Бразилиянинг ўзгариб бораётган ишчилар синфи президентлик пойгасини қандай қайта шакллантирмоқда

Бразилиянинг ўзгараётган ишчилар синфи президентлик пойгаси қиёфасини қандай янгиламоқда

Собиқ йирик саноат шаҳри бўлмиш Озаскуда ёпилган фабрикалар ўрнини харид марказлари ва етказиб бериш иловаларининг технологик фирмалари эгаллади, бу жой ҳозирда Сан-Паулунинг "Силикон водийси" сифатида танилган.

Ушбу муниципалитет 2022 йилда Бразилиянинг сўл қанот президенти Луиз Инасиу Лула да Силвани қўллаб-қувватлаган эди, аммо шу ойда бўлиб ўтган Бразилия президентлик сайловининг биринчи босқичида у ўнг қанот вакили Флавиу Болсонару тарафига ўтди. Болсонару ушбу босқичда ғалаба қозонди — энди икки номзод якшанба куни бўлиб ўтадиган ҳал қилувчи босқичда тўқнашади. 1989 йилдан бери биринчи босқичда ғолиб чиққан ҳар бир номзод президентга айланган.

Президент Луланинг кўплаб эски хайрихоҳлари каби, бу ердаги металлургия касаба уюшмасига раҳбарлик қилувчи Жилберту Алмазан ҳам очиқчасига хавотирда.

У Луланинг ҳаёт йўлини сўзлаб бераётиб йиғлаб юборди: шимоли-шарқда очликда улғайган, кейинчалик металлург, сўнг касаба уюшмаси етакчиси ва уч марта президент бўлган бола. Аммо у бу ерда қанчалик кўп нарса ўзгаргани ва Луланинг қўллаб-қувватлаш базаси учун жуда муҳим бўлган касаба уюшмаси ҳаракати "Ўрта асрлар"да қолиб кетиб, давр билан ҳамнафас одимлашга қийналаётгани ҳақида очиқ-один гапиради.

"Бу ерда кучли деиндустриаллашув юз берди", дейди Алмазан. "Ишчилар синфининг қиёфаси ўзгарди. Улар энди асосан саноат ишчилари эмас, балки хизмат кўрсатиш соҳаси ходимларидир.

Металлургия, кимё, тўқимачилик фабрикалари йўқолди. Ва уларнинг ўрнида бешта харид маркази қурилди."

"Ўзгариш" сўзи бу ердаги Болсонару тарафдорлари орасида тез-тез такрорланади. Кўплаб одамлар Болсонарунинг ўзлари ҳайратланадиган муайян сиёсатини кўрсатиб бера олишмайди, лекин улар бошқачароқ нарсани хоҳлашларини билишади: улар иқтисодиёт, жиноятчилик ва сиёсатдаги коррупциядан чарчаган — гарчи Флавиунинг ўзи ҳам коррупцияда айбланган бўлса-да (у буни рад этади).

"У ўзгариш умидини, бошқачароқ Бразилияга эга бўлишимиз мумкинлигини олиб келади", дейди Озаскудаги адвокат Жизеле Бонфим. У 2022 йилда Лулани қўллаб-қувватлаганидан сўнг, бу сафар Болсонаруга овоз беришни танлаган.

Луланинг қайта сайланиш ҳаракатлари сайловчиларнинг ундан узоқлашиши сабабли заифлашди. Баъзи ҳолларда, бу ҳафсаласи пирлик сайловда қатнашмасликка олиб келди — бу йилги давомат одатдагидан паст бўлди, аммо Жизеле каби бошқалар фаол равишда янги нарсани хоҳлашди.

Бунинг асосий сабаби шундаки, Озаску каби жойларда Бразилиянинг ишчилар синфи кескин ўзгарди.

Йирик харид марказларидан бирининг яқинида очиқ ҳаводаги бозор жойлашган бўлиб, у ерда ушбу ўзгаришни кўриш жуда осон. Ҳамма қўлида кўчма карта терминали билан маҳсулотларни тарғиб қилмоқда.

Ҳот-дог сотадиган Таирине, Бразилияда овоз бериш мажбурий бўлса-да ва сайловга чиқмаслик жаримага олиб келса-да, илгари овоз беришдан бетараф қолар эди. Бу йил у Болсонаруга овоз беришни режалаштирмоқда. У сотиб оладиган "ҳар бир нарсаси" учун тўлайдиган юқори солиқларга ишора қилади ва улар инфляция билан курашаётган "камбағал инсон учун жуда катта қийинчилик" туғдираётганини айтади ҳамда Лула президентликка қайтганидан бери "ҳеч нарса ўзгармаганини" таъкидлайди.

Флавиу Болсонару давлат харажатларини, вазирликларни ва баъзи солиқларни камайтиришни таклиф қилди — гарчи у Луланинг баъзи асосий ижтимоий ёрдам дастурларини сақлаб қолишини айтган бўлса-да.

Ўз тарафдорлари учун Лула — ишчилар синфининг қаҳрамони бўлиб, у иш ташлашларни ташкил қилиш орқали ишчилар ҳуқуқларини яхшилагани ва президентлик даврида саховатли ижтимоий ёрдам дастурлари билан миллионлаб одамларни камбағалликдан олиб чиққани билан қадрланади.

Аммо бутун Бразилия бўйлаб миллионлаб одамлар энди платформали (гиг) иқтисодиётда меҳнат қилмоқда, Алмазан бу тенденцияни "Уберлашув" деб атайди: Uber'да ҳайдовчилик қилиш, овқат етказиб бериш ёки бозор расталаридан тортиб уйда гўзаллик хизматларини таклиф қилишгача бўлган кичик бизнесни юритиш.

"Лула таклиф қилган ижтимоий таъминот ва жамоавий ҳаракатлардан кўра, кўпроқ эркинликка, кунлар ва соатлар мослашувчанлигига муҳтож бўлган жуда кўп ишчилар бор", дейди у.

Лула ва Жаир Болсонару (Флавиунинг отаси, 2019-2022 йилларда президент бўлган) таржимаи ҳолларини ёзган Ричард Лаппернинг айтишича, индивидуаллашган меҳнатнинг ортиши ва глобаллашув туфайли ишлаб чиқаришнинг пасайиши фақат Бразилияга хос ҳодиса эмас. Аммо Бразилия кеч саноатлашгани ва эрта деиндустриаллашгани сабабли, унинг таъкидлашича, бунинг таъсири бу ерда янада кескинроқ бўлди. У Лулани "ўз муваффақиятининг қурбони" деб атайди.

Луланинг ҳозирги президентлиги даврида ишсизлик рекорд даражада паст даражага тушди ва Бразилия БМТнинг Очлик харитасидан чиқарилди. Аммо Лаппер "умидлар" инқирозини тасвирлайди, унда одамларнинг турмуши яхшиланган, аммо нархлар ошиши ҳамда уй хўжаликлари қарзи ва фоиз ставкалари юқорилиги сабабли улар буни ҳис қилишмаяпти.

53 ёшли Робсон — Озаскудаги муниципал давлат хизматчиси. Асли Луланинг ватани бўлмиш шимоли-шарқий Пернамбуку штатидан бўлган бу одам Лулани қўллаб-қувватлаб улғайган.

Аммо у ҳозирда дефицит билан ишлаётган мамлакатни тасвирлайди ва унинг фуқаролари солиқ юкининг "энг ёмон босқичини" бошдан кечираётганини айтади. У бунда Лула ҳукуматининг иқтисодиётни "нотўғри бошқариши" ва юқори давлат харажатларини айблайди.

"Энди танлов қилишга мажбурсиз: машина учун бўлиб тўлашни амалга ошириш ёки дастурхонга овқат қўйиш", дейди у.

Баъзи жойларда, Болсонару ўз отаси ўшанда эришган кўрсаткичдан ошириб юбормаган бўлса-да, Лула 2022 йилга нисбатан овоз йўқотди: биринчи босқичда 33 миллион киши овоз бермади, бу 1998 йилдан бери энг юқори давоматсизликдир.

Бунга жавобан, Лула кампанияси иккинчи босқичда давоматни ошириш учун юз минглаб одамларни — айниқса талабаларни — кўчаларга сафарбар қилишга эътибор қаратди. Ташкилотчиларнинг таъкидлашича, Сан-Паулудаги митинглардан бирига бир миллионга яқин одам йиғилган.

"Жуда кўп одамлар овоз беришмади, улар бу ҳеч нарсани ўзгартирмайди деб ўйлашди", дейди хайрихоҳлардан бири Лейла. "Бизнинг курашимиз — ўша одамларни уларнинг овози нарсаларни ўзгартиришига ишонтиришдир."

Ушбу оммавий намойишларнинг ҳаводан олинган тасвирлари ижтимоий тармоқларда кенг тарқалди. Шундай намойишлардан бирида Лула байроғини ҳилпиратаётган торс қисми очиқ ва мушакдор эркакнинг сурати ўн миллионлаб марта улашилди.

Стратегия шундан иборатки, уларнинг инқилоби телевидение орқали намойиш этилмайди, балки идеал тарзда вирусли тарзда тарқалиши керак.

80 ёшли Лула, шунингдек, ўз даври ўтгани ҳақидаги даъволарни рад этиш учун ижтимоий тармоқлардан фойдаланмоқда: ўзини "селфилар қироли" деб атамоқда ва сайлов кампанияси давомида бир жойдан иккинчи жойга югуриб юрган видеоларини жойлаштирмоқда.

Рионинг рақиб тўдалар томонидан назорат қилинадиган энг йирик фавелаларидан (қашшоқлар маҳалласи) бири бўлган Мареда давоматсизлик одатдагидан юқори бўлди.

Бу Луланинг қўллаб-қувватланишига зарар етказди, гарчи у у ерда барибир ғолиб чиққан бўлса-да: Бразилиянинг энг қашшоқ қатламлари орасида Луланинг ижтимоий ҳимоя сиёсати ҳали ҳам акс-садо бермоқда. Марелик 18 ёшли она, Витория, ойига 300 фунт стерлингдан кам даромад олади ва Лула ҳукуматини энг кам иш ҳақини оширгани, ишчиларга икки кунлик дам олиш ҳуқуқини бергани ва муҳим дори-дармонларни бепул таъминлагани учун олқишлайди.

У Болсонарунинг фавеланинг бу қисмини назорат қилувчи Comando Vermelho тўдасини террорчи ташкилот деб эълон қилиш режасига шубҳа билан қарайди — Болсонару шу йил бошида АҚШни буни амалга оширишга ундаган эди.

У бу ҳолат расмийларнинг фавелага "ўлдириш, вайрон қилиш, оилаларни барбод қилиш, ерда қон ва жасадларни қолдириш" учун киришига олиб келишига ишонади ва ўтган йили Риода 130 дан ортиқ одамнинг ёстиғини қуритган полиция реэдини мисол қилиб келтиради.

Бошқа бир турғун, Андреза Дионисио, бу ердаги юқори давоматсизлик даражасини сайлов участкалари жойлашувининг сўнгги дақиқалардаги ўзгаришлари ва "келажакка нисбатан умидсизлик ҳисси" билан изоҳлайди.

Ушбу умидсизлик ўрнини борган сари протестантлик (эвангелие) черковининг ўсиши эгалламоқда: бразилияликларнинг чорак қисмига яқини ҳозирда эвангелистлардир. Унинг гигант черковлари нафақат маънавий макон, балки болалар парвариши, ишга жойлашиш бўйича маслаҳатлар ва ҳатто озиқ-овқат каби масалаларда ҳам ёрдам беради.

Унинг консерватив пасторлари Бразилиянинг энг таъсирли сиёсий арбоблари қаторига киради.

Ижтимоий тармоқларда миллионлаб кузатувчиларига эга бўлган Силас Малафаиа Рио-де-Жанейронинг қуйи ўрта синф маҳалласи бўлмиш Пеньяда жойлашган Assembleia de Deus Vitória em Cristo ибодатхонасига раҳбарлик қилади. У Жаир Болсонарунинг давлат тўнтаришига уриниш бўйича судига тўсқинлик қилганликда айбланиб тергов қилинмоқда, у буни рад этади ва сиёсий сабабларга кўра амалга оширилаётганини айтади.

Икки соатлик маърузалардан бирида у юзлаб ҳаяжонланган одамлар тўпламига ўз-зини ривожлантириш ҳақида мурожаат қилади, орада мусиқий чиқишлар ва карта терминаллари ёрдамида пул йиғиш учун танаффуслар бўлади. Бутун тадбир YouTube’да тўғридан-тўғри узатилади.

Сўнгра, ўзи ва тўйида бошчилик қилган собиқ президент Жаир Болсонарунинг сурати билан безатилган хонасида у BBC’га, агар ишчилар маҳаллаларида эвангелие черкови бўлмаганида, мамлакат "сиз тасаввур қила оладиганингиздан ҳам ёмонроқ аҳволда бўлар эди", деб айтди.

"Бу ушбу одамларга маъно бағишлайди. Уларнинг ҳаётини яхшилаш учун."

Унинг айтишича, Флавиу Болсонару черков қадриятларини баҳам кўради: оила учун, ва гендер "идеологияси" ҳамда абортга қарши.

Черков баъзи одамларни фаол равишда Флавиу Болсонаруга овоз беришга ундамоқда, аммо Бразилиянинг янги ишчилар синфининг катта қисми учун биринчи босқич рақибни қўллаб-қувватлашдан кўра бевосита Президент Лулани рад этишга ўхшайди.

"Энди ҳеч қачон бошқа Лула бўлмайди", деб хавотирланади Жилберту Алмазан. У буни мақтов маъносида айтмоқда, аммо Бразилиянинг ўзгариб бораётган меҳнат дунёси бунинг эҳтимол ҳақиқат эканини англатади.

Луланинг ўтмиши Алмазан каби одамларни ҳали ҳам чуқур тўлқинлантирса-да, унинг сиёсий келажаги сайловчилар унинг энди Бразилияга янги келажак таклиф қила олишига ишонишига боғлиқ бўлиши мумкин.