Бир сўз - фаввора

**Бир со'з – фаввора**

28-август, мустақилликнинг 35 йиллиги куни Шавкат Мирзиёев нафақат мамлакат ютуқларини сарҳисоб қилди, балки янги сиёсий сиклни ҳам самарали равишда очди. О'збекистон Президенти еттита миллий дастурни тақдим этди, ЯИМни 300 миллиард долларга етказишга ва'да берди ва кейинги о'н йилликни миллий тикланиш даври деб атади. Cronos.Asia О'збекистон раҳбарининг янги ташаббуслари ортидаги асосларни ва унинг э'лон қилинган мақсадларининг реалистик табиатини таҳлил қилишга қарор қилди.

Шуни та'кидлаш керакки, тантанали тил ортида жуда аниқ мақсад ётади: ислоҳотлар эски чекловларни олиб ташлашдан унумдорликни оширишга, институтларни мустаҳкамлашга ва ҳаёт сифатини сезиларли даражада яхшилашга о'тиши керак.

Унинг юбилей нутқи учун жой деярли театрлаштирилган аниқлик билан танланган. О'збекистон Президенти о'з нутқини ҳали ҳам қурилаётган, аммо аллақачон келажакдаги фан, та'лим ва маданият маркази сифатида жойлашган Янги Тошкент шаҳрида со'злади. Бу ерда янги университет бинолари ва Миллий кутубхона очилди ва мусиқий фаввора аллақачон Гиннеснинг рекордлар китобига киритилган. Ҳатто ушбу иншоотдаги рекорд даражадаги фаввора ҳам нафақат эстетик мақсадларга хизмат қилади.

Консепсия аниқ – Янги Тошкент Янги Ўзбекистоннинг аниқ тимсоли бўлиши ва президентлик консепсияси расмий риторикадан ташқарида мавжудлигини исботлаши керак. Энди унинг аниқ шакллари мавжуд – университетлар, кутубхона ва рекорд даражадаги фаввора.

Шунинг учун Мирзиёевнинг Мустақилликнинг 35 йиллиги арафасида сўзлаган нутқи ўтмишга эмас, балки келажакка қаради. Мустақиллик йиллиги президентга ислоҳотларнинг бир босқичини якунлаш ва кейинги босқичини эълон қилиш учун қулай имконият яратди.

**Ноқулай саволларсиз давомийлик**

Нутқнинг тарихий қисми таниш вертикал наслдан келиб чиққан: қадимги давлатчилик, Биринчи ва Иккинчи Уйғониш даври, Амир Темур, Жадидлар, 1991 йилдаги мустақиллик ва бугунги Янги Ўзбекистон. Шундай қилиб, замонавий сиёсат узоқ тарихий насл-насабга эга бўлади ва Мирзиёевнинг ислоҳотлари мамлакатнинг асрлар давомида озодлик ва тараққиёт сари йўлининг давомига айланади.

Президент мустақил Ўзбекистоннинг биринчи президенти Ислом Каримов хотирасини алоҳида ҳурмат қилди. Лекин деярли дарҳол у янги ҳукумат даврида давлат бартараф этган муаммоларни санаб о'тди: мажбурий ва болалар меҳнати, валюта конвертациясига чекловлар, яшаш учун рухсатномалар ва чегараларнинг ёпилиши. Натижада нозик сиёсий конструксия пайдо бо'лди. Афтидан, аввалги раҳбар ажойиб давлат арбоби сифатида э'тироф этилган ҳолда, узлуксизлик сақланиб қолгандек туюлади, аммо икки давр о'ртасидаги фарқ жуда аниқ ко'рсатилган. Эски тизимнинг камчиликлари тан олинган, аммо уларнинг муаллифлиги хушмуомалалик билан четда қолдирилган.

Бу ички аудитория учун ҳам муҳимдир. Мирзиёев мустақилликни қайта ко'риб чиқишни ёки унинг меросига қарши чиқишни таклиф қилмаяпти. У о'з ислоҳотларини худди шу тарихий лойиҳанинг иккинчи босқичи деб ҳисоблашни таклиф қилмоқда.

**Битта шиор о'рнига еттита дастур**

Нутқнинг асосий янгиликлари еттита миллий дастурдир. Улар та'лим, сог'лиқни сақлаш, юқори технологияли иқтисодиёт, атроф-муҳит, адолат, маҳалла ривожланиши ва ташқи сиёсатни қамраб олади.

Бу рақамнинг о'зи тасодифий эмас. Янги О'збекистоннинг 2022-2026 йилларга мо'лжалланган ҳозирги ривожланиш стратегияси ҳам еттита устувор ё'налиш атрофида тузилган. Ҳозирги нутқ якуний стратегия ва кейинги цикл о'ртасидаги тафовутни самарали равишда бартараф этади, гарчи янги бирлаштирилган ҳужжат ҳали э'лон қилинмаган бо'лса ҳам.

Байрамона тилдан сиёсий тилга таржима қилинган формула қуйидагича ко'ринади: олдинги босқич мамлакатни очиш ва энг ог'риқли чекловларни олиб ташлаш эди; янги босқич очиқликни барқарор иқтисодий ва ижтимоий натижаларга айлантиришдир. Шунинг учун ург'у о'згариши:

Аввало, дарҳол сезиладиган нарса шундаки, та'лимда энди нафақат қамровга, балки халқаро стандартларга, талаб юқори бо'лган касбларга ва камида о'нта университетнинг глобал энг яхши 1000 таликка киришини та'минлашга ҳам э'тибор қаратилади.

Сог'лиқни сақлашда асосий э'тибор профилактика моделига о'тишга, универсал тиббий суг'уртага ва ЯИМнинг 5% миқдорида харажатларга қаратилган.

Иқтисодиётда асосий э'тибор унумдорлик, стартаплар, венчур капитал ва сун'ий интеллектга қаратилган.

Умуман олганда, ро'йхат замонавий ко'ринишга эга. Энди унга камроқ расмий бо'лим керак бо'лади - муддатлар, мас'ул агентликлар, молиялаштириш манбалари ва тугалланган дастурни шунчаки орзудан ажратиб турадиган ко'рсаткичлар.

**Иқтисодиёт то'рт йил ичида деярли икки баравар ко'пайиши керак**

Келинг, батафсилроқ ко'риб чиқайлик. Энг улкан ва'далар иқтисодий бо'лимда берилган эди. Мирзиёев 2030-йилга келиб ЯИМни 160 миллиард долларга етказиш бо'йича дастлабки мақсадга 2026-йилга келиб эришишини айтди. Кейинги босқич - 2030-йилга келиб 300 миллиард доллар, саноатда икки миллион юқори даромадли иш о'ринлари ва кейинги о'н йилликда аҳоли жон бошига 10 000 доллардан ортиқ ЯИМ.

Бошланг'ич позиция ҳақиқатан ҳам мустаҳкамланди. Жаҳон банкининг ма'лумотларига ко'ра, О'збекистоннинг 2025-йилда номинал ЯИМи тахминан 147 миллиард долларни ташкил этди, реал о'сиш эса 7,7% га етди. Халқаро валюта жамг'армаси 2026-йилнинг биринчи чорагида иқтисодиёт о'тган йилга нисбатан яна 8,7% га о'сганини хабар қилди, аммо бир вақтнинг о'зида қизиб кетиш хавфи ва таркибий ислоҳотларни давом эттириш зарурлиги ҳақида огоҳлантирди. Бу энди нолдан жонлантириш керак бо'лган иқтисодиёт эмас.

Аммо атиги то'рт йил ичида 160 миллиард доллардан 300 миллиард долларгача ко'тарилиш номинал ЯИМнинг долларларда о'ртача йилига тахминан 17% га о'сишини англатади. Бу натижа нафақат реал ишлаб чиқаришга, балки инфляцияга, со'мнинг айирбошлаш курсига ва ташқи муҳитга ҳам бог'лиқ. Бундан ташқари, 300 миллиард долларлик ко'рсаткич қат'ий ма'нода прогноз эмас, балки инвестиция, саноат ва пул-кредит сиёсати энди мослаштирилиши керак бо'лган сиёсий мезон бо'либ туюлади.

О'н йил ичида ва'да қилинган 450 миллиард долларлик хорижий инвестицияларга келсак, бу ҳам батафсилроқ ко'риб чиқишга лойиқдир. О'ртача ҳисобда бу йилига 45 миллиард долларни ташкил этади - президентнинг о'зи мамлакат аллақачон жалб қилаётган нарсани айтади. Бошқача қилиб айтганда, қийинчилик бир марталик инвестиция оқимида эмас, балки бутун о'н йил давомида ҳозирги юқори инвестиция оқимини сақлаб қолиш ва уни технология, иш о'ринлари ва унумдорликка айлантириш қобилиятида.

Ва бу ерда, эҳтимол, энг қийин қисми келади. Жаҳон банки илгари О'збекистоннинг аввалги о'сиши асосан капитал то'плашга асосланганлигини та'кидлаган эди. Юқори-о'рта даромадли гуруҳга о'тиш унумдорликни оширишни, бозор ва тартибга солиш бузилишларини камайтиришни, рақобат ва инсон капиталини ривожлантиришни талаб қилади. Шунинг учун, қандай бо'лмасин, энди инвестицияларнинг о'зи иқтисодий мо''жизани кафолатламаслиги аниқ - ҳатто у тантанали равишда миллиардлаб ҳисобланса ҳам.

**Ижтимоий шартнома о'лчанадиган бо'либ қолди**

Энди иқтисодий ко'рсаткичлар ҳақида гапирайлик. О'збекистон Президенти янги даврда 650 мингдан ортиқ оила янги, замонавий уй-жойларга эга бо'лганини ва минглаб маҳаллаларга Янги О'збекистон қиёфаси кириб келаётганини та'кидлади.

"Мамлакатда қашшоқлик мавжудлигини очиқ тан олиш орқали маҳалла даражасида даромадларни ошириш, ко'никмаларни ривожлантириш, сог'лиг'ини яхшилаш, болаларни о'қитиш ва муҳтож оилаларнинг яшаш шароитларини яхшилаш учун иш тизими яратилди", дейди Шавкат Мирзиёев.

Расмий ҳисоб-китобларга ко'ра, қашшоқлик даражаси 2017 йилдаги 35% дан 4% гача пасайган ва талабалар сони 1,6 миллионга етган, уларнинг ярмидан ко'пи қизлар ва аёллардир. Бу шунчаки ижтимоий масала эмас. Давлат ва жамият о'ртасидаги янги шартнома шундай шакллантирилмоқда: ислоҳотларнинг тез сур'ати нафақат макроиқтисодий жадвалда, балки алоҳида оилаларнинг даромадлари, та'лими, сог'лиқни сақлаш ва уй-жой шароитларида ҳам ко'риниб турса, оқланади.

Мирзиёев ижтимоий сиёсатнинг асосий мезони рақамлар эмас, балки одамлар ҳаётидаги о'згаришлар бо'лиши кераклигини аниқ айтгани жуда та'сирли. Бироқ, президент бу тезисни асосан рақамлар билан қо'ллаб-қувватлади, я'ни давлат статистикаси сиёсий ҳисоботларнинг асосий тили бо'либ қолмоқда.

Ёшларга алоҳида о'рин берилган. Ҳукумат 10 миллион ёшни рақамли саноат ва келажак касбларига жалб қилишни ният қилган. Ко'лам та'сирчан, аммо ҳозирги формула жуда кенг эканлигини тан олиш керак. Бунга то'лиқ иш куни, касб-ҳунар та'лими, мактаб курслари ёки рақамли ко'никмаларга эга бо'лиш кирадими ёки ё'қми, фақат дастур мезонлари белгилангандан кейингина аниқ бо'лади.

**Маҳалла ривожланиш буюртмаларини олади**

Кейинги дастур маҳаллани ижтимоий ривожланишнинг асосий мижозига айлантиради. Туман бюджетлари, инвестиция дастурлари ва инфратузилма лойиҳалари аҳолининг талаблари асосида шакллантирилиши кутилмоқда.

О'збек модели учун бу мантиқий қадамдир. Маҳалла аллақачон ижтимоий сиёсатнинг асосий бо'линмасига айланган, унинг ёрдамида муҳтож оилалар аниқланади, ёрдам тақсимланади ва маҳаллий муаммолар ҳал қилинади. Энди нафақат ижтимоий қо'ллаб-қувватлашга, балки бюджет устуворликларига ҳам та'сир ко'рсатиш ва'да қилинган. Бироқ, бу ерда муҳим чегара мавжуд. Ҳақиқий марказсизлаштириш маҳалла фикрини ҳисобга олиш ваколати билан эмас, балки аниқ ваколатлар, тегишли ресурслар ва натижалар учун жавобгарлик билан бошланади. Агар пастдан буйруқлар юқоридан узоқ вақт тасдиқланишда давом эца, янги модел яхши ташкил этилган истаклар то'плами бо'либ қолиши мумкин.

Суд мустақиллиги ва қонун устуворлиги кибержиноятчилик, гиёҳванд моддалар, одам савдоси ва соя иқтисодиётига қарши кураш билан бирга мавжуд бо'лган дастур ҳам худди шундай та'сирчан. Давлат ҳозирда адолат ҳақида фуқароларни ҳимоя қилиш институти ва тартибни сақлаш воситаси сифатида гапиради. Суд мустақиллиги ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари кун тартибининг бир қисми эмас, балки мустақил қадриятга айланиши мумкинми ёки ё'қми, кейинги босқичнинг асосий синовларидан биридир.

**Сув энди атроф-муҳит безаки эмас**

Умуман олганда, экологик блок ҳақида гапирадиган бо'лсак, унинг асосий мақсади беш йил ичида экин майдонларини сувни тежайдиган технологиялар билан қоплашни 100% га етказишдир. Тан олиш керак, бу мақсад деярли максималист ко'ринади, аммо муаммо ҳақиқатан ҳам камтарона режалар учун жой қолдирмайди.

Жаҳон банкининг ма'лумотларига ко'ра, иқлим о'згариши О'збекистонда сув та'минотини 30-40% га камайтириши ва бир вақтнинг о'зида суг'оришга бо'лган эҳтиёжни 25% га ошириши мумкин. Аммо суг'ориш инфратузилмасининг катта қисми эскирган ва насос станциялари мамлакат электр энергиясининг тахминан 16% ни исте'мол қилади.

Шунинг учун Мирзиёев дастурида сувни тежаш иқтисодий сиёсатга яшил қо'шимча эмас. Бу озиқ-овқат хавфсизлиги, энергетика, минтақавий бандлик ва Марказий Осиё мамлакатлари билан муносабатлар масаласидир. Ва, эҳтимол, нутқнинг кечикиш нархи энг аниқ бо'лган нуқтаси шу.

**О'збекистон кенгроқ Жануб номидан гапиришга тайёрланмоқда**

Ташқи сиёсатда кескин бурилишлар ё'қ. Мирзиёев Марказий Осиё, МДҲ, Европа Иттифоқи, Қо'шма Штатлар, Осиё-Тинч океани минтақаси ва Араб-Мусулмон дунёси билан муносабатларни ривожлантиришда очиқ, прагматик ва мувозанатли ёндашувни яна бир бор тасдиқлади.

Бироқ, унинг амбициялари янада яққол ко'риниб қолди. 2027-2029 йилларда О'збекистон биринчи марта Қо'шилмаслик Ҳаракатига раислик қилади. Тошкент учун бу минтақавий воситачи сифатидаги ролидан ташқарига чиқиш ва о'зини Глобал Жанубнинг овози сифатида синаб ко'риш имкониятидир. Афг'онистон бо'йича алоҳида сиёсатни давом эттириш худди шу хабарни мустаҳкамлайди: О'збекистон кузатувчи эмас, балки мураккаб минтақавий масалаларни муҳокама қилиш учун платформа бо'лишга интилади.

Бу ёндашув иқтисодий дипломатияга жуда мос келади. Ҳар йили о'нлаб миллиардлаб доллар инвестицияларни жалб қилишга умид қилаётган мамлакат учун фақат биттасини танлашдан ко'ра, бир нечта куч марказлари билан до'стликни ривожлантириш фойдалироқ. Шу ма'нода, О'збекистоннинг ташқи сиёсати, эҳтимол, миллий тикланишнинг кенгроқ лойиҳасининг энг прагматик қисми бо'либ қолмоқда.

**Кейинги босқич биринчисидан қийинроқ бо'лади**

О'збекистон Президенти нутқини умумлаштириб айтганда, Мирзиёев нутқининг асосий г'ояси еттита дастур ёки ҳатто 300 миллиард долларлик ялпи ички маҳсулот ва'даси эмаслигини та'кидлаш керак. Президент О'збекистоннинг дастлабки очилиш даври тугаётганини та'кидлади. Мамлакатдан муваффақият та'лим сифати, бизнес унумдорлиги, суд мустақиллиги, маҳаллий бошқарув самарадорлиги ва сувни тежаш қобилияти билан белгиланадиган босқичга о'тиш со'ралмоқда.

Ислоҳотларнинг биринчи босқичини тушунтириш осонроқ эди: тақиқни бекор қилиш, чегарани очиш, валюта конвертациясига рухсат бериш, қашшоқликни тан олиш. Аммо иккинчи босқич анча қийинроқ. Бу нафақат битта сиёсий қарорни, балки муассасаларнинг кундалик ишини талаб қилади - айнан шу ерда яхши фармон энди амалга оширишнинг о'рнини боса олмайди.

Шунинг учун Шавкат Мирзиёевнинг юбилей нутқини янги сиёсий шартнома таклифи деб ҳисоблаш мумкин. Давлат о'сиш, ижтимоий ҳаракатчанлик ва юқори ҳаёт сифатини ва'да қилади. Бунинг эвазига жамият меҳнацеварлик, билим, бирлик ва берилган сур'атда ҳаракат қилишга тайёрлигини намойиш қилиши кутилмоқда.

Янги Тошкентда бу шартнома ишончли ко'ринарди: янги университетлар, кутубхона, келажакдаги шаҳар ва жаҳон даражасидаги фаввора. Аммо миллий юксалишнинг асл мазмуни байрамона майдондан анча ташқарида - оддий мактабларда, туман касалхоналарида, суд биноларида, маҳаллаларда ва далаларда аниқланади, бу ерда сув президент нутқида эмас, балки аслида етиб бориши керак.