«Биз Деҳлидаги ушбу тарихий масжид атрофида катта бўлганмиз – энди эса бизни бу ердан ҳайдаб чиқаришди»

**«Биз Деҳлидаги ушбу тарихий масжид атрофида катта бўлганмиз – энди эса бизни бу ердан ҳайдаб чиқаришди»**

Деҳлидаги «Рейс Курс» (Race Course) масжиди ҳуқуқий низо марказида қолмоқда

Марказий Деҳлида, Ҳиндистон бош вазирининг қароргоҳидан унча узоқ бўлмаган жойда, харобалар уюмлари орасида кичик бир масжид қад ростлаб турибди. Оч рангли деворлари ва равоқли аркалари ҳали ҳам сақланиб қолган, ҳовлиси эса ҳамон яшил-оқ плиткалар билан қопланган.

Бироқ, бир вақтлар бу масжидга файз бериб турган одамлар энди бу ерда йўқ.

50 ёшли Муҳаммад Васим харобалар оралаб илгари унинг уйи жойлашган томонни кўрсатади.

«Отам шу ерда уйланган, ўн йиллар ўтиб, қизимнинг тўйи ҳам шу ерда бўлган эди», дейди ҳайдовчи бўлиб ишлайдиган Васим.

Васим ва унинг қариндошлари Ҳиндистон пойтахтининг энг бой ва энг қаттиқ қўриқланадиган ҳудудларидан бири бўлган Рейс Курсдаги ҳарбий мажмуалар, элита клублари ва ҳашаматли коттежлар орасида сиқилиб қолган камсуқум уйларда масжид атрофида яшаган юзлаб одамлар орасида эди. Кўпчилик бу ерда авлодлар давомида яшаб келган, яқин атрофдаги бадавлат хонадонларда ҳайдовчи, фаррош ва боғбон бўлиб ишлаган.

7 октябр куни расмийлар уларнинг учта аҳоли пунктидаги уйларини давлат ерларида ноқонуний қурилган деган важ билан бузиб ташлади. Улар, шунингдек, уйларнинг ҳарбий объектларга яқинлиги сабабли хавфсизликдан хавотирда эканликларини рўкач қилишди. 717 га яқин оила шаҳар чеккасида, деярли 31 миля (50 км) узоқликда жойлашган Савда Гхевра колониясига кўчирилди.

Аҳоли бу кўчиришлар бўйича Деҳли Олий судига мурожаат қилиб, ўз ишлари, мактаблари ва жамоаларидан бунчалик узоққа кўчирилиши уларнинг ҳаётини издан чиқаришини таъкидладилар. Аммо август ойида суд ҳукуматнинг хавфсизлик бўйича хавотирларини қабул қилиб ва муқобил уй-жой ажратилганини инобатга олиб, кўчиришни маъқуллади.

Фақат масжид ва яқиндаги ҳиндулар ибодатхонаси бузилмай қолди. Аммо ўша куни уларнинг суви ва электр энергияси узиб қўйилди ва шундан бери мажмуага кириш чекланган. Ибодат қилувчилар одатда дарвозадан қайтариб юборилади, гарчи баъзида соқчиларга ёлворгач, баъзиларни ичкарига киритишса-да.

Ҳукумат масжид жойлашган ер унга тегишли эканини айтмоқда, аммо масжид мутасаддилари у 1977 йилда вақф мулки — ислом ҳуқуқига кўра диний ёки хайрия мақсадлари учун ажратилган ер ёки бино сифатида рўйхатга олинганини ва маданий мерос объекти сифатида рўйхатга олинганини таъкидлашмоқда. Деҳли Вақф кенгаши унинг ёши деярли 300 йилда деб ҳисоблайди, гарчи бошқа манбалар уни 125-150 йил деб баҳоласа-да.

Кенгаш расмийларга масжиднинг суви ва электр таъминотини тиклашни сўраб ва унинг келажагидан хавотир билдириб хат ёзган. Алоҳида равишда, бир намозхон намоз ўқишдаги чекловлар ва масжид бузиб ташланиши мумкинлигидан хавотирланиб, олий судга ариза берган.

29 октябрь куни ҳукумат судга Кенгаш эътирозларини кўриб чиқиш жараёнида тўрт ҳафта давомида масжидга қарши ҳеч қандай чора кўрмаслигини маълум қилди. У бузиш ишлари пайтида хавфсизлик нуқтаи назаридан намоз ўқиш учун киришни тиклашга қарши чиқди, бу позицияни намозхонларнинг адвокати рад этди. Суд аралашишдан бош тортди ва навбатдаги эшитувни 16 декабрга белгилади.

Масжиднинг келажаги ҳали ҳам ноаниқ бўлиб турган бир пайтда, бир вақтлар унинг атрофида яшаганлар учун энди савол — у ерда қурган ҳаётларидан нимани сақлаб қолиш мумкинлигидадир.

Васим соқчилар баъзан уни қайтариб юборса-да, имкон қадар масжидга намоз ўқиш учун қайтиб келади. Яқиндаги пешин вақтида у ичкаридаги бор-yoғи тўрт-беш намозхондан бири эди. Ташқарида токлар узиб қўйилганидан кейин электр энергияси билан таъминлаб турган генератор баланд овозда тариллаб турарди.

«Қалбимиз ва бутун ҳаётимиз шу жойга боғланган», дейди у. «Болалигимиз шу ерда ўйнаб ўтган бўлса, қандай қилиб буни шунчаки ташлаб кетишимиз мумкин?»

Бева аёл Рекха колонияни қайғу билан эслайди. У яқиндаги хонадонларда идиш-товоқ ювар, оиласини боқар ва маҳаллий ибодатхонада сева (ихтиёрий хизмат) қилар эди.

Унинг учун «реабилитация» (қайта тиклаш) сўзи азобли даражада етарли эмасдек туюлади: «Ўн йиллар давомида қурилган ҳаётни қандай қилиб томири билан суғуриб, бошқа жойга экиш мумкин?» сўрайди у.

Кўчирилганидан бери у ўзи суянган ишини йўқотди. Унинг 19 ёшли ўғли иш топишга қийналмоқда. Унга учинчи қаватдан квартира берилган, аммо операциядан сўнг оёғига металл стержен қўйилгани сабабли зинадан кўтарилиш азобли.

«Уйим бордир, лекин масканим тортиб олинди».

Танқидчиларнинг айтишича, бу воқеалар Деҳлида ишчилар синфи жамоалари қайта-қайта сиқиб чиқарилаётган узоқ давом этаётган кўчириш жараёнининг бир қисмидир.

«Кўчириш уларни ҳам ишдан, ҳам ижтимоий алоқалардан узиб қўяди, бу эса тирикчилик воситалари ва даромадларнинг йўқолишига олиб келади», деди шаҳаршунос тадқиқотчи Мукта Наик BBC’га.

Оилалар иш излаб ҳар томонга тарқалиб кетар экан, унинг айтишича, улар илгари суянган норасмий ёрдам тизимларини қайта тиклаш қийинлашади.

«Бу оилаларни ўз ҳолига ташлаб қўяди», дейди у.

Деҳли ҳукуматининг уй-жой агентлиги, маҳаллий муниципал кенгаш ва марказий ҳукуматнинг ер бошқармаси изоҳ бериш сўровларига жавоб бермади.

Савда Гхевра 2006 йилда Деҳлининг Ҳарьяна штати билан чегараси яқинидаги қишлоқ хўжалиги ерларида шаҳарнинг бошқа жойларидан кўчирилган оилаларни жойлаштириш учун ташкил этилган.

Биринчи кўчиб келганлар йўлларсиз, оқар сувсиз ёки электр энергиясиз бўш участкалардан бошқа деярли ҳеч нарса топмадилар. Вақт ўтиши билан улар уйлар қуришди, дўконлар очишди ва асосий хизматлар учун курашдилар. 2020 йилларнинг бошига келиб, у ерда тахминан 50 000 киши яшар эди.

Энди Рейс Курсдан келган оилалар ҳам худди шу секин жараённи бошлашди.

Улар Марказий Деҳлининг яшил хиёбонларини бир хилдаги бетон блоклар қаторига ва ундан ташқарида ёйилган очиқ далаларга алмаштиришди. Ҳаёт давом этмоқда, лекин бу оилаларни боқиб турган нарсаларнинг аксарияти шаҳарнинг нариги томонида қолмоқда.

Ҳар куни Баблу эрталаб соат 5 да уйдан чиқиб, болаларини метро орқали Марказий Деҳлидаги эски мактабига олиб боради ва йўлда уч марта поездни алмаштиради. У дарслар тугагунча бўлган олти соатни эски маҳалласи ташқарисидаги чойхонада кутиб ўтказади. Иши бўлганда, бу йўлни унинг хотини босиб ўтади.

Уларнинг янги уйи жуда узоқда, дейди у, мактаб қатновлари орасида қайтиб келиш учун. Оила Савда Гхеврага қайтиб келганида, соат кундузги 16:00 лар бўлади.

Баблу бир вақтлар Рейс Курсдаги клубда ишлаган. У энди Деҳлидан шимоли-шарқда жойлашган Меерут шаҳридан иш топди. Аҳоли кетишга мажбур бўлишлари мумкинлигини билишган, дейди у, лекин улар ўз ишларини ва болаларининг ўқишини сақлаб қалиш учун етарлича яқин жойга кўчирилишига умид қилишган эди.

Ҳукуматнинг таъкидлашича, Рейс Курсга яқинроқ жойда мос келадиган квартиралар бўлмаган. Судда у Савда Гхеврадаги мактаблар, диспансерлар ва транспорт алоқаларини бу ҳудуд кўчирилган оилаларни қабул қила олишининг исботи сифатида кўрсатди.

Аммо бу қулайликлар 63 ёшли Наим Хонга ҳеч қандай тасалли бермайди. Унинг икки навараси эшитиш ва гапириш бўйича ногиронликка эга ва махсус парвариш ҳамда таълимга муҳтож, унинг айтишича, бу ерда бундай шароитлар йўқ.

Кўчиш Наимнинг оиласини ҳам бўлиб юборди. Бир ўғли ва ажрашган қизи унинг кичик бир хонали квартирасида бирга яшайди, қолган икки ўғли эса жой етишмагани сабабли бошқа жойга кўчишга мажбур бўлди.

«Биз 20 йил орқага улоқтирилдик», дейди у.

Аёллар учун кўчиш айниқса оғир бўлди, уларни ишларидан узиб қўйди

Оралиқ масофа айниқса аёллар учун қимматга тушди. Наикнинг айтишича, бола парвариши мажбуриятлари, транспорт харажатлари ва хавфсизлик хавотирлари ишга узоқ қатнашни тирикчилик қилишда улар учун айниқса қийинлаштиради.

Рейс Курсда аҳоли пунктлари атрофидаги бойлик пул топишнинг кичик, аммо муҳим усулларини яратган эди - идиш-товоқ ювиш, боғларни парвариш қилиш, ташлаб юборилган шишаларни йиғиш ва сотиш.

Кекса бева аёл Ахтари кунига тахминан 100 рупияга (тахминан 1,05 доллар; 0,80 фунт стерлинг) минерал сув шишаларини йиғар ва ортиб қолган зоғора ёки нонларни мол еми сифатида сотиш учун қуритар эди.

Энди бу кичик даромад манбалари ҳам йўқолди.

«Бу ерда яшайдиганларнинг ҳаммаси кўчирилди; ҳамма камбағал, синган ва ўзи кун кечиришга ҳаракат қилмоқда», дейди Ахтари. «Уй ишлари учун бошқа бировни ким ҳам ишга оларди?»

Рейс Курсда, унда ҳеч нарса қолмаганида, масжид имоми ёки қўшниси унга ун учун пул бериши мумкин эди. Қўшнилари ундан хабар олиб туришарди. Янги квартирада унинг бошида томи бор, лекин суянадиган одамлари кам.

У касал бўлиб қолса нима бўлиши ҳақида қайғура бошлади.

«Агар ичкарида йиқилиб ўлиб қолсам, ҳеч ким билмайди ҳам», дейди у. «Умид қиламанки, кимдир эшикни бузиб кириб, мени топади».