Biz — кўпмиз, biz — қўшинмиз

Биз — сон-мингмиз, биз — қўшинмиз

БМТнинг Аҳолишунослик бўлими экспертлари дунёнинг 2100 йилгача бўлган демографик ривожланиш прогнозини янгиладилар. Ҳужжатда бир нечта сценарийлар тақдим этилган. Марказий Осиё мамлакатлари кўрсаткичларини таҳлил қилишда биз фақат воқеалар ривожининг таянч вариантига таяндик. У пандемия каби кескин сакрашларни назарда тутмайди, балки амалдаги тенденциялар ва омиллар сақланиб қолган тақдирдаги келажакдаги қийматларни акс эттиради.

БМТ мутахассисларининг ҳисоб-китобларига кўра, Марказий Осиё минтақаси аҳолисининг умумий сони 2020 йилдан 2100 йилгача деярли икки бараварга — 75 млн кишидан 149,9 млн кишигача ўсади. Энг юқори ўсиш суръатлари айнан биринчи ўн йилликда кутилмоқда: 2030 йилга келиб аҳоли сони 21,5% га кўпаяди. Кейинчалик, кейинги ҳар бир ўн йилликда 10 йил ичидаги ўсиш камайиб боради ва 2100 йилга келиб 2,8% ни ташкил этади.

Манбада келтирилган мамлакатлар бўйича маълумотлар шундай хулоса қилишга имкон беради: Ўзбекистон минтақанинг демографик жиҳатдан энг йирик давлати бўлиб қолади. Агар 2020 йилда ЎзР аҳолисининг МО аҳолиси умумий сонидаги амалдаги улуши 43,9% ни ташкил этган бўлса, 2100 йилга келиб у 49,6% га етади. Бунда ушбу узоқ муддатли динамикада Ўзбекистон фуқаролари сони 2,3 бараварга ошиши кутилмоқда — 2020 йилдаги 33 млн кишига нисбатан 74,4 млн кишигача. Энг юқори ўсиш суръатлари ҳам 2040 йилгача кузатилади — 10 йил ичида 24% гача, сўнг бир нечта ўн йилликлар давомида мамлакатнинг демографик ривожланиши мўътадил суръатларда кечади — 10 йил ичида 5%–7%, 2100 йилга келиб эса кўрсаткич 10 йил ичида 4,3% гача пасаяди.

Қозоғистон, Тожикистон ва Қирғизистон ҳам аҳоли сонининг ижобий динамикасини кўрсатади, гарчи бу мамлакатларда ўсиш суръатлари пастроқ бўлса-да. 2100 йилга келиб кўрсаткичлар тегишлича 33,7 млн, 20,2 млн ва 11,7 млн киши даражасида прогноз қилинмоқда. Қозоғистонда фуқароларнинг умумий сони 2020 йилга нисбатан 75,3% га, Қирғизистонда — 72,4% га, Туркманистонда — 53,2% га, Тожикистонда — 2 бараварга ортади.

Демографик прогнозлар нима учун бунчалик узоқ муддатга тузилади? Сабаблари бир нечта. Жамят сони қандай ўзгаришини тушунган ҳолда, мамлакат ҳукумати узоқ муддатли ижтимоий-иқтисодий режалаштириш учун замин яратиши мумкин. Бу иқтисодиётнинг айнан барча соҳаларига — товарлар ва хизматлар бозорларининг сиғимига, зарур минимал ишлаб чиқариш даражасига, соғлиқни сақлаш ва таълим тизимларининг қувватларига, уй-жой қурилишига ва транспорт инфратузилмасининг ривожланишига таъсир қилади.

БМТнинг Ўзбекистон бўйича прогнози демографик ривожланишнинг экстенсив вариантига ўхшайди. Нисбатан қисқа тарихий даврда аҳолининг икки баравар ўсиши — бу нафақат ривожланишнинг муҳим босқичи, балки хавф-хатарлар ҳамдир. Масалан, бундай ўсишда ЎзР аҳолисининг зичлиги жадал ортиб боради. Агар 2024 йилда у бир кв. км га 85,5 кишини ташкил этган бўлса, 2040 йилга келибоқ кўрсаткич 108,2 га, 2100 йилга келиб эса 174,8 га етади. Бу вазиятда ички минтақавий омил ва урбанизация даражаси асосий роль ўйнайди. Агар минтақалар бўйича аҳоли сонининг ўсиши нотенг бўлса, кўпинча шундай бўлади ҳам, бу мамлакатнинг йирик шаҳарларига инфратузилмавий юкламанинг ортишига олиб келади.

Узоқ муддатли ривожланиш стратегияларини ишлаб чиқишдаги яна бир ўта муҳим омил — умр кўриш давомийлигидир. Ўзбекистон учун хушхабар: ушбу ижтимоий кўрсаткич аста-секин ортиб боради. Агар 2024 йилда у 72,5 ёшни ташкил этган бўлса, 2100 йилга келиб 83 ёшга етиши мумкин. БМТ экспертларининг ҳисоб-китобларига кўра, ЎзРда аёллар ўртача 85 ёшгача, эркаклар эса 81 ёшгача умр кўрадилар. Ушбу прогноз соғлиқни сақлаш ва пенсия таъминотини ривожлантириш дастурлари учун мўлжал бўлиши керак.

БМТнинг батафсил прогнози умумий манзарага таъсир қилувчи кўплаб демографик кўрсаткичларни атрофлича кўриб чиқиш имконини беради. Улардан бири — туғилишдир.

Мутахассисларнинг ҳисоб-китобларига кўра, 2024 йилдан 2033 йилгача Ўзбекистонда йиллик чақалоқлар сони аста-секин камайиб боради: 929,3 минг кишидан 850,8 минг кишигача. Сўнг, 2050 йилгача мамлакатда кўрсаткичнинг 996,6 минг кишигача ўсиши кутилмоқда, шундан сўнг яна пасайиш бошланади.

Бунда умумий туғилиш коэффициенти бутун прогноз горизонтида барқарор равишда камайиб боради: 2024 йилдаги ҳар 1 минг кишига 25,6 тадан 2100 йилда 11,9 тагача. Бу туғилганларнинг абсолют сонининг вақтинчалик ўсиши фонида ҳам фарзанд кўриш жадаллигининг камайишига оид узоқ муддатли трендни акс эттиради.

Воқеалар нима учун айнан бундай ривожланиши мумкин? Жавобнинг бир қисмини Ўзбекистон аҳолисининг ўртача ёши ҳақидаги маълумотлар беради. 2030 йилдан бошлаб у ўсишни бошлайди ва 26,5 ёшдан 2100 йилга келиб 39 ёшга етади. Аёллар фарзанд туғадиган ўртача ёш ЎзРда 27–29 ёшни ташкил этишини ҳисобга олсак, туғилишнинг камайиши аҳоли ёш таркибидаги умумий ўзгаришларнинг шунчаки натижаси бўлади. Ёш, туғишга қодир бўлганлар сони камаяди.

Ўзбекистон аҳолисининг жинс-ёш таркиби ўлим даражасининг ошишига ҳам таъсир қилади. Ҳар 1 минг кишига ўлим жадаллигини акс эттирувчи умумий коэффициент 2024 йилдаги 6 тадан 2100 йилга келиб 8,5 тагача ортади.

Бундай сценарийда вафот этганларнинг абсолют сони фақат ўсиб боради. БМТнинг прогноз маълумотларига кўра, йиллик кўрсаткич 2024 йилдаги 219,4 минг кишидан 2100 йилга келиб 631,5 минг кишигача ортади. Бундай динамика аҳоли умумий сонининг ўсиши ва унинг қариши билан изоҳланади. Ҳатто ўлим коэффициентининг нисбатан мўътадил қийматларида ҳам катта ёшдаги гуруҳлар улушининг ортиши вафот этганларнинг умумий сонини оширади.