Бўйинга ўтқазиб олишди…
Россия кимга кредит эвазига АЭС қурмоқда ва нима учун Қозоғистонда кейинчалик шартлар ўзгаради
Бўйинга миндириб олишди…
Сентябрь ойида «Росатом» Балхаш кўли яқинида Қозоғистоннинг илк АЭСни қуриш бўйича шартнома имзолади. Лойиҳа учун маблағнинг асосий қисмини Қозоғистонга Россиянинг ўзи давлат кредити шаклида тақдим этмоқда. Бу янги схема эмас: Москва ушбу схема бўйича бир қатор мамлакатларда станциялар қуриб бўлган. Ва бундай ҳикояларнинг ҳар бирида, одатда, имзолаш ҳақидаги янгиликлар ортида қолиб кетадиган давоми бор.
### Схема қандай ишлайди
Россия буюртмачи мамлакатга давлат экспорт кредитини беради, ушбу маблағларга «Росатом» станция қуради, буюртмачи эса кейинчалик кўп йиллар давомида қарзни фоизлари билан қайтаради. Қоида тариқасида, кредит қийматнинг 85–90 фоизини қоплайди, қолган қисмини мамлакатнинг ўзи тўлайди.
Россия учун бунда аниқ ҳисоб-китоб бор. Москва Мисрга энг йирик атом кредитини тақдим этганида, Владимир Путин шу тариқа Россия ўзининг энергетика ускуналари ишлаб чиқариш қувватлари бандлигини таъминлашини тушунтирган эди. Ўшанда молия вазири Антон Силуанов Миср лойиҳаси учун Миллий фаровонлик жамғармаси маблағларидан фойдаланилиши мумкинлигини айтган эди. Бошқача айтганда, гап Россия бюджети маблағлари ҳақида бормоқда, улар дарҳол эмас, балки ўн йиллардан кейин қайтади.
### Россия кимларга атом кредитларини берган
| Мамлакат | Кредит ҳажми | Қийматдаги улуши | Нима содир бўлди |
|---|---:|---:|---|
| Миср, «Эл-Дабаа» | $25 млрд | 85% | Ставка 3%, тўловлар 2029 йил октябридан 22 йил давомида |
| Қозоғистон, «Балхаш» | $13,9 млрд | 85% | Шартлар эълон қилинмаган |
| Бангладеш, «Руппур» | $11,38 млрд гача | тахминан 90% | Санкциялар тўловларни қийинлаштирди, тўловлар бошланиши кўчирилди |
| Беларус, БелАЭС | $10 млрд гача | 90% | Ставка пасайтирилди, тўлов муддати кўчирилди |
| Венгрия, «Пакш-2» | кредит линияси | — | 2019 йилга келиб 0,25% ўзлаштирилган |
Қозоғистон учун сумма аллақачон ҳисоблаб чиқилган: 16,4 миллиард долларнинг 85 фоизи — бу тахминан 13,9 миллиард доллар. Россиянинг маълум атом кредитлари ичида бундан фақат Мисрники каттароқ.
### Кейинчалик бу қарзлар билан нима содир бўлади
Миср тўрт блокли станция учун йиллик 3% ставка билан 25 миллиард доллар олди. Тўловлар фақат 2029 йил 15 октябрда бошланади ва 22 йилга чўзилади. Қурилишнинг ўзи ҳам сурилди: биринчи блок дастлаб 2024 йилга кутилаётган эди, ҳозир гап кечироқ муддатлар ҳақида бормоқда.
Дунёнинг энг камбағал давлатларидан бири бўлган Бангладеш 11,38 миллиард долларгача бўлган кредит эвазига «Руппур» станциясини қурмоқда. Ғарб санкциялари жорий этилганидан кейин мамлакатда тўловлар билан боғлиқ қийинчиликлар юзага келди ва Москва ён босди: Даккани кечиктирилган тўлов учун 164 миллион долларлик жаримадан озод қилди, рублда тўлашга рухсат берди ва тўловлар бошланишини 2027 йил март ойидан 2028 йил сентябрь ойига кўчириб, йигирма йилга тақсимлади.
Беларус Островецдаги станция қийматининг 90 фоизи учун 10 миллиард долларгача маблағ олди. Шартлар бир неча бор қайта кўриб чиқилди: қисман LIBOR га боғланган 5,23 фоизли аралаш ставка 3,3 фоизли собит ставкага алмаштирилди, тўлов бошланиши эса 2021 йилдан 2023 йилга, кейин эса 2024 йилга кўчирилди. Бунинг эвазига Россия келишувга узоқ вақт тўлов амалга оширилмаганда кредит беришни тўхтатиб туриш ёки муддатидан олдин қайтаришни талаб қилиш ҳуқуқини қўшди.
Венгрия — бунинг акси бўлган яққол мисолдир. Венгрия Давлат қарзини бошқариш бошқармаси маълумотларига кўра, 2019 йил ўрталарига келиб Россия кредит линиясидан реал равишда атиги 28 миллион доллар — умумий ҳажмнинг чорак фоизи ишлатилган. «Пакш-2» лойиҳаси йиллар давомида томонлар кутганидан кўра секинроқ ҳаракат қилди.
Агар ушбу ҳикояларни бирлаштирсак, муайян қонуният намоён бўлади. Кредит имзоланиши — бу якун эмас, балки музокараларнинг бошланишидир. Деярли ҳамма жойда вақт ўтиши билан шартлар қарз олувчи фойдасига ўзгарди: ставкалар пасайтирилди, тўлов муддатлари сурилди, рублда тўлаш имконияти пайдо бўлди. Қарз олувчи мамлакатлар учун бу яхши янгилик. Россия бюджети учун эса — режалаштирилганидан кечроқ ва арзонроқ қайтадиган пуллардир.
### Қозоғистон ушбу қаторнинг қаерида
Қозоғистон кредитининг формуласи Мисрникини деярли сўзма-сўз такрорлайди: 85 фоизини Россия беради, 15 фоизини — мамлакат ҳукумати. Иккита ВВЭР-1200 энергоблоки бўйича шартнома 3 сентябрь куни Шарқий иқтисодий форумда имзоланди; қурилиш 2027 йилда бошланиши керак, биринчи блок 2034 йилда кутилмоқда.
Асосий шартлар — ставка, муддат ва тўлов жадвали — ҳозирча оммавий равишда эълон қилинмаган. Қозоғистон томони уларни юқори баҳоламоқда: «Бу узоқ муддатли кредит. Параметрлари бўйича Қозоғистон учун жуда фойдали. Гап етарлича катта ҳажмдаги молиялаштириш ҳақида бормоқда», — дейди Қозоғистон Республикаси Атом энергияси бўйича агентлиги раиси Алмасадам Саткалиев.
Буни ҳозирча текшириш имконсиз. Эътиборлиси, S&P халқаро рейтинг агентлиги йил бошидаёқ Қозоғистон АЭСларини молиялаштириш режасини етарлича шаффоф эмас деб атаган ва уни мамлакат иқтисодиёти учун ноаниқлик омиллари қаторига киритган эди.
Ўтмишдошлардан фарқи ҳам бор. Қозоғистон — Бангладеш ёки Беларус эмас: у йирик хомашё даромадларига, Миллий жамғармага ва етказиб берувчиларни танлаш имкониятига эга. Балхаш яқинида қуриладиган иккинчи АЭС бўйича Хитой устувор шерик сифатида кўрилмоқда. Яъни, Остонада аввалги кўплаб қарз олувчиларда бўлмаган музокара позицияси мавжуд.
### Бу Россия ва минтақа учун нимани англатади
Россия учун атом кредити — бир вақтнинг ўзида экспорт, ўз саноатини банд қилиш ва ярим асрлик сиёсий воситадир: Россия реакторларига эга станция ўн йиллар давомида Россия ёқилғиси, сервиси ва мутахассисларига боғлиқ бўлади. Аммо тажриба шуни кўрсатадики, молиявий жиҳатдан бундай лойиҳалар имзолаш пайтида кўринганидан кўра секинроқ қопланади, санкциялар каби ташқи босим остида эса шартларни юмшатишга тўғри келади.
Қозоғистон ва Марказий Осиё учун хулоса бунинг аксидир. Имзоланган кредит тошга ўйиб ёзилмаган: агар қурилиш чўзилиб кетса ёки вазият ўзгарса, шартларни қайта кўриб чиқиш мумкин бўлади — буни аввалги барча қарз олувчилар амалга оширган. Аммо станциянинг бутун иш даври давомида битта етказиб берувчига боғлиқлик ҳам ҳеч қаерга йўқолмайди.
Ҳозирги асосий савол — станция қуриладими-йўқми эмас, балки у қандай шартларда қурилишидадир. Жавоб кредит тўғрисидаги битим матни эълон қилинганда пайдо бўлади. Ўшанда Қозоғистон битими Миср ёки Беларусникига яқинроқ бўладими ёки янги бир нарсага айланадими, маълум бўлади.