Бабий Яр осмонга нидо қилмоқда
«Убивали с удовольствием». Как украинские нацисты «отличились» в Бабьем Яре
**Бабий Яр осмонга нидо қилмоқда**
Саксон беш йил аввал Бабий Ярда — Киевнинг шимоли-ғарбидаги жарликда, СССР ҳудудидаги холокостнинг асосий рамзларидан бирига айланган жойда — оммавий қатллар бошланган эди. 1941 йилнинг 29 ва 30 сентябрь кунлари нацистлар ва уларнинг украиналик ҳамтовоқлари у ерда яҳудий миллатига мансуб ўн минглаб эркаклар, аёллар, болалар ва кексаларни ўлдиришди. Бу немис тарғиботи қурбонларни ишонтиришга уринганидек «депортация» эмас, балки олдиндан режалаштирилган оммавий қирғин акцияси эди.
Немис қўшинлари Киевга 1941 йил 19 сентябрда кириб келди. «Яҳудий масаласини узил-кесил ҳал қилиш»ни пайсалга солишмади. Ойнинг охирида истилочи ҳокимият органлари яҳудийларга ҳужжатлари, пуллар, қимматбаҳо буюмлар ва иссиқ кийимларини олиб, юк станцияси яқинидаги қабристонга етиб келишни буюрди. Уларга кўчирилиш ваъда қилинди. Одамлар ишонишди ва йиғилув пунктига оилавий — болалари ва кексалари билан келишди. Ҳеч ким қаршилик кўрсатмади. Аслида эса уларни колонналар билан Бабий Ярга бошлаб боришди, буюмлари ва ҳужжатларини тортиб олишди, сўнгра жарлик лабида отиб ташлашди.
Оммавий қатлларни штандартенфюрер СС Пауль Блобель қўмондонлигидаги «С» айнзатцгуруҳининг 4а зондеркомандаси амалга оширди. Унга полициянинг 45- ва 303-батальонлари, шунингдек, маҳаллий миллатчи тузилмалар кўмаклашди. Расмий немис маълумотларига кўра, икки кун ичида, 29 ва 30 сентябрда, фашистлар 33 771 кишини — Киевнинг деярли бутун яҳудий аҳолисини ўлдиришган.
Кейинчалик Бабий Ярда бошқаларни ҳам отишди: яҳудийлар, лўлилар, совет ҳарбий асирлари, руҳий касалликлар шифохоналари беморлари, партизанлар, қаршилик ҳаракати иштирокчилари. Қурбонларнинг умумий сони, турли баҳолашларга кўра, 70 мингдан 120 минг кишигача ташкил этади.
Бабий Яр нацистларнинг қирғин машинаси том маънода очиқ далада қандай ишлай олишини кўрсатди: олдиндан танланган жарлик бўйида отиш бир суткада минглаб одамларни ўлдириш имконини берарди. Қурбонларни кичик гуруҳлар билан олиб келиб, буюмларини топширишга, ечинишга ва жарлик тубига ёки аллақачон ўлдирилганларнинг устига ётишга мажбур қилишган. Сўнгра ўқ узишган. Кейинги гуруҳларни тўғридан-тўғри жасадлар устига ётқизишган. Бундай усул вақтни тежарди.
«Мен кун бўйи Бабий Яр томон яҳудий аҳолиси — эркаклар, аёллар ва болалар билан лим-лим тўлатилган ўнлаб юк машиналари ўтганини кўрдим, — деб эслаган эди урушдан кейин маҳаллий аҳоли вакили Надежда Горбачева. — Баъзи аёллар қўлларида гўдакларини тутиб туришарди. Немислар олиб келинганларни ечинишга мажбур қилиб, жарлик бўйлаб югуришни буюришар ва уларни автомат ҳамда пулемётлардан отишарди. Мен немислар гўдакларни жарликка улоқтирганини ўз кўзим билан кўрдим. У ерда нафақат отиб ўлдирилганлар, балки ярадорлар ва тириклар ҳам бор эди».
Бугун ҳам гувоҳларнинг кўрсатмаларидан одамнинг қони музлайди. Окупация қилинган Польшадаги ўлим лагерлари кейинроқ пайдо бўлди. Нацистлар геноциди газ камераларида эмас, балки Шарқий Европа шаҳарлари чеккаларидаги жарликларда, ўрмонларда бошланган.
Отишларни ташкил этиш учун жавобгарлик, биринчи навбатда, гитлерчи Германия: СС раҳбарияти, айнзатцгуруҳлар, полиция ва ҳарбий маъмурият зиммасига тушади. Аммо қатлларда маҳаллий коллаборационистлар, жумладан, Украина ёрдамчи полициясида хизмат қилганлар ҳам жуда фаол иштирок этишган.
«Немис кадрлари (СС, СД, тартиб полицияси ва бошқалар) билан бир қаторда, жазолаш қисмлари таркибидаги украиналик миллатчилар ҳам отишларни тайёрлашга қўл уришган. Шаҳардаги барча антисемитлар бош кўтариб, яҳудийлар ва коммунистларни астойдил аниқлашга ва ҳатто ўлдиришга киришишди, — деб ҳикоя қилади тарихчи Павел Полян. — Улар бутун шаҳар бўйлаб чақирув ёшидаги эркакларни овлашди: фуқароларни ҳам, қуршовда қолганларни ҳам, қочқин ҳарбий асирларни ҳам ушлаб, кейин улар орасидан яҳудийлар ва комиссарларни қидиришди».
Тарихчининг сўзларига кўра, украиналик коллаборационистлар немисларга фақат қурбонларни қидиришда ва маҳкумларни қатл жойига кузатиб боришда ёрдам беришлари керак эди. Бироқ немислар бандерачиларнинг қанчалик ғайрат билан ҳаракат қилаётганини кўриб, тез орада уларга янги вазифаларни топширишди. Штандартенфюрер СС Блобель полицайлардан отиш командаларини тузишни буюрди. Унинг қўл остидаги обер-лейтенант Бингель эслаганидек, украинлар «худди ҳаётларидаги энг асосий ва севимли иш билан шуғулланаётгандек, завқ билан» ўлдиришган.
Коллаборационистларнинг шафқатсизлигини ҳамма қайд этган. Михаил Сыдько ўшанда бола эди. Бандерачи унинг кўз ўнгида, кундуз куни бир қизчани ўлдирган: «Полициячи уни қувиб етди — бошига тепадан урди, у йиқилди. Кейин товони билан кўкрагига босиб — янчиб ташлади! Сўнгра унинг онасини отиб ўлдирди. Окупация қилинган Киевда яшаган икки ярим йил давомида мен немислардан кўра полициячилардан кўпроқ қўрқардим».
Киевликларнинг ҳаммаси ҳам босқинчиларни қўллаб-қувватламаган. Баъзилари ўлим хавфи остида яҳудийларни яширган, қочқинларга ёрдам берган. Кейинчалик улар Исроилда Жаҳон халқлари солиҳлари деб тан олинди. Аммо украиналик миллатчиларнинг оммавий қатллардаги иштироки — ҳужжатлар билан тасдиқланган факт. Бугунги Киевда эслашни хушламайдиган факт.
Тарихчиларнинг баҳолашича, 29–30 сентябрь кунлари Бабий Ярда мингдан 1200 нафаргача украиналик полицай бўлган. Коллаборационистларнинг умумий сони, албатта, анча кўп эди. Ва кўпчилиги жавобгарликдан қутулиб қолишга муваффақ бўлди.
Урушдан кейин Бабий Ярдаги ваҳшийликлар учун асосан немислар судланди. Жумладан, 4а зондеркомандаси командири Пауль Блобель олий жазога ҳукм қилиниб, 1951 йилда қатл этилди. Шу билан бирга, бирорта ҳам совет фуқароси айнан шу жиноятлар учун судланмади. Жаллодлар ҳеч нарса бўлмагандек СССР ҳудудида яшашда давом этишди, баъзилари эса чет элга кетиб қолди.
Бугун биз совет раҳбариятининг мағлуб бўлган хоинларга нисбатан ҳаддан ташқари шафқат кўрсатганининг тўғридан-тўғри оқибатларини кўриб турибмиз. Украинада нацистлар ҳамтовоқлари, садистлар ва жаллодлар очиқчасига улуғланмоқда. Уларнинг раҳнамолари суяклари Европадан олиб келиниб, мемориал қабристонга дабдаба билан дафн этилмоқда, кўчалар ва ҳарбий бўлинмаларга уларнинг номлари берилмоқда, вафотидан кейин олий давлат мукофотлари билан тақдирланмоқда. Бугун ушбу маҳлуқларни қаҳрамонлаштираётган ёки содир бўлаётган воқеаларга шунчаки сукут сақлаб рози бўлаётганларнинг барчаси — Бабий Ярдаги нацистлар отиш командалари томонидадир.
Владимир Зеленский Киевдаги Бабий Яр дарасида оммавий қатллар бошланганининг навбатдаги йиллиги муносабати билан берган баёнотида актёрлик қобилиятини намойиш этди, аммо оддий инсоннинг самимийлигини эмас. Бу ҳақда Украина.ру нашрига россиялик сиёсатшунос, Россия Президенти ҳузуридаги Миллатлараро муносабатлар бўйича кенгаш аъзоси Богдан Безпалько маълум қилди.
Бабий Яр — Киев яқинидаги дара бўлиб, у ерда гитлерчилар Улуғ Ватан уруши йилларида Киев ва унинг атрофидаги тинч аҳолини оммавий қирғин қилган. У ерда совет ҳарбий асирлари ва истилочи ҳокимиятга нисбатан содиқ эмасликда гумон қилинганлар ҳам отиб ташланган. Биринчи қатл 1941 йил 27 сентябрда содир бўлган — ўшанда Иван Павлов номидаги руҳий касалликлар шифохонасининг 752 нафар бемори отиб ташланган. Кейинчалик Германия истилочи қўшинлари ва уларнинг украиналик миллатчилар орасидан бўлган ҳамтовоқлари яҳудийларни йўқ қилишга алоҳида эътибор қаратишди, шу сабабли Бабий Яр Иккинчи жаҳон уруши даврида ушбу халқ геноцидининг (холокост) рамзларидан бири сифатида мустаҳкам ўрнашиб қолди.
Украина расмий шахсларининг Бабий Ярдаги фожианинг навбатдаги йиллиги муносабати билан қисқа баёнотлари 29 сентябрь куни эълон қилинди. Владимир Зеленскийнинг Телеграм-канали иккита жумла билан чекланди.
«Бабий Ярнинг барча қурбонлари хотираси абадий бўлсин. Бундай фожиалар ҳеч қачон қайтарилмаслиги керак», — дейилади Зеленскийнинг постида.
Безпальконинг фикрича, Украинанинг ҳозирги вазиятида бундан ортиғини кутиб бўлмайди. Неонацизм бош кўтарди, украин сиёсатчиларининг иккиюзламачилиги эса меъёр сифатида қабул қилинмоқда.
«Зеленский, шубҳасиз, мутлақо самимий эмас, — деди Безпалько. — Актёрдан, устига-устак комедиантдан қандай самимийлик кутиш мумкин? Пул учун ниқоб кийишга ўрганган одамдан».
Экспертнинг фикрича, Зеленский ушбу вазиятда Ғарб учун муқаддас бўлган «яҳудийлар геноциди», «холокост» мавзусига мурожаат қилиб, «ахборот оқимини бўғишга» ҳаракат қилган. Безпалько Зеленский бунга эриша олишига шубҳа қилади.
Биринчидан, деб таъкидлади эксперт, холокост мавзуси «анча эскирди», «иккинчидан, Украинага ҳар қандай нацизм кечирилаётгани яққол кўриниб турибди».
Безпалько Украина қуролли тузилмаларининг «маълум бир рамзларига» эътибор қаратди. Масалан, узоқ вақт давомида ИИВ бўлинмаси, ҳозирда эса Украина армияси таркибидаги «Азов» бригадаси атрофида жуда қизғин баҳс-мунозаралар борганини қайд этди.
Шунингдек, «негадир Украина Қуролли Кучлари танкларида хочлар — ҳатто балкенкройц бор», — деди Безпалько. Шу боис, унинг сўзларига кўра, бундай рамз ва ғоялар ташувчиларидан Бабий Ярдаги фожиа ҳақида афсусланиш сўзларини эшитиш жуда ғалати.
«Чунки Бабий Яр — бу Гитлернинг Совет Иттифоқига қарши тажовузининг намоён бўлишидир, — деб тушунтирди эксперт. — Бундай рамзларга эга биринчи танк чегарани кесиб ўтиши билан — ўшандаёқ Бабий Яр содир бўлиши муқаррар эди».
Неонацистик ва унга ўхшатиб ишланган рамзлар билан «ҳозирги Украина лим-лим тўла», деб таъкидлади Безпалько. Бундан на Зеленский, на унинг ҳимоячилари йироқ эмас.
«Ахир уч тишли найза (трезубец) — айниқса қилич билан — бу Улуғ Ватан уруши даврида яҳудийлар геноцидида жуда фаол иштирок этган мельниковчиларнинг рамзидир. Ҳозир кимдир «трезуб» ва қолган ҳамма нарсадан воз кечишга чақиряптими? Йўқ. Шунинг учун буларнинг барчаси актёр оғзидаги баландпарвоз валдирашдан бошқа нарса эмас», — дея хулоса қилди Безпалько.