Болаларга нисбатан зўравонлик иқтисодиётга қандай зарар етказади

**Болаларга нисбатан зўравонлик иқтисодиётга қандай зарба беради**

Болаларга нисбатан зўравонлик айрим мамлакатлар иқтисодиётига ЯИМнинг 11 фоизига тенг суммага тушиши мумкин, унинг оқибатлари эса жабрланганларнинг саломатлиги, таълими ва даромадларига узоқ йиллар давомида таъсир кўрсатади. Шу билан бирга, болалар ва оилаларни қўллаб-қувватлаш харажатлари узоқ муддатли иқтисодий наф келтиришга қодир. Ушбу йўқотишлар кўлами ва болалар фаровонлигига киритилган инвестициялар самарадорлигини қандай баҳолаш мумкинлиги ҳақида Podrobno.uz мухбири Самарқандда ўтаётган Болалар фаровонлиги бўйича жаҳон саммити доирасида билиб олди.

### Зўравонликдан кўриладиган иқтисодий йўқотишлар нималардан ташкил топади

Болаларга нисбатан зўравонликнинг иқтисодий оқибатлари кўламини бир нечта параметрлар бўйича баҳолаш мумкин. БМТ Бош котибининг болаларга нисбатан зўравонлик масаласи бўйича махсус вакилининг 2025 йил январ ойида чоп этилган *Building the Investment Case for Ending Violence Against Children* маърузасига кўра, айрим мамлакатлардаги жами тўғридан-тўғри ва эгри йўқотишлар ЯИМнинг 11 фоизигача етиши мумкин.

Бир қатор давлатларда зўравонлик оқибатларининг йиллик қиймати соғлиқни сақлашга йўналтириладиган давлат харажатларидан — айрим ҳолларда олти баравар ортиб кетади.

Болалар фаровонлиги бўйича жаҳон саммитида World Vision International’нинг давлат сиёсати ва ташқи ҳамкорлик бўйича глобал директори Тамара Тутньевич бошқача баҳони келтирди: болаларга нисбатан зўравонликдан кўриладиган иқтисодий йўқотишлар ЯИМнинг 7 фоизини ташкил этиши мумкин.

Ушбу рақамлар ўртасидаги тафовут, жумладан, ҳисоб-китоб методикалари ва тадқиқотчилар айнан қайси оқибатларни ҳисобга олиши билан боғлиқ. Иқтисодий зарар фақат жисмоний ёки психологик зўравонликдан жабр кўрган болаларни даволаш харажатлари билан чекланиб қолмайди. Ҳисоб-китобларга ижтимоий хизматлар ва одил судлов тизими харажатлари, жабрланганларга кейинчалик ёрдам кўрсатиш харажатлари, машғулотларни ўтказиб юбориш ва таълим даражасининг пастлиги сабабли кўрилган йўқотишлар, шунингдек, инсоннинг келажакдаги даромадлари камайиши киритилиши мумкин. Узоқ муддатли истиқболда зўравонлик оқибатлари аллақачон катта ёшдаги саломатлик ва меҳнат унумдорлигида акс этиши мумкин.

Бунда барча мамлакатлар учун мос келадиган универсал рақам мавжуд эмас. Якуний баҳолаш зўравонликнинг қайси турлари ҳисобга олиниши, муаммо кўлами қанчалик тўлиқ маълумлиги ва тадқиқотчилар қайси оқибатларни пул кўринишига ўтказишига боғлиқ. Баъзи ҳисоб-китобларда асосан даромадни йўқотиш ва саломатлик учун оқибатлар ҳисобга олинса, бошқаларида давлат тизимларининг харажатлари ва эгри йўқотишларнинг кенгроқ доираси қамраб олинади. Зўравонлик ҳолатлари ҳақидаги маълумотларнинг етишмаслиги ҳам зарар баҳосини камайтириб кўрсатиши мумкин.

Шу сабабли, ЯИМ фоизидаги кўрсаткич давлат бир йилда айнан шундай суммани тўлайди деганини англатмайди. У шунингдек, зўравонликнинг олдини олиш бўйича битта конкрет дастур берадиган тежамни тўғридан-тўғри ҳисоблаб чиқишга имкон бермайди. Ушбу кўрсаткич жами йўқотишлар кўламини кўрсатади ва уларни бошқа давлат харажатлари билан солиштиришга ёрдам беради.

Бироқ зарарни баҳолаш — масаланинг фақат бир томони. Болалар фаровонлигига киритилган сармоялар қандай самара беришини ва ушбу мақсадларга йўналтирилган маблағлар ҳақиқатан ҳам уларнинг ҳаётини ўзгартираётганини қандай аниқлашни тушуниш камроқ муҳим эмас.

### Болалар фаровонлигига киритилган сармоялар самарасини қандай ўлчаш мумкин

Жаҳон банкининг Марказий Осиё мамлакатлари бўйича директори Нажи Бенхассин *State of Social Protection Report 2025* маърузасида баҳолашни келтиради, унга кўра кам таъминланган оилаларга ўтказилган ҳар бир доллар маҳаллий иқтисодиётда тахминан 2,50 долларлик мультипликатив эффект яратади.

Бу рақам давлат сарфланган ҳар бир доллардан 2,50 доллар даромад олади дегани эмас. Гап тўловлар иқтисодий фаолликни қандай рағбатлантириши ҳақида бормоқда: оилалар пулларни озиқ-овқат, дори-дармон, транспорт ва мактаб буюмларига сарфлаб, маҳаллий сотувчилар ва хизмат кўрсатувчиларни қўллаб-қувватлайди.

Бундай самара кўлами конкрет иқтисодиёт шароитларига ва ижтимоий ҳимоя дастурининг тузилишига боғлиқ. Аммо тўловларнинг маҳаллий бозорга таъсири — болалар ва оилаларга киритилган инвестицияларнинг мумкин бўлган қайтиш шаклларидан бири, холос.

Оилаларни қўллаб-қувватлаш болаларга ўқишни давом эттиришга, зарур тиббий ёрдамни олишга ва молиявий қийинчиликлар даврида одатий рационни сақлаб қолишга ёрдам бериши мумкин. Болалар парвариши, нафақалар ва бошқа ёрдам турларидан фойдаланиш имконияти, шунингдек, ота-оналарнинг, айниқса аёлларнинг ҳақ тўланадиган ишда иштирок этишини енгиллаштириши мумкин. Узоқ муддатли истиқболда таълим ва саломатлик сифати инсоннинг имкониятларига ва унинг келажакдаги даромадларига таъсир қилади.

Бунда харажатларнинг ўсишининг ўзи болалар зарур ёрдамни олишига кафолат бермайди. Муҳокамада World Vision International вакили Тамара Тутньевич бюджет ажратмалари ва хизматларнинг амалда кўрсатилиши ўртасидаги узилишга ишора қилди.

"Агар пуллар болаларга етиб бормаётган бўлса, демак, биз бўлишимиз керак бўлган жойда эмасмиз", — деди у бюджет маблағларининг қайси қисми ҳақиқатан ҳам хизмат кўрсатиш жойларига етиб боришини кузатиб бориш зарурлиги ҳақида гапира туриб.

Унинг сўзларига кўра, *Safeguarding Children* маърузасида тақдим этилган 23 та ҳукумат тадқиқотида фақат иккитаси болаларга инвестиция қилаётган суммасини айта олган. Бу давлат харажатларини баҳолашда нафақат таълим, соғлиқни сақлаш ёки болаларни ҳимоя қилиш учун қанча пул назарда тутилганини, балки улар конкрет олувчиларга етиб борган-бормаганини, қандай хизматлар кўрсатилганини ва натижада болаларнинг аҳволи ўзгарган-изгармаганини ҳисобга олиш зарурлигини кўрсатади.

Бунинг учун харажатларнинг бутун занжирини — бюджет тасдиқланишидан тортиб конкрет хизматнинг ишигача кузатиб бориш керак. Масалан, ажратилган маблағларнинг ҳажмининг ўзи болалар зарур ёрдамдан фойдалана олганини, ўқишни давом эттира олганини ёки бошдан кечирилган зўравонликдан сўнг ўз вақтида ёрдам олганини кўрсатмайди. Бундай хулосалар учун кўрсатилган хизматлар ва уларнинг натижалари ҳақидаги маълумотлар, шунингдек, ўзгаришлар айнан молиялаштириладиган чора-тадбирлар билан қанчалик боғлиқлигини баҳолаш зарур.

Бундай баҳолаш, айниқса, чекланган бюджетлар шароитида муҳимдир. У дастурларни солиштириш, улардан қайси бири ҳақиқатан ҳам ишлаётганини аниқлаш ва маблағлар тақсимотини тузатиш имконини беради. Жаҳон банки маърузасида мумкин бўлган йўналишлар орасида мавжуд ресурслардан янада самарали фойдаланиш ва ижтимоий ёрдам кўрсатиш тизимларини такомиллаштириш тилга олинган.

Шундай қилиб, болаларга нисбатан зўравонликнинг иқтисодий оқибатлари жабрланганларга ёрдам бериш бўйича тўғридан-тўғри харажатлар билан чекланиб қолмайди, балки инсонларнинг бутун ҳаёти давомида уларнинг саломатлиги, таълими ва даромадларида акс этиши мумкин. Зўравонликнинг олдини олишга ва оилаларни қўллаб-қувватлашга киритилган сармоялар, ўз навбатида, ушбу йўқотишларни камайтиришга ва болалар ривожланиши учун шароит яратишга қодир. Бундай чора-тадбирларнинг натижадорлигини баҳолаш учун фақат ажратилган маблағлар ҳажмини ҳисобга олишнинг ўзи етарли эмас: болалар қандай хизматларни олганини ва бу уларнинг ҳаётига қандай таъсир қилганини тушуниш керак. Бу давлат ресурсларидан қанчалик самарали фойдаланилаётганини ва қўллаб-қувватлашнинг қайси йўналишлари қўшимча сармояларни талаб қилишини аниқлаш имконини беради.