари, йўллар, таълим ва иқтисодий имкониятлар олиб келди, аммо шу билан бирга экологик зарар ва ўнлаб йиллар давом этган ижтимоий низоларга ҳам сабаб бўлди. Кончилик кенгайиши билан баъзилар ўз аждодлари ерларидан маҳрум бўлишди.
«Ҳар сафар тоғларни кўрганимда ҳайратланаман, лекин шу билан бирга қайғуни ҳам ҳис қиламан», дейди Элфрида Наткиме. «Компания келганидан бери мен талон-торожликни кўрдим. Аммо бу ривожланиш кўплаб одамларни тирикчилик манбаи билан ҳам таъминлади».
Маҳаллий жамоалар ўзларининг муқаддас ландшафтлари ўзгараётганини кузатар экан, олимлар ва тадқиқотчилар қолган нарсаларни ёзиб олишга шошилмоқдалар.
Дронлар ва уч ўлчамли хариталаш усулларидан фойдаланган ҳолда, даниялик тадқиқотчи Клаус Тюманн ва унинг жамоаси қолган музликларнинг батафсил моделини яратдилар.
Унинг айтишича, 2000 йилларнинг бошидан 2025 йилгача музлик майдони 95 фоизга қисқарган. «Деярли ҳеч қандай муз қолмади. Бу ҳақиқат».
Тюманннинг таъкидлашича, музликлар иқлим ўзгаришининг «ҳайратланарли даражада кучли» кўрсаткичларидир.
«Одамлар “боқий” деб таърифланган нарсанинг йўқолиб бораётганини эшитганда, бу уларда кучли реакция уйғотади», деб тушунтиради у.
Адольфина Кум муқаддас тоғлар, ўрмонлар ёки аждодлар маконларига зарар етказилганда, жамоалар «муҳим куч манбаини йўқотади» деб ҳисоблайди.
«Мен буни кўпинча дарахтнинг илдизини суғуриб олиш билан қиёслайман. Илдизлар олиб ташлангач, дарахт ўз пойдеворини йўқотади».