Бактерияларни қандай қилиб бостириш мумкин. 21-аср эпидемиялари учун асосий дорилар яратиладиган махфий устахоналардан репортаж.

**Бактерияларни қандай қилиб бостириш мумкин: 21-аср эпидемияси учун асосий дорилар яратилган махфий устахоналардан ҳисобот**

Яқинда О'збекистонда дунёдаги энг ко'п сотиладиган диабет ва семизликка қарши дори бо'лган "Мунджаро" га о'хшаш русча "Сежаро" препарати расман ро'йхатдан о'тказилди. Деярли бир вақтнинг о'зида ишлаб чиқарувчининг учта асосий дориси - Семавик, Семавис Нехт ва Сежаро - Ҳалол сертификатини олди. Иккала янгилик ҳам О'збекистон учун жуда муҳимдир. ЖССТ ва мамлакат Санитария-эпидемиология қо'митаси ма'лумотларига ко'ра, катталар аҳолисининг 64 фоизи ортиқча вазнга эга ва ҳар бешдан бири то'лиқ семизликдан азият чекади. 1980-йилдан бери бу ко'рсаткич 36 фоизга ошди, бу минтақадаги энг юқори о'сиш сур'атларидан бирини ко'рсатади.

Ушбу статистикани о'згартиришга қодир дорилар қандай ва қаерда яратилишини ко'риш учун Podrobno.uz мухбири дастлаб фақат юқори мартабали ҳукумат делегациялари учун мо'лжалланган ёпиқ тур ё'налиши бо'йича Санкт-Петербургнинг Пушкин шаҳридаги Геропҳарм заводига ташриф буюрди.

Фармацевтика ишлаб чиқариш корхонасига кириш осон иш эмас. Экскурсия сифат муҳандиси Полина Шашина томонидан ишончли ва ишончли тарзда етказиб бериладиган хавфсизлик ва стериллик қоидалари бо'йича аниқ ко'рсатма билан бошланади. Шахсий буюмлар шкафларда сақланади, қо'ллар қоидаларга қат'ий мувофиқ ювилади ва устахоналарга фақат ҳимоя кийимлари - ёрлиқлар ва поябзал қопламалари кийганлар кириши мумкин. Тозалик даражасини о'згартирганда, бу процедура такрорланиши керак, ба'зан бир соат ичида бир неча марта.

Энг ёрқин лаҳза зоналар орасидаги чегарада содир бо'лади, бу ерда хонанинг "ифлос" ва "тоза" томонларини ажратиб турувчи полга ёрқин демаркация чизиг'и чизилган. Қоида оддий ва муросасиз: чизиқни фақат стерил поябзалда кесиб о'тасиз. Сиз "ко'ча" томонидаги скамейкада о'тирасиз, поябзалингизни ечасиз ва фақат поябзал қопламаси ёки хавфсизлик поябзали кийган бо'лсангиз, оёг'ингизни чизиқдан ташқарига қо'йишингиз мумкин. Агар кимдир тасодифан ҳимояланмаган оёқ билан "тоза" қисмга тегса, алмаштириш жараёни бекор қилинади ва ҳаммаси қайтадан бошланади. Бунга ко'никмаган бо'лсангиз, чалкашиб кетишингиз мумкин, шунинг учун хизматчилар ҳар бир қадамни диққат билан кузатиб борадилар.

Бу ердаги стериллик қоидалари одамларни маҳсулотдан ҳимоя қилиш учун эмас, балки маҳсулотни одамлардан ҳимоя қилиш учун ҳам ишлайди.

"Стерил биотехнология ишлаб чиқариш учун биз микроблар, чанг ва микрозаррачаларнинг асосий манбаимиз", дейди компаниянинг Операцион самарадорлик лойиҳаси менежери Ирина Спиркина.

Оқсил муҳити бактерияларнинг тез о'сиши учун идеал озуқа моддаси бо'либ хизмат қилади, шунинг учун хоналардаги ҳаво 14-синф ҲЕПА то'сиқлари орқали доимий равишда филтрланади. Булар энг юқори Европа таснифлаш стандартига (ЭН 1822) жавоб берадиган мутлақ ҳаво тозалагичлардир. Улар 0,1 дан 0,3 микронгача бо'лган микрозаррачаларнинг камида 99,995% ни ушлашга қодир - бу ко'пгина бактериялар ва вирусларни қамраб олувчи диапазон. Буни тасаввур қилиш учун айтадиган бо'лсак, бундай то'сиқни бузишга уринаётган ҳар 100 000 та чанг зарралари ва микроорганизмлардан максимал бештаси о'тиб кетади.

Айнан шу мутлақ поклик ишлаб чиқаришнинг энг мураккаб ва қизиқарли босқичлари учун шароит яратади.

Пушкин участкаси учта устахонадан иборат. Биринчиси, 2017-йилдан бери фаолият юритиб келмоқда, компаниянинг асл дори-дармонларини ишлаб чиқаришга баг'ишланган. Иккинчиси, 2019-йилда ишга туширилган бо'либ, бутунлай инсулин ишлаб чиқаришга баг'ишланган. Учинчиси, 2024-йилда қо'шилган бо'либ, планшетлар ва капсулалар учун жавобгардир ва аллақачон тижорат ҳажмига етган.

Ирина Спиркинанинг со'зларига ко'ра, бу бутун шкала то'лиқ автоматлаштириш ва рақамлаштиришга асосланган. "Қиздириш ва аралаштириш" каби ог'заки буйруқлар о'рнига, дастурий та'минот муҳандиси тизимга "матрица рецепти"ни киритади - юзлаб микроқадамлардан иборат батафсил алгоритм. Ушбу алгоритм компания серверларида тасдиқланган ва доимий равишда муҳрланган, бу инсон хатосини бартараф этади ва ҳар бир партиянинг 100% такрорланишини кафолатлайди.

Худди шу рақамли ёндашув бутун сифат тизимини қамраб олади - хом ашё сотиб олишдан тортиб лаборатория таҳлилигача. Асбоблар ма'лумотлари ЛИМС тизими орқали онлайн қабул қилинади, бу эса уни сездирмасдан о'згартириш ёки о'чиришни жисмонан имконсиз қилади. Сайтнинг 400 ходимининг деярли учдан бир қисми сифат бо'лимида ишлаши ажабланарли эмас. Компаниянинг о'зи доимий равишда аудитдан о'тказилади: Россия регуляторлари - Саноат ва савдо вазирлиги, Росздравнадзор, Роспотребнадзор ва Росселхознадзордан ташқари, халқаро ҳамкорларнинг аудиторлари мунтазам равишда ташриф буюришади, чунки сайт маҳсулотлари 14 мамлакатга экспорт қилинади.

Учта семинардан журналистларга иккинчиси - инсулин моддаси яратиладиган ёпиқ, юқори технологияли майдон ко'рсатилади.

Киришдан олдин, тозалаш бо'лими бошлиг'и Дмитрий Бабенцев бизни диққатга сазовор тафсилот ҳақида моҳирона огоҳлантиради: ичкарида ижобий босим каскади сақланиб қолади, бу эса кирганингизда қулоқларингизда худди самолёт ко'тарилаётгандек, озгина портлаш ҳиссини келтириб чиқаради.

Улар бу ерда олтита турдаги инсулин ишлаб чиқарадилар, тез та'сир қилувчи "ултра қисқа" дан тортиб кучлироқ "узайтирилган ажралиб чиқадиган" инсулингача. Фарқи фақат унинг ишлаш усулида: биринчиси овқатдан 10-15 дақиқа о'тгач шакар миқдорини дарҳол оширади, иккинчиси эса эҳтиёткорлик билан ва бир текисда ишлайди, куну тун барқарор фон даражасини сақлаб туради.

Глобал фармацевтика ишлаб чиқаришга иккита ёндашув мавжуд: кимёвий синтез ва биотехнология. Кимёвий колбада инсулин атомини атомма-атом йиг'иш жуда қийин: жараён чексиз мураккаб ва натижа кам. Завод анча оқланган ёндашувни танлади - табиатга, аниқрог'и, микроорганизмларга ишни бажаришга рухсат берди. Эсчеричиа соли (Э. соли) нинг генетик модификацияланган култураси фармацевтика фабрикаси вазифасини бажаради. Ҳар бир партиянинг ҳикояси завод ташқарисида - ҳужайра технологиялари лабораториясида бошланади. Олимлар инсулин синтези учун мас'ул бо'лган инсон генининг кичик бир қисмини оддий бактериялар ДНКсига эҳтиёткорлик билан киритдилар. Натижада, ҳар бири камтарона миллилитр сиг'адиган битта криотубадан микроскопик ищилар кенг ко'ламли ишлаб чиқариш ферментаторларига юборилади. Бактериялар фаол равишда ко'паяди ва биокимёвий буйруқ бо'йича 16 соат ичида о'зларида инсулинни машаққатли равишда ишлаб чиқаради.

Иш тугагач, гомогенизаторга босим то'сатдан тушади ва бактериал ҳужайралар парчаланиб, қимматли молекулани чиқаради. Олинган "инклюзия жисмлари" деб аталадиган паста -18°С да музлатилади. Биосинтез бо'лимида бу босқич 3-4 кун давом этади.

Шундан со'нг, паста 8-9 кунга Дмитрий Бабенцев бощилигидаги тозалаш бо'лимига юборилади, у ерда ҳақиқий оқсил архитектураси бошланади. Гап шундаки, Э. соли керакли оқсилни яраца ҳам, уни ички томондан бутунлай тартибсиз, "жонсиз" чалкашликка айлантиради. Муҳандисларнинг вазифаси уни то'г'ри шаклига қайтаришдир. Биринчидан, молекула денатурация деб аталадиган жараён орқали то'лиқ текис ипга айлантирилади, со'нгра 18-20 соатлик ренатурация амалга оширилади: оқсил жарроҳлик ё'ли билан о'з жойига қайтарилади ва керакли дисулфид С-С бог'ланишларини тиклайди.

Молекула о'зининг асл шаклини тиклагандан со'нг, эритма майда суспензияланган қаттиқ моддалардан тозаланади ва тангенсиал филтрация тизимлари ёрдамида аниқ 10 баравар консентрацияланади. Ион алмашинуви хроматографияси босқичида ферментлар ишга киришади: улар барча "ортиқча" элементларни эҳтиёткорлик билан кесиб, алфа ва бета занжирларининг мукаммал молекуласини қолдиради. Кейин юқори самарали суюқ хроматография (ҲПЛС) яқиндан бог'лиқ аралашмаларни олиб ташлайди ва фаол модданинг софлигини 99% га етказади.

Кейин, 5 микрон о'лчамдаги микроскопик инсулин кристаллари вакуумли печларда қуритилади ва қуритилади. Натижада соф, қуруқ кукун ҳосил бо'лади. Ускунанинг қуввати ҳар 24 соатда модданинг янги партиясини ишлаб чиқариш имконини беради. Ҳар бир партия йигирма о'нлаб параметрлар бо'йича қат'ий синовдан о'тказилади ва лаборатория текшируви ва ҳужжатларни имзолаш тахминан 10 кун давом этади.

Якуний то'хташ жойи тайёр маҳсулотлар омбори. Лекин бу ерда картон қутилар паллетларини кутманг: биофабриканинг тайёр маҳсулоти бошқача ко'ринади. Омбор ходими ташриф буюрувчиларни ҳарорат -18°С да сақланадиган музлатгичларга олиб боради (дисплейда -22°С ко'рсатилган) ва эшикни бир неча дақиқага очади. Ичкарида нафақат инсулин захиралари, балки айнан о'ша семаглутид (Семавик) учун модда ҳам сақланади.

Қалин, термал қо'лқоп кийган ищи сариқ ёрлиқли шиша идишни эҳтиёткорлик билан олиб ташлайди. Ичкарида қалин, зич инсулин аспарт моддаси бор.

"Ушбу битта банка ҳажмидан биз 50 000 дан ортиқ тайёр дори флаконларини ишлаб чиқаришимиз мумкин", деб тушунтиради Ирина Спиркина.

Банкалар ҳозирда "Карантин" белгиси билан белгиланган. Фақат сифат бо'лими барча синовларни якунлаб, белгини яшил рангга ("Тасдиқланган") о'згартиргандан кейингина, ушбу қимматбаҳо юк то'лиқ совуқ занжир талабларига мувофиқ тайёр шаклларга қадоқлаш учун асосий заводга юборилади.

**Моддадан тайёр қаламгача**

Модда барча лаборатория тозалиги синовларидан о'тгандан ва сифат бо'лими партиядан "Карантин" ҳолатини олиб ташлаганидан со'нг, унинг саёҳати эндигина бошланган бо'лади. Препаратнинг юраги - фаол фармацевтик модда - Пушкинда яратилган. Бироқ, исте'молчиларга таниш бо'лган фойдаланишга тайёр шаклларни (флаконлар, картриджлар ва Семавик ва Сежаро учун худди шу шприц қаламлари) қадоқлаш, шишаларга қуйиш ва йиг'иш бошқа компания заводида - Москва яқинидаги Оболенскда амалга оширилади.

"Геропҳарм бу йил 25 ёшга то'лади", дейди Ирина. "Ҳаммаси Оболенскдаги кичик завод ва тадқиқот марказидан бошланган. Аммо нафақат кичик партиялар учун, балки моддаларни кенг миқёсда синтез қилиш учун ҳам кенг ко'ламли завод қуриш г'ояси пайдо бо'лганида, уни Санкт-Петербургда, о'з технологияларини бизга о'тказадиган молекуляр ривожланиш марказимизга яқинроқ жойлаштириш то'г'рисида қарор қабул қилинди."

Тайёр моддани Санкт-Петербургнинг Пушкин шаҳридан Москва яқинидаги Оболенск шаҳрига ташиш алоҳида логистика жараёнидир. Ишлаб чиқариш корхонасидаги одамлар ко'пинча бундай ҳароратга сезгир оқсилни қандай қилиб хавфсиз ташишни со'рашади. Бунинг учун улар доимий мониторинг ва қат'ий совуқ занжирга риоя қилиш билан махсус жиҳозланган транспорт воситаларидан фойдаланадилар. Бу транспорт воситалари ҳар куни жойлар о'ртасида ҳаракатланиб, моддалар партияларини етказиб беришади.

"Охирги трансформация Оболенск заводида содир бо'лади: ҳосил бо'лган моддадан стерил эритма тайёрланади, кейин у то'лдирилади ва қадоқланади. У ерда маҳсулотлар бирламчи шаклда (картрижлар ва флаконлар) ва иккиламчи қадоқларда - охир-оқибат дорихоналар, клиникалар ва тиббиёт марказларининг жавонларига тушадиган ёрқин рангли пакетларда қадоқланади", деб тушунтиради Ирина Спиркина.

Нима учун фармацевтика саноати семизликка қарши курашиши керак эди

Семаглутид ва кейин тирзепатиднинг киритилиши бутун саноат учун тарихий бурилиш нуқтаси бо'лди. 2-тоифа диабетда қон шакарини назорат қилиш учун ишлаб чиқилган ушбу дорилар кучли ён та'сирга эга эканлигини ко'рсатди - то'йиш марказларига ва вазн ё'қотишга та'сир қилади.

Асосий рақамлар шуни ко'рсатадики, минтақадаги аксарият мамлакатларда катталар аҳолисининг ярмидан ко'пи турли даражада ортиқча вазнга эга ёки семиз. О'збекистон посцовет ҳудудида энг тез ривожланаётган мамлакатга айланди, бу овқатланишдаги о'згаришлар, юқори калорияли ан'анавий ошхона ва кундалик фаолиятнинг камайиши билан бог'лиқ.

Семизликнинг сезиларли даражада ошиши бойлик ва юқори мавқе белгиси деган умумий стереотип клиник ма'лумотлар ог'ирлиги остида қулаб тушмоқда. Шифокорлар виссерал ёг'нинг то'лиқ эндокрин орган сифатида ишлашини, тизимли сурункали яллиг'ланишни, қо'ллаб-қувватловчи бо'г'имларнинг остеоартритини, хавфли нафас олиш то'хташи билан уйқу апнеси синдромини ва эрта юрак хуружларини келтириб чиқаришини ҳужжатлаштирмоқдалар.

2-тоифа диабет энди кекса ёшдагилар касаллиги эмас. Болаликдаги семизликнинг тез о'сиши туфайли у о'смирларда тобора ко'проқ ташхисланмоқда - бу болаликдаги семизликнинг бевосита натижасидир. Бу сог'лиқни сақлаш учун жуда катта юкни англатади: эрта бошланган диабет эрта ногиронликка олиб келади - то'р пардаси томирларининг шикастланиши, буйрак етишмовчилиги ва диабетик нейропатия - ҳатто меҳнатга лаёқатли ёшга етмасдан олдин ҳам.

Журналистнинг Пушкин заводининг ёпиқ иншоотларига қилган саёҳати оқсил молекулаларини яратишнинг бутун жараёнини - биринчи микробиологик синов найчасидан тортиб, омбордаги тайёр шприц қаламигача - ёрқин ко'рсатди. Бундай ишлаб чиқариш жараёнлари улкан аниқликни талаб қилади: каскад босимига қат'ий риоя қилиш, ҳароратни назорат қилиш ва ҳар бир партияни лаборатория синовларидан о'тказиш.

Катталарнинг деярли учдан икки қисми ортиқча вазнга эга ва ҳар бешдан бири семизлик ташхиси қо'йилган мамлакат учун бозорда ро'йхатдан о'тган, сертификатланган ва то'лиқ кузатиладиган дори воситасининг пайдо бо'лиши дорихона нархлари ро'йхатидаги яна бир элементдан ко'проқ нарсани англатади. Бу шуни англатадики, яқин вақтгача асосан эндокринологлар идораларида муҳокама қилинган масала чиндан ҳам кенг тарқалган муаммога айланиб бормоқда. Бу шуни англатадики, бу дорилар қандай тайёрланишига ва қадоқдаги майда ёзувларга э'тибор ҳам ошади.