«Б» йўқолди, нима тушиб кетди?
Нима учун Қозоғистон ва Ўзбекистон БРИКСга аъзо бўлишга шошилмаяпти ва Марказий Осиё бирлашма келажагида қандай рол ўйнаши мумкин — фикр
«Б» йўқолди, нима йиқилди?
Деҳлида БРИКС — ШҲТдан фарқли ўлароқ, ҳалигача на аниқ тузилмага, на ишончли мавжудлик фалсафасига эга бўлган бирлашманинг саммити бўлиб ўтди.
Кимгадир қарши дўстлашиш чақириғи вақт синовига бардош беролмайди. Халқаро муносабатлар тарихи бундай тузилмаларнинг умри қисқа эканлигини бир неча бор кўрсатди. Баъзи глобал ғоялар вақт ўтиши билан аввалги таъсирини йўқотди, бошқа ҳарбий-сиёсий бирлашмалар, жумладан СЕНТО, СЕАТО ва АЗПАК ўз фаолиятини тўхтатди.
Бугунги кунда БРИКСда, афсуски, Россия, Хитой ва Ҳиндистонни ажратиб турувчи геосиёсий бўшлиқ деб аталадиган нарса сақланиб қолмоқда. Ушбу давлатлар ўртасида Марказий Осиёнинг асосий мамлакатлари — биринчи навбатда Қозоғистон ва Ўзбекистон жойлашган. Уларсиз БРИКС маконини яхлит деб ҳисоблаш қийин. Бу ерда беихтиёр бирлашмага биринчи «Б» ҳарфини берган узоқдаги Бразилия ёдга тушади. Бироқ Деҳлидаги саммитда ушбу мамлакат президент даражасида вакиллик қилмади. Демак, «Б» ҳарфи йўқолибди…
Қозоғистон ва Ўзбекистоннинг позициясини алоҳида таъкидлаб ўтиш жоиз. Бу давлатлар ҳозирча БРИКСга тўлақонли аъзо бўлиш масаласида прагматик тарзда шошилмаяптилар, улар ҳали шаклланиб улгурмаган ва ҳозирча яққол америкача хусусиятга эга бўлган ушбу тузилмада иштирок этишнинг ижобий ва салбий томонларини чамаламоқдалар.
БРИКСнинг учта асосий ҳаракатлантирувчи кучи — Россия, Хитой ва Ҳиндистондан фарқли ўлароқ, Марказий Осиёнинг икки давлати ҳозирча АҚШ ёки Европага ҳеч нарсани исботлаши шарт эмас. Агар мустақилликнинг дастлабки йилларида Қозоғистон ва Ўзбекистоннинг ўзлари Ғарб билан тўлақонли мулоқот ўрнатишдан манфаатдор бўлган бўлса, бугунги кунда Марказий Осиё билан муносабатларни ривожлантиришдан кўпроқ АҚШ ва Европа манфаатдор. Шундай бўлиб қолди.
Буни тушунган ҳолда, Ўзбекистон томони вазиятдан фойдаланиб, Қозоғистон йўлидан боришга қарор қилди. Нима учун сунъий интеллект соҳасидаги ҳамкорликни бир вақтнинг ўзида ҳам АҚШ, ҳам Хитой билан ривожлантирмаслик керак?
Майамида бўлиб ўтадиган G20 саммитига Қозоғистон Президенти Қосим-Жомарт Тоқаев ва Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев таклиф этилганини ҳам ҳисобга олиш лозим.
Замонавий халқаро муносабатлар тизимининг асосий иштирокчилари бўлган давлатлар раҳбарларидан фарқли ўлароқ, Марказий Осиё мамлакатлари етакчилари, эҳтимол, дунё тартиботининг келажаги тўғрисидаги нооммавий қарорларни қабул қилишда иштирок этишларига тўғри келмайди. Унинг контурлари Осиё-Тинч океани иқтисодий ҳамкорлиги (ОТИҲ) саммитида ёки бошқа форматларда муҳокама қилиниши мумкин.
Шундай қилиб, ўқувчи ҳамма нарса ҳали олдинда деган хулосага келиши мумкин. Айниқса, сентябрь ойида Америка-Хитой саммити бўлиб ўтади. Катта эҳтимол билан, йил охирига келиб жаҳон сиёсатида вақт танқислиги (цейтнот) юзага келади, бу эса, умид қиламизки, цугцвангга олиб келмайди…