Бўйига қараб сафланиш

Даража бўйича сафланиш

2027 йилдан бошлаб миллионлаб қозоғистонликлар кутилмаганда давлат кўмагисиз қолиши мумкин. Ҳукумат ижтимоий ёрдамни тақсимлашни фуқароларни фаровонликнинг турли тоифаларига ажратувчи алгоритмга топширишга қарор қилди.

1 октябрдан бошлаб қозоғистонликларга ижтимоий тўловлар шартлари ўзгариши ҳақида билдиришномалар кела бошлади. Янги қоидалар 2027 йил 1 январдан кучга киради. Давлат нафақаларнинг 39 та туридан 14 таси эндиликда фақат муҳтожлик даражасини ҳисобга олган ҳолда тайинланиши ҳақида қарор қабул қилди. Расмийлар буни адолатга интилиш билан изоҳламоқда.

Саралашнинг асосий воситаси «Оиланинг рақамли картаси» деб номланган тизим бўлди. Бу турли давлат тизимларидан маълумотларни тўплайдиган махсус маълумотлар базасидир. Алгоритм оиланинг барча вояга етган аъзоларининг даромадлари, кредитлари, уй-жойи ва машиналари бор-йўқлигини таҳлил қилади. Ушбу маълумотлар асосида ҳар бир оилага автоматик равишда маълум миқдорда балл берилади. Натижада одамлар фаровонликнинг бешта тоифасига — «А» дан «Е» ҳарфигача тақсимланади.

Энг эътиборлиси шундаки, Меҳнат вазирлигининг махсус буйруғига кўра, «А» тоифасига бир нечта квартираси ва муваффақиятли бизнеси бўлган бадавлат кишилар киради... «В» тоифаси эса доимий иш жойи ва ягона уй-жойига эга, аммо ҳеч қандай жамғармаси бўлмаган оддий ўрта синфдир. Ислоҳот муаллифларининг режасига кўра, айнан мана шу икки гуруҳга ўша ўн тўрт турдаги ёрдам берилмайди.

Натижада жамиятнинг ғазабини қўзғатган ғалати парадокс юзага келмоқда. Ипотекаси ва зиммасида кредитлари бўлган оддий одамлар кирадиган «В» тоифаси таъминланган фуқароларга тенглаштирилди. Ваҳоланки, айнан шу одамлар ҳар ой маошларининг сезиларли қисмини солиқлар ва ижтимоий суғурта жамғармасига ажратмалар сифатида тўлайдилар. Аммо алгоритм қийин дақиқаларда уларга ёрдам бериш учун уларни ҳаддан ташқари таъминланган деб ҳисоблайди. Давлат уларни қонуний бандлиги учун амалда жазоламоқда.

Бунинг устига, чекловлар нафақат бола туғилганда бериладиган ёки кўп болали оилалар учун тўловларга тааллуқлидир. «Бойлар» учун бекор қилинадиган тўловлар рўйхатига ногиронлик, боқувчисини йўқотганлик нафақалари ва ҳатто дафн маросими учун тўловлар ҳам киритилган. Алгоритм оғир қайғу ёки яқинларининг вафоти дамларида ҳам тўлов қобилиятини совуққонлик билан баҳолайди. Бу фуқароларда ҳақли савол туғдиради: давлат тизимида озгина бўлса-да инсоний муносабат қолдими ўзи?!

Рақамли тизимнинг яна бир яширин тузоғи — уй хўжалигидаги барча катталарнинг даромадларини баҳолашдир. Агар аёл декрет таътилига чиқса, эри эса яхши расмий маош олса, тизим аёлни шахсий кўмакдан маҳрум қилади. Уни таъминлаш мажбурияти шунчаки қариндошларининг зиммасига юкланади, бу эса аёлни молиявий мустақилликдан маҳрум этади. Моҳиятан, бу давлат масъулиятини фуқароларнинг ўз зиммасига юклашга уринишдир. Ва бу давлатнинг ўзи аҳолининг кредит юки юқорилиги ҳақида гапираётган бир пайтда юз бермоқда.

Декрет тўловлари билан боғлиқ вазият тизим адолатнинг асосий тамойилларини қандай бузаётганини яққол кўрсатиб турибди. Журналист Тамара Вааль бутун ўрта синфнинг муаммоларини акс эттирувчи шахсий тарихи билан очиқ ўртоқлашди. У доим расмий равишда ишлагани ва кам бўлмаган ажратмалар тўлаганини, бироқ давлат тўловларга сунъий чеклов қўйганини сўзлаб берди. Ҳисоб-китобларга кўра берилиши керак бўлган 300 минг тенге ўрнига у атиги 80 мингга яқин тенге олган. Шу сабабли у тўғридан-тўғри туғуруқхона палатасида ишга қайтишга мажбур бўлган, чунки ипотека ўз-ўзидан тўланмайди.

Энди эса, муҳтожлик мезони жорий этилиши билан вазият янада ёмонлашади. Агар рақамли алгоритм оилани етарлича таъминланган деб ҳисобласа, шусиз ҳам қисқартирилган тўловлар умуман бекор қилиниши мумкин.

Унда қозоғистонликларга оила қуриш, расмий ишлаш ва юқори солиқлар тўлашнинг нима кераги бор, агар заиф даврда улар ҳеч вақосиз қолсалар? Бу ҳалол меҳнатга бўлган рағбатнинг тўғридан-тўғри барбод қилиниши бўлиб, одамларни даромадларини сояга яширишга ундайди. Ишлаётган фуқароларни қўллаб-қувватлаш ўрнига, тизимнинг ўзи гўёки курашаётган боқимандаликни рағбатлантирмоқда.

Янги ислоҳот муаллифларининг асосий ҳуқуқий ва мантиқий хатоси ҳам айнан шунда. Меҳнат вазирлиги иккита мутлақо турли молиялаштириш манбасини атайлаб бир жойга аралаштириб юборди. Бизда республика бюджетидан энг камбағалларга ёрдам сифатида бериладиган маблағлар бор. Ва бизда Давлат ижтимоий суғурта жамғармаси (ДИСЖ) бор бўлиб, у ерга одамлар ўз маошларининг бир қисмини ўзлари ўтказадилар. Бу давлат пули эмас, балки фуқароларнинг шахсий суғурта жамғармаларидир.

Инсон ишини йўқотганда, декретга чиққанда ёки ногиронлик олганда, у ўз суғурта жамғармаларини олиши керак. Квартираси ёки машинаси борлигини рўкач қилиб, унга буни рад этиш — фуқаро ва давлат ўртасидаги молиявий шартноманинг тўғридан-тўғри бузилишидир. Маълум бўлишича, одамлар умумий ғазнага пул йиғадилар, кейин эса алгоритм уларни у ердан чиқариб ташлашга қарор қилади. Расмийлар ўзгалар маблағларини тортиб олишни оқлаш учун «манзиллилик» атамасидан қулай қалқон сифатида фойдаланмоқда.

Шу билан бирга, ўйин қоидалари эълон қилинганига қарамай, заифликни ҳисоблаш методикасининг ўзи ҳали ҳам ишлаб чиқилмоқда. Одамлар аллақачон билдиришномалар олмоқда ва ОАВда кутилаётган ўзгаришлар ҳақида ўқимоқда, аммо улар айнан қайси тоифага киритилишини била олмаяптилар. Фуқароларга айнан нима учун балл берилгани ёки олиб ташланганини текшириш имконияти берилмаяпти.

Ушбу ахборот вакууми жамиятни саросимага солади ва энг ёмон сценарийларни тасаввур қилишга мажбур қилади. Эртага давлат машинаси унинг ҳаётини айнан қандай баҳолашини ҳеч ким билмайди.

Аммо Қозоғистон Меҳнат вазирлиги бу вазиятда тўғридан-тўғри жавоблардан қочиш тактикасини танламоқда. Мамлакат нафақалардан маҳрум бўлишни фаол муҳокама қилаётган бир пайтда, идора фақат «ички ўқув семинарлари» ўтказилгани ҳақида қуруқ пресс-релизлар чоп этмоқда. Жойлардаги амалдорларга фуқароларга нисбатан «ҳассос муносабатда бўлиш» ўргатилмоқда, аммо фуқароларнинг ўзлари билан ҳеч ким очиқ гаплашмаяпти. Оддий оммавий тўловлар калькулятори ва аниқ тушунтиришларнинг йўқлиги аҳоли ўртасидаги ваҳимани янада кучайтирмоқда.

Йил ўртасида миллий иқтисодиёт вазири Серик Жумангарин 2027 йилдан бошлаб ҳукумат ижтимоий харажатларни 860 миллиард тенгега қисқартиришни режалаштираётганини эълон қилди. Бюджет юкламани кўтара олмаяпти, шу боис молия вазирлиги олдига яқин йилларда тақчилликни кескин камайтириш вазифаси қўйилди. Ушбу улкан суммани ўз-ўзини боқа оладиганларни тўловлардан узиб қўйиш орқали фуқароларнинг чўнтагидан ундиришга қарор қилинди. Ўрта синф шунчаки ушбу тежамкорликнинг асосий ҳомийсига айлантирилди.

Айтганча, давлат ижтимоий харажатларни ялпи қисқартиришни бошлаганидан яна бир яқиндаги расмий ҳужжат ҳам далолат беради. Сентябрь ойида идора давлат интернатлари ва қариялар уйларида яшовчиларнинг пенсия ва нафақаларининг 70 фоизини олиб қўйишни таклиф қилди. Бунинг тушунтириши қуйидагича — «бу одамлар шусиз ҳам тўлиқ давлат таъминотида, уларга тўловларни такрорлашнинг нима кераги бор?». Бу амалдорлар пул тежашнинг ҳар қандай имкониятини синчиклаб излаётганини кўрсатади — ва ҳеч ким бу филтрдан қочиб қутула олмайди.

Таъкидлаш жоизки, Қозоғистоннинг «Оиланинг рақамли картаси» таянадиган баҳолаш методикаси миллий ихтиро эмас. У БМТ тузилмалари иштирокида ишлаб чиқилган ва дунёда «муҳтожликни билвосита баҳолаш» сифатида танилган. Дастлаб бу восита энг камбағаллар учун қутқарув радари сифатида яратилган эди. У давлат ўз ташаббуси билан ёрдам таклиф қилиши учун маълумотлар базаларидан «кўринмас» одамларни топиши керак эди. Яъни, тизим дастлаб рўйхатларни қисқартириш учун эмас, балки ёрдам қамровини кенгайтириш учун мўлжалланган эди.

Аммо Қозоғистон Республикаси ҳукуматининг молиявий блоки ушбу гуманитар ғояни мутлақо бошқа томонга буриб юборишга муваффақ бўлди. Муҳтожларни излаш учун яратилган механизм солиқ тўловчиларни саралаб олиб ташлайдиган қаттиқ элакка айлантирилди. Энди алгоритм маълумотлар ичидан ёрдамга муҳтожларни эмас, балки кимнинг ҳисобидан бюджет миллиардларини тежаш мумкинлигини қидирмоқда. Камбағалларга ёрдам бериш ишлаётганларни тежаш билан алмаштирилди.

Бу воқеада Жаҳон банкининг 2023 йилда чоп этилган тавсиялари ҳам ўз ролини ўйнади. Халқаро экспертлар Қозоғистонга ижтимоий нафақаларни шунчаки фарзанд кўргани учун жуда кўп ўзига тўқ оилалар олаётганини кўрсатиб, вазиятни тузатишни маслаҳат беришди. Ҳукумат бу сўзларни тўловларни қисқартириш учун расмий рухсат сифатида қабул қилди: модмики нуфузли институт харажатларни қисқартиришни маслаҳат бераётган экан, демак, миллионлаб одамларни бемалол чизиб ташлаш мумкин.

Бироқ, биринчидан, халқаро таҳлилчилар маҳаллий шароитга мос келмайдиган иқтисодий тоифаларда фикрлайдилар. Уларнинг тушунчасида иккита барқарор маош ва квартирага эга оила хавф зонасидан ташқарида. Аммо улар Қозоғистонда ушбу квартира одатда юқори фоизли ипотекага сотиб олинишини ва барча қарзлар ҳамда асосий харажатлар тўланганидан кейин бундай ўрта синфда жуда кам бўш пул қолишини ҳисобга олмайдилар.

Иккинчидан, муҳим жиҳат — Жаҳон банки ушбу қарорни бўшаган 177 миллиард тенгени камбағалликка қарши кураш дастурларига қайта тақсимлаш учун таклиф қилган эди. Бизнинг ҳолатда бу кўринмаяпти.

Аммо давлат барибир халқаро институтларнинг тавсияларидан нооммавий қарорлар учун қулай ниқоб сифатида фойдаланади. Зеро, пул етишмаслигини очиқ тан олишдан кўра, «биз тизимни жаҳон стандартларига мувофиқлаштиряпмиз» дейиш анча осонроқ. Бироқ фуқаролар бу маъноларнинг алмаштирилишини ҳис қилмоқдалар, чунки уларнинг харажатлари расмий баёнотларга тўғри келмаяпти. Бюджет кўрсаткичларини қутқаришга уриниб, расмийлар ўз фуқароларининг ишончига жиддий путур етказмоқдалар.

Эътиборсиз қолдирилган муқобиллар

Амалдорлар «уларда бошқа чора йўқ эди» деб узоқ вақт таъкидлашлари мумкин, аммо жаҳон тажрибаси бунинг аксини кўрсатмоқда. Муҳтожликни текшириш кўплаб мамлакатларда қўлланилади, бироқ буни инсоннинг нафақа олиш ҳуқуқининг ўзи боғлиқ бўлган мураккаб рейтингга айлантириш умуман шарт эмас. Айниқса, давлат ҳар куни барча соҳаларга СИ жорий этилиши ҳақида гапирадиган ва фуқароларнинг расмий даромадлари, мол-мулки ва бошқа маълумотларини кўришни аллақачон ўрганган «рақамли Қозоғистон»да буни қилиш ғалатидир.

Камбағалларга кўпроқ ёрдам бериш имконини берувчи, аммо асосий ижтимоий кафолатларни тўғри тўпланган баллар учун мукофотга айлантирмайдиган анча тушунарли моделлар мавжуд. Энг яққол мисол — Қозоғистон ҳозир бораётган йўлни аллақачон синаб кўрган Мўғулистондир.

Мўғулистонда ҳам болалар нафақасини оиланинг моддий аҳволини баҳолашни ҳисобга олган ҳолда беришга қарор қилишган эди. Ҳисоб-китобда даромадлар, мол-мулк ва бошқа маълумотлар инобатга олинган. Аммо тизим хато қилди: бир-бирига ўхшаш оилалар турли натижалар олди, давлат маълумотлар базаларидаги маълумотлар эскирган бўлиб чиқди, одамларнинг ўзлари эса нега бирларига пул берилиши, бошқаларига эса йўқлигини тушунишмади. 2023 йилда расмийлар тўловни фақат 91% болаларга қолдиришга қарор қилишди, бироқ бир неча ойдан кейин бу моделдан воз кечиб, нафақани яна ҳаммага тарқатишди.

Литва худди шу муаммони анча осонроқ ҳал қилди: асосий нафақани ҳар бир бола олади, муҳтож оилалар эса устига қўшимча ёрдам оладилар.

Яъни, давлат оиладан тўловни фақат у яхшироқ даромад топгани ёки ўз уйига эга бўлгани учун тортиб олмайди. У асосий кафолатни сақлаб қолади, даромад паст бўлганда, кўп болалиликда ёки бола ногирон бўлганда эса кўпроқ қўшимча тўлайди. Бундан ташқари, у ерда муҳтожликни баҳолашда меҳнат даромадининг бир қисми ҳисобга олинмайди, токи расмий маошнинг ошиши дарҳол барча кўмакнинг йўқолишига олиб келмасин.

Эстония тажрибаси шуни кўрсатадики, ҳатто ривожланган рақамли давлат ҳам барча ижтимоий ҳуқуқларни битта фаровонлик рейтингига келтириши шарт эмас.

Худди шундай, Эстонияда болага бериладиган нафақа ота-онанинг даромадидан қатъи назар тўланади. Шу билан бирга, бошқа тўловлар ўз асослари бўйича ҳисобланади: ота-оналик компенсацияси аввалги даромадга, ногиронлик бўйича кўмак — ногиронликнинг ўзига, кам таъминланганларга ёрдам — даромадга боғлиқ. Яъни, мутлақо турли ҳаётий вазиятларни «қанчалик яхши яшаяпсиз» деган битта умумий шкаладан ўтказишга уринишмаяпти.

Қозоғистон ҳам худди шу йўлдан бориши мумкин эди: бола туғилганда, ногиронликда ёки боқувчисини йўқотганда бериладиган асосий тўловларни сақлаб қолиш, «Оиланинг рақамли картаси»дан эса ҳақиқатан ҳам оғирроқ шароитда яшаётганларга автоматик равишда қўшимча пул тайинлаш учун фойдаланиш. Унда C, D ва Е тоифалари кўпроқ олган бўларди, аммо В тоифасидаги оилага квартира, автомобиль ёки нормал маош уни ҳали бой қилмаслигини давлатга исботлашига тўғри келмасди.

Болалар нафақаси учун мураккаб қоидаларни жорий этишга уринган, аммо ўз вақтида тўхтаган Польша тажрибаси ҳам қизиқарли.

Дастлаб у ерда болалар тўловларининг бир қисми оила даромадига боғлиқ эди. Шунга қарамай, поляклар маълумотлар базалари, алгоритмлар ва текширувчи ходимларни сақлаш бюджетга жуда қимматга тушишини ҳисоблаб чиқишди. Натижада 2019 йилда улар ҳар бир бола учун ҳеч қандай шартларсиз бир хил нафақа жорий этишди. Бунинг учун пулни ота-оналарнинг чўнтагидан эмас, балки хуфиёна иқтисодиётга қарши қаттиқ кураш ва йирик бизнес учун солиқ тирқишларини ёпиш ҳисобига топишди.

Бизнинг ҳукуматимиз ҳам етишмаётган маблағларни оналар ва ногиронлардан эмас, балки бошқа жойлардан қидириши керак эди. Хусусан, ҳали ҳам сахий молиялаштирилишда давом этаётган давлат компанияларининг харажатларини қисқартиришда улкан захиралар яширинган. Аммо прогрессив иқтисодий қарорлар ўрнига балли тизимнинг танланиши расмийларнинг мураккаб йўлларни излашни истамаслигини яна бир бор кўрсатмоқда. Ва вазирликнинг сукут сақлаши — амалдорларнинг ўзлари танланган қарорнинг баҳслилигидан ва адолатга бўлган ишончнинг барбод бўлишидан қўрқишларининг яққол белгисидир.