Беш йил: Афг'онистонда Толибон ҳукмронлиги
Жорий йилнинг 15-август куни Толибон ҳаракати Афг'онистонда ҳокимият тепасига қайтганига беш йил бо'лди. 2021-йилнинг шу кунида Г'арб томонидан қо'ллаб-қувватланган Афг'онистон ҳукумати тезда қулаганидан со'нг Толибон Кобулга кирди ва президент Ашраф Г'ани мамлакатдан қочиб кетди. Беш йил о'тгач, 2021-йил август ойида содир бо'лган воқеа қисқа муддатли сиёсий инқироз ёки о'тиш даври эмаслиги ма'лум бо'лди.
Бу вақт ичида Толибон амалдаги ҳукумат сифатидаги мавқеини мустаҳкамлашга ва бошқарув тизимини яратишга муваффақ бо'лди. Халқаро изоляция, жиддий иқтисодий муаммолар ва кенг халқаро миқёсда тан олинмаганлигига қарамай, ҳаракат деярли бутун мамлакатни назорат қилишда давом этмоқда.
Замонавий Афг'онистоннинг парадокси шундаки, бир нечта қарама-қарши ко'ринадиган воқеликлар бир вақтнинг о'зида мавжуд. Бир томондан, мамлакат 2021-йилгача бо'лган кенг ко'ламли ҳарбий можаролар саҳнаси бо'лишдан то'хтади ва марказий ҳукумат ҳудуд устидан анча то'лиқ назоратни о'рнатди. Бошқа томондан, сиёсий тизим, айниқса аёллар ва қизларга нисбатан анча репрессив бо'либ қолди. Иқтисодиёт жуда заифлигича қолмоқда, гуманитар қарамлик сақланиб қолмоқда ва режим ҳали то'лиқ халқаро қонунийликка эриша олмади.
Бошқача қилиб айтганда, со'нгги беш йил ичида Толибон расмийлари сиёсий ва ҳудудий мустаҳкамланишга эришдилар, аммо халқаро қонунийликка ёки барқарор ижтимоий-иқтисодий ривожланишга эриша олмадилар.
Республика устидан қозонилган г'алабадан янги давлатнинг яратилишигача
Со'нгги беш йилнинг асосий натижаси шундаки, Толибон 2021-йилда ҳарбий г'алабасини барқарор сиёсий назоратга айлантира олди. Америка қо'шинлари олиб чиқиб кетилгандан ва Афг'онистон миллий армиясининг қулашидан со'нг, ко'пчилик Толибон ҳаракатининг о'зи тезда парчаланишини ёки янги кенг ко'ламли қуролли қаршиликнинг пайдо бо'лишини кутган эди. Бироқ, иккала сценарий ҳам то'лиқ амалга ошмади.
2026-йил августига келиб, қуролли мухолифат гуруҳлари стратегик кучлар мувозанатини о'згартира олмадилар (со'нгги ҳафталарда мамлакат шимолида ма'лум даражадаги инқирозга қарамай). Толибон давлат муассасаларини, асосий иқтисодий ресурсларни ва мамлакат ҳудудини назорат қилади, қуролли рақиблар эса миллий миқёсда муқобил ҳокимият марказини яратиш имкониятига эга эмаслар. Бу ҳозирги вазиятни тушуниш учун жуда муҳимдир.
2021-йилда Толибон г'алаба қозонган қо'зг'олон сифатида ҳокимият тепасига қайтди ва 2026-йилга келиб у аллақачон вертикал ма'мурий тузилма, хавфсизлик кучлари, солиқ йиг'иш тизими ва чегара назоратига эга бо'лган де-факто давлат ҳокимиятини ифодалайди.
Шу билан бирга, ҳозирги Толибон тизими 2021-йилгача мавжуд бо'лган Ислом республикасидан тубдан фарқ қилади. Толибон аввалги конституциявий моделни, ко'п партиявий тизимни ёки Г'арб услубидаги сиёсий вакилликни тиклашга уринмаяпти. Улар бошқарувнинг диний-консерватив тушунчасига асосланган о'зларининг "Ислом Амирлиги" моделини қурмоқдалар. Шунинг учун бугунги кунда асосий сиёсий савол энди Толибон ҳокимиятни сақлаб қола оладими ёки ё'қми эмас, балки Афг'онистон давлати уларнинг узоқ муддатли ҳукмронлиги остида қандай бо'лишидир.
Хавфсизлик: Толибоннинг асосий аргументи
Агар вазиятга фақат кенг ко'ламли фуқаролар урушига чек қо'йиш нуқтаи назаридан қарасак, Толибон ҳақиқатан ҳам ма'лум натижаларни ко'рсатиши мумкин. 2021-йилгача Афг'онистон ҳукумат кучлари, Толибон, Хуросон Ислом Давлати ва бошқа қуролли гуруҳлар о'ртасида узоқ давом этган қуролли можаро ҳолатида эди.
Ҳокимиятни қо'лга киритгандан со'нг, аввалги урушнинг шиддатлилиги кескин пасайди, бу эса Толибонга о'нлаб йиллар давом этган урушни тугатганини ва хавфсизликни тиклаганини да'во қиладиган сиёсий ривоятни шакллантиришга имкон берди. Жорий йилнинг 15-августида ҳаракат вакиллари айнан шу жиҳатни та'кидладилар: хорижий ҳарбий босқинчиликнинг тугаши, кенг ко'ламли ички можароларнинг то'хтатилиши ва тартибнинг тикланиши.
Аммо хавфсизликнинг то'лиқ тикланиши ҳақидаги да'волар муболаг'а бо'лар эди. Режимга таҳдидлар сақланиб қолмоқда. Толибоннинг ҳозирги рақиблари орасида ҳозирда мамлакат шимолидаги ҳокимиятни бузишга уринаётган Миллий Қаршилик Фронти ва Афг'онистон Озодлик Фронти, шунингдек, террористик ҳужумларни давом эттираётган Хуросон Ислом Давлати бор. Бундан ташқари, Толибоннинг Покистон билан муносабатлари со'нгги йилларда Исломобод Афг'онистон ҳудудини эксплуатация қилишда айблаётган Таҳрики-э-Толибон Покистон фаолияти туфайли жиддий равишда ёмонлашди.
Афғонистон ва Покистон ўртасидаги муносабатлардаги инқироз 2025-йил охиридан бери айниқса жиддийлашди. Чегаралараро кескинлашувдан сўнг, икки томон Толибон ҳокимият тепасига келганидан бери энг йирик тўқнашувларни бошдан кечирди, Туркия, Қатар ва Саудия Арабистонининг узоқ муддатли келишувга эришиш бўйича дипломатик саъй-ҳаракатлари эса ҳали ҳам асосий келишмовчиликларни ҳал қила олмади. Бу Толибоннинг беш йиллик ҳукмронлигининг энг муҳим парадоксларидан биридир. Ҳаракат ички уруш даражасини сезиларли даражада пасайтиришга муваффақ бўлди, аммо шу билан бирга Покистон билан янги, кенг кўламли чегаралараро можаро пайдо бўлди.