Биздан ўзиб бўпсан

**Биздан ўзиб бўлмайди**

Қозоғистон кўп йиллардан буён Марказий Осиёнинг энг йирик иқтисодиёти мақомини ўзида сақлаб келмоқда. Бу шунчаки расмий унвон эмас: унинг ортида ялпи ички маҳсулотнинг (ЯИМ) реал ҳажми, сезиларли ташқи савдо айланмаси, кенг кўламли инфратузилма лойиҳалари ва жиддий саноат салоҳияти турибди. Аммо бошқа давлатлар ҳам ривожланиш суръатларини фаол равишда ошираётган минтақада мамлакат қандай қилиб етакчиликни сақлаб қолишга муваффақ бўлмоқда?

### Кўлам ва рақамлар

Ялпи ички маҳсулот ҳажми бўйича Қозоғистон қўшни давлатлардан сезиларли даражада олдинда бормоқда. Республика иқтисодиёти бир вақтнинг ўзида бир нечта кучли йўналишларга таянади: нефть ва газ қазиб олиш, металлургия, қишлоқ хўжалиги, транспорт-логистика хизматлари ва босқичма-босқич кенгаяётган хизмат кўрсатиш соҳаси. Географик жойлашув ҳам муҳим рол ўйнайди: Қозоғистон Хитой, Россия ва Европа ўртасида транзит кўприги вазифасини бажаради ва мамлакат ушбу омилдан фаол фойдаланмоқда. Каспий орқали ўтадиган йўналишлар ва Хитой йўналишидаги темир йўлларни ўз ичига олган транспорт коридорларининг ривожланиши Қозоғистонни халқаро юк оқимларининг энг муҳим бўғинига айлантирмоқда.

«Иқтисодий тадқиқотлар институти» АЖ бошқаруви раисининг ўринбосари Дастан Акебаев маълум қилганидек, сўнгги беш йилда Қозоғистон иқтисодиётининг реал ўсиши 21,3% ни ташкил этди. Шу билан бирга, иқтисодиёт кўламининг кенгайиши босқичма-босқич таркибий ўзгаришлар билан бирга кечмоқда — қайта ишлаш саноати, тадбиркорлик, инвестициялар ва ички бозорнинг роли кучаймоқда.

Эксперт келтирган маълумотларга кўра, 2025 йилда қайта ишлаш саноатида ишлаб чиқариш ҳажми 30,7 трлн тенгега етди. 2021 йилга нисбатан ушбу тармоқда саноат ишлаб чиқариш индекси 23,4% га ошди.

Ижобий динамика, дея қўшимча қилди у, аҳоли жон бошига тўғри келадиган ЯИМ кўрсаткичида ҳам кузатилмоқда. 2025 йилда у 7,8 млн тенгени ёки 15 минг АҚШ долларидан кўпроқни ташкил этди. 2021 йилга нисбатан кўрсаткич тенгеда 77,2% га, доллар ҳисобида эса 44,7% га ўсди.

«Иқтисодиёт кўламининг кенгайиши босқичма-босқич таркибий ўзгаришлар билан бирга кечмоқда — қайта ишлаш саноати, тадбиркорлик, инвестициялар ва ички бозорнинг роли ортиб бормоқда», — деди эксперт.

### Ресурслар пойдевор сифатида

Хомашё сектори ҳамон иқтисодиётнинг асоси бўлиб қолмоқда. Нефть, металлар, уран — булар жаҳон бозорларида талаб юқори бўлган товарлардир. Шу билан бирга, Қозоғистон фақат қазиб олиш ва экспорт қилиш билан чекланиб қолмаяпти: мамлакатда нефтни қайта ишлаш заводлари, металлургия комбинатлари, минерал хомашёни қайта ишлаш корхоналари ишлаб турибди. Бундай қайта ишлаш қўшилган қийматни оширади ва «соф» хомашё сотишга бўлган қарамликни камайтиради.

Бироқ хомашё бозорларига юқори қарамлик хавф-хатарларни ҳам келтириб чиқаради: нефть ва металл нархлари кескин тебраниши мумкин, улар билан бирга бюджет даромадлари ҳам. Шу боис, сўнгги йилларда Қозоғистонда диверсификация ҳақида тобора кўпроқ гапирилмоқда: хомашё бўлмаган тармоқларни ривожлантириш, кичик ва ўрта бизнесни қўллаб-қувватлаш, янги секторларга инвестицияларни жалб қилиш.

Бугунги кунда кўплаб таҳлилчилар Қозоғистон хомашё секторига қарамликни босқичма-босқич камайтираётганини қайд этмоқдалар. Озарбайжонлик эксперт Эмин Гарибли мамлакатнинг асосий тармоқлари биринчи ярим йилликдаги динамикаси барқарор ўсишни тасдиқлаганини, инвестицияларни жалб қилишга қаратилган ислоҳотлар эса натижа бераётганини таъкидлайди — рақобат курашида Қозоғистон иқтисодиёти бир қатор қўшниларидан ўзиб кетмоқда.

Сиёсатшунос Эдуард Полетаев қайта ишлаш саноатининг 10% га яқинлашаётган ўсиши ва бошқа кўрсаткичлар рақобатбардошликни ошириш, модернизация ва рақамлаштиришни тезлаштиришга бўлган интилишдан далолат беришини қўшимча қилди.

World Impact Media Organization бош муҳаррири Жасмин Абдул таҳлилий ҳисоботида мамлакат иқтисодиёти фақатгина битта хомашё секторига камроқ қарам бўлиб бораётганини таъкидлади. Инвестиция лойиҳалари, қайта ишлаш саноати, логистика, энергетика инфратузилмаси ва замонавий хизматлар тобора катта рол ўйнамоқда. У Қозоғистон нафақат хомашё ҳисобига, балки инвестициялар, саноат ва хизматлар ҳисобига ўсаётганини алоҳида қайд этди.

### Инвестициялар ва шериклик

Қозоғистон иқтисодиёти халқаро бозорлар билан чамбарчас боғлиқ. Мамлакатда йирик хорижий компаниялар фаолият юритмоқда, турли давлатлардан келган инвесторлар билан ҳамкорликда лойиҳалар амалга оширилмоқда. Капитални жалб қилиш учун махсус иқтисодий зоналар ташкил этилмоқда, маъмурий тартиб-таомиллар соддалаштирилмоқда, қонунчилик базаси ривожлантирилмоқда. Минтақавий бирлашмалар — ЕОИИ ва савдо ҳамда ишчи кучи ҳаракатини енгиллаштирадиган бошқа форматлар доирасидаги ҳамкорлик ҳам муҳим омил бўлиб қолмоқда.

Экспертлар муваффақиятларнинг бир қисмини инвестиция муҳитининг яхшиланиши билан боғламоқдалар. Улар аниқ қадамларга эътибор қаратмоқдалар: 2030 йилгача бўлган Инвестиция сиёсатининг янгиланган концепцияси, Инвестиция штабининг фаолияти, Миллий рақамли инвестиция платформасининг ишга туширилиши, йирик лойиҳалар учун инвестициявий битимлар механизмлари. Махсус иқтисодий ва индустриал зоналар, шунингдек, «Астана» халқаро молия марказининг роли (инглиз ҳуқуқи тамойиллари асосида ишлайди, низоларни мустақил ҳал этишни таклиф қилади) алоҳида тилга олинади.

Investing.com таҳлилий порталидаги мақола муаллифлари қайд этишича: бугунги кунда инвесторлар учун нафақат фойда, балки давлат институтларининг сифати, сиёсатнинг прогноз қилина олиши ва узоқ муддатли барқарорлик ҳам муҳимдир. Қозоғистон, уларнинг баҳолашича, ушбу янги шароитларга мослашишга ва рақобатбардошликни сақлаб қолишга муваффақ бўлди. Бунинг исботи сифатида қуйидаги маълумотлар келтирилди: 2026 йилнинг I ярим йиллигида асосий капиталга инвестициялар 9,6% га, хусусий инвестициялар эса 21% дан кўпроққа ўсди, мамлакат эса Safest Countries for Investors 2026 рейтингида 17 поғонага кўтарилди.

### Саноат ва технологиялар

Қазиб олувчи сектордан ташқари, Қозоғистонда машинасозлик, қурилиш материаллари ишлаб чиқариш ва озиқ-овқат саноати ривожланган. Сўнгги йилларда рақамлаштиришга, IT-секторни ривожлантиришга ва анъанавий тармоқларга янги технологияларни жорий этишга қизиқиш ортиб бормоқда. Бу ишлаб чиқариш самарадорлигини ошириш ва янги иш ўринлари яратишга ёрдам беради.

Логистика ва транспортга алоҳида эътибор қаратилмоқда: янги йўллар қурилмоқда, портлар ва темир йўл узеллари модернизация қилинмоқда, транзит йўналишларининг ўтказувчанлик қобилияти оширилмоқда. Бундай лойиҳалар нафақат ички инфратузилмани яхшилайди, балки мамлакатни халқаро юк ташишлар учун янада жозибадор қилади.

### Қишлоқ хўжалиги ва озиқ-овқат хавфсизлиги

Қозоғистон — дунёдаги энг йирик ғалла экспорт қилувчилардан бири. Унумдор ерлар ва ривожланган қишлоқ хўжалиги нафақат ички эҳтиёжларни таъминлаш, балки маҳсулотларни ташқи бозорларга етказиб бериш имконини ҳам беради. Ғалладан ташқари, мамлакат гўшт, сут, сабзавотлар ишлаб чиқаради, қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишлашни ривожлантиради. Бу иқтисодий барқарорликнинг муҳим элементидир: ҳатто нефть нархи тебранганда ҳам аграр сектор барқарор даромад ва бандлик манбаи бўлиб қолмоқда.

### Муаммолар ва истиқболлар

Кучли позицияларга қарамай, Қозоғистон иқтисодиёти олдида бир қатор вазифалар турибди. Улар орасида — хомашё экспортига қарамликни камайтириш, меҳнат унумдорлигини ошириш, юқори технологияли ишлаб чиқаришларни ривожлантириш ва ишбилармонлик муҳитини яхшилаш бор. Инновацияларни қўллаб-қувватлаш ва инсон капиталини ривожлантириш: таълим, фан, малакали кадрлар тайёрлаш муҳим йўналиш бўлиб қолмоқда.

Яна бир муаммо — минтақавий номутаносиблик: йирик шаҳарлар ва хомашё ҳудудлари қишлоқ жойларига қараганда тезроқ ривожланмоқда. Ушбу тафовутни қисқартириш мақсадли ривожланиш дастурларини, инфратузилмага инвестицияларни ва ижтимоий лойиҳаларни талаб қилади.

Экспертлар мавжуд қийинчиликларга кўз юмаётганлари йўқ. Қозоғистон молиячилар уюшмаси бош таҳлилчиси Рамазан Досовнинг таъкидлашича, ўсишнинг барқарорлиги хусусий секторнинг юқори солиқ юки, қатъий пул-кредит шароитлари ва аҳоли реал даромадларининг суст динамикаси фонида инвестициявий фаолликни сақлаб қола олишига боғлиқ. У шунингдек, солиқ ислоҳотининг икки томонлама таъсирига ишора қилади: у давлатнинг даромад базасини мустаҳкамлайди, лекин айни пайтда бизнес харажатларини оширади.

Логистика хавф-хатарлари масаласи алоҳида ўткир бўлиб турибди. Экспертлар транспорт артерияларининг, хусусан, Каспий қувур консорциумининг (КҚК) заифлигига эътибор қаратмоқдалар: у орқали экспорт қилинадиган нефть ҳажмининг қарийб 80% ўтади ва йўналишдаги узилишлар қазиб олиш, валюта тушумлари ва бюджет тушумларида тез орада акс этади. Досов асосий хавф КҚК ўтказувчанлик қобилиятининг узоқ муддатли чекланишида юзага келишини таъкидлайди, чунки муқобил йўналишлар ҳозирча унинг ҳажмини тўлиқ алмаштира олмайди.

### Етакчилик сири сақланиб қолмоқда

Қозоғистоннинг Марказий Осиёдаги етакчи мавқеи — бу бир нечта омилларнинг бирлашиши натижасидир:

- Бой ресурс базаси мамлакатга кучли экспорт салоҳиятини тақдим этади.

- Қулай географик жойлашув транспорт ва логистикани ривожлантириш, транзитдан даромад олиш имконини беради.

- Кенг кўламли индустриал база бандликни қўллаб-қувватлайди ва мамлакат ичида қўшилган қийматни шакллантиради.

- Инвестициялар учун очиқлик ва халқаро иқтисодий лойиҳаларда иштирок этиш ташқи бозорлардаги мавқени мустаҳкамлайди.

Шу билан бирга, мамлакат эришилган натижалар билан чекланиб қолмаяпти: диверсификация дастурлари, хомашё бўлмаган секторларни ривожлантириш ва инфратузилмани модернизация қилиш иқтисодиётни узоқ муддатли истиқболда янада барқарор ва рақобатбардош қилиши керак.

Евроосиё тараққиёт банки (ЕОТБ) таҳлилчилари ўз шарҳларида барқарорликни сақлашга ёрдам берадиган ижобий макроиқтисодий омилларни кўрсатиб ўтмоқдалар. Улар давлат қарзининг паст даражаси, сезиларли ташқи захиралар ва барқарор иқтисодий ўсиш мамлакатга халқаро капиталдан фойдаланиш учун қулай имконият яратишини ва суверен рейтингни ошириш учун шароит яратишини қайд этмоқдалар. Мисол тариқасида S&P Global Ratings рейтингининг «барқарор» прогноз билан «BBB-»дан «BBB»гача кўтарилиши келтирилади.

Шу тариқа, Қозоғистон учун минтақанинг энг йирик иқтисодиёти мақоми — тасодиф эмас, балки асосий тармоқларни ривожлантириш, инвестицияларни жалб қилиш ва фойдали ташқи иқтисодий алоқаларни йўлга қўйиш бўйича кўп йиллик меҳнат натижасидир. Олдинда ҳали кўплаб муаммолар мавжуд бўлса-да, тўпланган салоҳият ва стратегик устуворликлар мамлакат ўз мавқеини сақлаб қолиши ва ўзгарувчан иқтисодий шароитларда ривожланишда давом этишига ишониш учун асос беради.