Бу китоб дўконлари хитойлик ўқувчиларга ўз мамлакатлари ҳақида савол беришга имкон беради - энди эшиклар ёпилмоқда

Гонконгдаги мустақил китоб до'конлари, бир вақтлар сензурасиз ма'лумот излаётган хитойлик о'қувчилар учун бошпана бо'лган, Пекин шаҳар устидан назоратни кучайтиргани сайин тобора ёпилиш хавфи остида қолмоқда. Материк ҳукумати томонидан нозик деб ҳисобланган китобларни сақлаш билан машҳур бо'лган бу муассасалар ҳар ой Гуанчжоудан Гонконгга тақиқланган мавзуларни о'рганиш учун борадиган Чен Зҳу каби шахслар учун муҳим жойларга айланди.

То'рт йил олдин собиқ кенгаш а'зоси томонидан асос солинган Ҳунтер Бооксторе шундай жойлардан биридир. У Гонконгнинг демократия тарафдорлари ҳаракати ва Жорж Оруеллнинг "Ҳайвонлар фермаси" каби авторитаризмга қарши аллегориялар ҳақида китоблар таклиф қилади. 23 ёшли Зҳу учун бу Хитой материкида бостирилган саволларга жавоб топа оладиган "эркинроқ дунё"ни англатади. Июн ойи охирида Ҳунтер Бооксторе рейди ҳақида билгач, унинг вайронагарчиликлари бу жойларнинг ҳиссий аҳамиятини та'кидлайди.

Гонконгда 2019-йилда демократия тарафдорлари норозилик намойишларидан кейин мустақил китоб до'конларининг ко'пайиши кузатилди. Бироқ, Хитойнинг кенгайиб бораётган назорати остида уларнинг омон қолиши хавфли бо'либ қолди. Пекин ўзининг Миллий хавфсизлик қонуни (НСЛ) барқарорлик учун жуда муҳимлигини таъкидласа-да, кўплаб гонконгликлар ва ҳуқуқни ҳимоя қилиш гуруҳлари бу қонун сўз эркинлигини бўғиб, кўплаб ҳибсга олишлар ва судланганликларга, шунингдек, фаоллар ва собиқ қонун чиқарувчиларнинг чиқиб кетишига олиб келишини таъкидламоқда.

24-июн куни полиция Ҳунтер Боокстореъда тинтув ўтказди ва эгаси 33 ёшли Летитиа Вонг ва 32 ёшли эркакни НСЛ бўйича фитна уюштириш ва пул ювиш айбловлари билан ҳибсга олди. Иккаласи ҳам айбловларни рад этишди ва гаров эвазига озод қилинди. Шунга ўхшаш воқеалар қаторига март ойида Боок Пунч эгаси ва учта ходимининг худди шу айбловлар билан ҳибсга олиниши, қамоқдаги демократия фаоли Жимми Лайнинг таржимаи ҳоли ҳибсга олингани ҳақида хабарлар киради. 15-июл куни ҳар йили ўтказиладиган Гонконг китоб ярмаркаси пайтида миллий хавфсизлик полицияси Греенфиелд Бооксторе ва Ҳаве а Нисе Стайъга рейд уюштирди ва беш кишини фитна уюштиришда айблаб ҳибсга олди, улар кейинчалик гаров эвазига озод қилинди.

Греенфиелд Бооксторе июл ойи охирида ижара муддати тугаганини айтиб, ёпилишини эълон қилди, бу бир ой ичида ёпилган учинчи мустақил китоб дўкони бўлди. Бу китоб до'конлари Гонконг ва материк хитойлик о'қувчилар орасида содиқ мухлисларни орттирди. Шанхайлик о'н то'ққиз ёшли Ли исмини ошкор қилмаган ҳолда, уларни "жуда ко'п имкониятларни ко'ра оладиган ва мавжуд г'ояларга қарши чиқиш мумкин бо'лган" жойлар деб билади, бошқалари эса улар тақдим этадиган эркинлик ва ҳамжиҳатлик туйг'усини қадрлашади, бу эса материкда ё'қ деб ҳисоблашади. Хитой Гонконгда бу руҳни ё'қ қилаётганидан қо'рқиш кучайиб бормоқда.

Чжунинг ушбу китоб до'конларига саёҳати 2021-йилда, 1989-йилдаги Тиананмен майдонидаги қирг'ин каби бостирилган тарихий воқеалар ҳақида ма'лумот олиш истаги билан бошланган. 2023-йилда Хитой-Гонконг чегараси қайта очилгандан со'нг, у Тайванлик шоир Янг Дунинг сургун қилинган намойищилар ҳақидаги мулоҳазаси бо'лган "Ёнмаган китоб"ни топиш учун махсус Гонконгга борди. У уни бошқа жойда топа олмаганидан кейин Ҳунтер китоб до'конидан топди.

Бу даврда Гонконгнинг мустақил китоб до'конлари гуллаб-яшнади, онлайн қо'лланмалар ва тавсиялар тарқатилди. Монг Кокдаги Луск Вин, кенг коллексиясига эга Греенфиелд, шинам Ҳаве а Нисе Стай (собиқ журналистлар томонидан асос солинган) ва хазина қидиришга о'хшаш жавонлари билан машҳур Элмбоок до'конлари орасида машҳур эди. Таи Нан ко'часидаги о'зининг шиори билан Боок Пунч ва Ван Чайдаги Ворд бй Ворд ҳам машҳур эди.

Бир вақтлар 1989-йилдан кейин Хитойдан қочганлар учун бошпана бо'лган Гонконг ан'анавий равишда Тиананмен майдонидаги қотилликни ҳар йили хотирлаш билан хотирларди, аммо кейинчалик сиёсий йиг'илишларга қаратилган янги қонунлар туфайли бу ё'қ бо'либ кетди. Шунга қарамай, исмини о'згартиришни со'раган 20 ёшли Крис июн ойининг бошида тегишли китоблар, оқ шамлар ва устига "ВИ-ИВ" (4-июн) босилган ниқобли лентани намойиш этаётган китоб до'конини кузатди. Бу ёш ташриф буюрувчилар, гарчи Гонконгдан бо'лмасалар ҳам, ҳукуматлари унутишни афзал ко'рган тарих билан бог'лиқ бо'лган бу сиёсий жиҳатдан жонли маконлар билан чуқур алоқани ҳис қилишади.

Китоблардан ташқари, бу до'конлар ҳамжамият туйг'усини ривожлантиради. Ли шу йил бошида ташрифи чог'ида Тай Подаги йирик квартира ёнг'ини қурбонлари учун далда берувчи қора ёпишқоқ қог'озлар билан қопланган деворни ко'рди. Унинг та'кидлашича, бундай оммавий бирдамлик ифодалари материк Хитойда кам учрайди, бу ерда жамоатчилик кайфияти ко'пинча шубҳа билан қаралади. Ли шунингдек, китоб сотувчиларининг қо'лда ёзилган ёзувлари ва мулоҳазалари билан о'ртоқлашиб, о'з ватанида ҳеч қачон дуч келмаган одати билан ҳайратда қолдирди.

Чжу бу фикрни такрорлайди ва китоблар ва мустақил китоб до'конларига бо'лган умумий муҳаббатни та'кидлайди. У нотаниш одамлар билан камдан-кам гаплашса-да, ҳеч қачон о'зини бегонадек ҳис қилмайди, до'конларнинг таклифлари ва тадбирларида "ҳеч бо'лмаганда озгина ифода эркинлиги" ҳиссини топади. "Сиз материк Хитойни ортда қолдирдингиз. Албатта, сиз [бу] эркинликнинг чегаралари борлигини биласиз. Лекин бу барибир ҳеч нарса дея олмасликдан яхшироқдир."

Бироқ, Чжу энди бу эркинликнинг камайиб бораётганини сезмоқда. У материк Хитойга қараганда Гонконгда расмийлар билан тез-тез учрашади, ҳукумат амалдорларининг китоб до'конидаги тадбирга ташриф буюриб, шунчаки тинглаганини эслайди. Потенциал оқибатлар туфайли исмини ошкор қилмасликни истаган китоб сотувчиси, ҳатто камдан-кам ҳолларда оммавий баёнотлар берадиган ёки тадбирлар ташкил қиладиган Луск Вин Бооксторе ва Элмбоок каби камтарона до'конлар ҳам нишонга олинганини та'кидлади.

Бу йилги китоб ярмаркасидан олдинги ҳафталарда Луск Вин ва Элмбоок Гонконгдаги Пекин томонидан назорат қилинадиган Вен Веи По газетасида "юмшоқ қаршиликни" тарг'иб қилувчи китобларни, жумладан, Чрис Паттеннинг "Гонконг кундаликлари" ва Ли Йининг "300 қисқа эссе" китобларини сотгани учун танқид қилинди. Лондон университет коллежидан Тонг Кин-лонг расмийлар "қизил чизиқлар"ни ноаниқ сақлаш орқали о'зини о'зи сензура қилишга интилаётганини та'кидлайди.

Сичуанлик 30 ёшлардаги К, Гонконгдаги бу о'згаришларни г'алати таниш деб билади, 2015-йилда Хитойнинг материк қисмидаги китоб до'конлари, бир вақтлар жамоатчилик муҳокамаси учун жонли жойлар бо'лганида, назорат аста-секин кучайтирила бошлаганини эслайди. Раҳбарлар ҳақидаги китоблар ва кейин унчалик сезгир бо'лмаган мавзулар ё'қолди, оммавий тадбирлар камроқ учради ва муҳит о'згарди. Гуанчжоуда китоб до'конини бошқарадиган Жунинг до'сти вақти-вақти билан полиция та'қибларига ва ҳатто филм намойишлари пайтида электр узилишларига дуч келади. Жу афсусланади: "Гонконг эркинроқ жой бо'лиши керак".

Хавфларга қарамай, материк хитойлик о'қувчилар Гонконгдан китобларни уйга олиб келишга иштиёқманд бо'лишади, гарчи божхона идоралари миллий суверенитет, хавфсизлик ёки бирликка зарарли деб ҳисобланган материалларни мусодара қилиши мумкин бо'лса ҳам. К ҳар сафар қайтиб келганида хавотирга тушади, гавжумроқ чегара о'тиш жойларини танлайди, сиёсий жиҳатдан сезгир шахслар тасвирланган китоблардан қочади ва китобларни кийимлари ёки юкларига яширади. Унинг янги ташвиши кейинги ташрифида қайси китоб до'конлари ҳали ҳам мавжудлигининг ноаниқлигидир.

Элмбоок Гонконг китоб ярмаркасидан четлаштирилгандан со'нг, келаси йилнинг апрел ойида жисмоний до'конининг ёпилишини э'лон қилди. Ко'п о'тмай, Ҳаве А Нисе Стай август ойи охирида ёпилишининг сабаблари сифатида иқтисодий қийинчиликлар ва олдиндан айтиб бо'лмайдиган "қизил чизиқлар"ни келтирди. Гонконгнинг китоб савдоси саноатида пессимизм ҳукм сурмоқда, ба'зи шароитлар яхшиланишдан олдин ёмонлашади деб ишонилади.

Шунга қарамай, саноат ходими о'қувчилар ожиз эмаслигини та'кидлайди: "Биз ҳали ҳам китоб сотиб олишимиз мумкин. Биз ҳали ҳам о'қий оламиз. Ва биз ҳали ҳам жуда ко'п китоб о'қий оламиз". Крис, Ҳунтер китоб до'конидаги ҳибсга олишлардан қо'рққанига қарамай, ташриф буюришни давом эттириш ниятида. "Китоб сотиб олиш қо'ллаб-қувватлашнинг жимгина усулига ва қаршиликнинг жимгина шаклига айланди."