«Аёлнинг жойи – ошхонами?» Ўзбекистонда маиший зўравонликка қарши қандай курашилмоқда

«Аёлнинг ўрни – ошхонадами?» Ўзбекистонда оилавий зўравонликка қарши қандай курашмоқдалар

Қизни мактабни тугатганидан сўнг дарҳол ўз розилигисиз турмушга беришади, аёл шифокорга бориш учун уйдан чиқишга қўрқади, пул ва телефон эса доимий назорат остида бўлади. Ўзбекистонда кўпчилик учун бу оилавий ҳаётнинг нормаси ҳисобланади. Вҳоланки, аслида бундай воқеалар оила ҳақидаги сохта тасаввур ортида яширинган оилавий зўравонликнинг қанчалик турлича бўлишини кўрсатади.

Бу тенденцияни қандай ўзгартириш ва абьюз қурбонларига ёрдам бериш ҳақида Тошкентда "Аёлларнинг хавфсизлиги ва эркинлиги: қўлланмадан амалиётга" лойиҳасининг якуний давра суҳбатида сўз юритилди. У Латвиянинг MARTA маркази ва Фуқаролик ташаббусларини қўллаб-қувватлаш маркази томонидан ташкил этилди. Учрашувга давлат тузилмалари, жамоат ташкилотлари ва халқаро ҳамкорларнинг 40 га яқин вакиллари ташриф буюрди. Иштирокчилар ҳудудларда амалга оширилган еттита мини-лойиҳанинг якунларини сарҳисоб қилдилар.

Ҳаммаси нимадан бошланди

MARTA маркази вакили Илута Лаце лойиҳа аёлларнинг нафақат жамоат жойларида, балки уйда ҳам хавфсизлигини таъминлашга қаратилганини айтиб берди. Ташкилот 2009 йилдан бери ўзбекистонлик ҳамкасблари билан ҳамкорлик қилиб келмоқда. Бу вақт ичида мамлакатда қонунчилик ўзгарди ва аёлларни қўллаб-қувватлаш хизматлари пайдо бўлди, бироқ фақат қонунларнинг ўзи етарли эмас, деб таъкидлади у.

Унинг сўзларига кўра, аёлларнинг ўзлари зўравонликни аниқлай олишлари ва ёрдам сўраб қаерга мурожаат қилишни билишлари муҳимдир. Жабрланганлар билан ишлайдиган мутахассислар психологик зўравонликни оддий оилавий низолардан фарқлай олишлари ҳамда таҳдид, босим ва назоратни норма деб ҳисобламасликлари кам эмас.

Шу сабабли, ҳудудий ташаббуслар йўлга қўйилишидан олдин иштирокчилар муаммони маҳаллий мутахассислар билан муҳокама қилишди, Ўзбекистонда кенг тарқалган оила ҳақидаги тасаввурларни ҳисобга олишди ва аҳоли учун материаллар ҳамда жабрланганларга ёрдам берадиганлар учун услубий қўлланмани биргаликда тайёрлашди. Сўнг ўқитилган ташкилотлар таклиф этилган ёндашувларни амалиётда текшириб кўришди. Иш турли аудиториялар — аёллар, ўсмирлар, талабалар, эркаклар, ижтимоий хизматлар ва ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ходимлари билан олиб борилди.

"Нимага у шунчаки кетиб қолмайди?"

Давра суҳбатининг асосий мавзуларидан бири ташқаридан сезилиши қийин бўлган зўравонлик бўлди. Жисмоний тажовузни кўпчилик дарҳол танийди, аммо доимий тақиқлар, таҳқирлашлар, яқинларидан ажратиб қўйиш, даромад ва телефонни назорат қилиш йиллар давомида одатий оилавий турмуш тарзининг бир қисми сифатида қабул қилиниши мумкин. Психологик, иқтисодий ва рақамли зўравонликни ҳатто унга дуч келаётганларнинг ўзлари ҳам ҳар доим англаб етмайдилар.

Илута Лаце ҳокимият ва назорат механизмини, шунингдек, таҳдид ва шафқатсизликдан сўнг ярашиш даври келадиган зўравонлик циклини эслатиб ўтди. Шу сабабли "Нимага у шунчаки кетиб қолмайди?" деган савол кўпинча нотўғри бошланғич нуқта бўлиб чиқади. Кетиш айниқса хавфли вазиятга айланиши мумкин ва аёлга унинг қилмишига бериладиган баҳо эмас, балки хавфни баҳолаш, хавфсиз ҳаракатлар режаси ва биргаликда ишлашга тайёр бўлган бир нечта хизматлар керак.

Эксперт зўравонлик учун жавобгарликни уни содир этган шахс ўз зиммасига олишини таъкидлади. Юз берган воқеани аёлнинг хулқ-атвори, характери ёки оилани сақлаб қалиш истаги билан тушунтириб, жавобгарликни унинг бўйнига қўйиш мумкин эмас. Шу билан бирга, мутахассис ўз имкониятларининг чегараларини тушуниши муҳим, чунки бир ҳолатда ҳуқуқий маслаҳат талаб қилинса, бошқасида — тиббий ёрдам, ички ишлар органларининг аралашуви ёки ижтимоий ходимлар ва "Инсон" марказларининг қўллаб-қувватлаши керак бўлади.

Иштирокчилар маслаҳатчиларнинг эмоционал руҳий зўриқиши ҳақида алоҳида тўхталдилар: касбий ёрдам ва ҳамкасблар билан ўзаро ҳамкорликсиз, ҳар куни ўзгаларнинг ҳикояларини тинглайдиганлар тез орада касбий тушкунликка (выгорание) тушишлари мумкин.

"Буни эркакларимизга тушунтиринг"

Ҳудудий лойиҳалар вакиллари ўз тажрибалари билан ўртоқлашдилар. Masalan, Наманган вилоятининг Янги Наманган ва Давлатобод туманларида оилалар қизлари ҳали саккизинчи ёки тўққизинчи синфда ўқиб юрган вақтданоқ уларни унаштириш бўйича келишиб олишлари маълум бўлди. Бунда қизларнинг ўз фикри кўпинча сўралмайди. Баъзи ота-оналар учун қизларининг кейинги ўқиши устувор ҳисобланмайди: уларда бошқа режа бор — қиз мактабни тугатади, сўнг турмушга чиқади.

Маслаҳатларда эса қизлар бошқа мақсадлар ҳақида гапиришди: улар репетиторлар билан шуғулланишни, университетга киришни, касб эгаллашни ёки ўз бизнесини очишни хоҳлашган. Мутахассислар зўравонликдан ҳимоя қилиш ҳақидаги суҳбатни қизнинг ўз келажагини танлаш ҳуқуқидан ажратиб бўлмайди, деган хулосага келишди. Таълим ва никоҳ тўғрисидаги қарорларни бошқалар қабул қилса, иқтисодий қарамлик турмуш қуришдан анча олдин шаклланади.

Аёлларнинг ўзлари лойиҳа аудиториясини кенгайтиришни ва унга ўз эрларини жалб қилишни таклиф қилишди. "Буни эркакларимизга ҳам тушунтиринг", – дейишди улар. Ташкилотчилар имомларни жалб қилишни ва оилалар билан қизларнинг ўқиши, ишлаши ва даромадини мустақил тасарруф этиши имкониятларини муҳокама қилишни бошладилар. Давра суҳбати иштирокчисининг сўзларига кўра, бу мавзулар жумладан жума маърузалари пайтида ҳам кўтарилди.

Бир вақтнинг ўзида мутахассислар аёллар ва қизларга кўпроқ мустақилликка эришиш воситаларини беришга ҳаракат қилишди. Қандолатчилик ва миллий ҳунармандчилик курсларига зўравонликни бошдан кечирган ёки хавф гуруҳида бўлган 150 киши жалб қилинди. Ташкилотчиларнинг маълумотларига кўра, иштирокчиларнинг 30 фоизга яқини кичик бизнес бошлашга ёки ўзи учун ишлашга муваффақ бўлишди. Бу оилавий муаммоларнинг ҳаммасини ҳал қилмайди, аммо шахсий даромад инсонга қарор қабул қилишда кўпроқ эркинлик беради.

Бундан ташқари, 600 дан ортиқ мактаб ўқувчиси учун зўравонликнинг олдини олиш бўйича семинарлар ўтказилди. Тарғибот тадбирлари 750 нафар аҳолини қамраб олди, 400 дан ортиқ киши ҳуқуқий ва психологик маслаҳатлар олди, информацион материаллар эса 2,5 минг киши орасида тарқатилди.

Нормалар ҳақида тўғри тасаввурни ривожлантириш

Зўравонлик инқирозга айланишидан олдин унинг олдини олишнинг бошқа йўлини Самарқанднинг илгари ҳам бу йўналишда ишлаган "Раҳмдиллик" ташкилоти танлади. Янги босқич доирасида унинг ходимлари одатий аудитория чегараларидан чиқиб, Пастдарғом ва Пахтачи туманларидаги мактабларга йўл олишди.

Аввалига улар ўқитувчилар ва мактаб психологлари билан ишлаб, гендер ҳақидаги тасаввурлар қандай шаклланишини тушунтиришди ва зўравонлик масалаларини муҳокама қилишди. Сўнгра педагоглар ўғил ва қиз болалар билан машғулотлар ўтказишди. Юристлар маслаҳатлар учун жойларга чиқишди, тайёрланган буклетлар эса болалар орқали ота-оналарга топширилди.

Бундай ёндашув жабрланувчига шошилинч ёрдам керак бўлишидан олдинроқ муаммо ҳақида гапириш имконини беради. Мактабда ёшлар оила қуришларидан олдинроқ ҳурмат, шахсий чегаралар ва ўз қарорига эга бўлиш ҳуқуқини муҳокама қилиш мумкин. Лойиҳа иштирокчилари таъкидлаганидек, вазифа болаларни жиноятлар рўйхати билан қўрқитиш эмас, балки уларни назорат, таҳқирлаш ва мажбурлашни норма деб ҳисобламасликка ўргатишдан иборат.

Ўзганинг ҳикоясида ўзини таниш

Ёшлар зўравонлик шакллари ҳақида қанчалик кам билишлари ҳақида Қашқадарё вилоятидаги "Юксалиш" ахборот-маслаҳат ресурс маркази раҳбари Зулфия Ҳайдарова сўзлаб берди. Унинг жамоаси бирданига саккизта олий ўқув юрти билан ишлади. Ўрганиш якунларига кўра, ҳамма ёшлар ҳам бундай вазиятларда қаерга мурожаат қилишни ёки таниш инсон билан шундай воқеа юз берса, қандай ҳаракат қилиш кераклигини тушунмаслиги маълум бўлди.

Тренингларда баъзи иштирокчиларнинг ўзлари зўравонликка, шу жумладан жинсий зўравонликка дуч келишгани аниқланди. Ушбу машғулотларда талаба қизлар йиғлашди, баъзан аудиториядан чиқиб кетишди, чунки муҳокама пайтида эшитилган гаплар уларни ўз тажрибаларига қайтарди.

Ёшлар ва оилалар билан ишлаш нафақат билимларни, балки аёлнинг роли ҳақидаги одатий тасаввурларни ҳам ўзгартиришни талаб қилади. Сирдарё вилоятида ташкилотчилар кўпинча тенгсизликни оқлайдиган стереотипларни инкор этишдан бошлашди: "Аёлнинг ўрни – ошхонада", "Узатилган қиз — узилган палахмон" ва бошқалар.

Лойиҳа вакили тренингларда ва оддий суҳбатларда бундай ибораларни доимо эшитганини тушунтирди. Шу сабабли жамоа одатда бундай учрашувга таклиф қилинмайдиганларга: ҳарбий хизматчилар, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ходимлари ва жазони ижро этиш муассасаларидаги эркакларга мурожаат қилишга қарор қилди.

Зўравонлик ҳақидаги суҳбатлар – ош устида

Андижон вилоятида "Ҳамроҳ" ташкилоти суҳбатга эҳтиёткорлик билан муносабатда бўлинган жойларда мулоқотни бошлашга ёрдам берган форматни танлади. Жамоа Андижон шаҳри, Олтинкўл ва Марҳамат туманларида ишлади. Лойиҳа иштирокчиларининг кузатувларига кўра, оила ҳақидаги анъанавий тасаввурлар ва аёлларнинг қариндошларига қарамлиги зўравонликни очиқ муҳокама қилишга халақит берар эди. Аҳолини семинарга таклиф қилиш осон кечмади: баъзилар бундай суҳбатларни бефойда деб ҳисоблашди, бошқалари эса "гендер" сўзининг ўзини сарасима билан қабул қилишди.

Фаоллар маҳаллалар учун одатий бўлган форматда — чойхўрлик, ош ва маданий дастур билан учрашувлар ўтказа бошлашди. Мулоқот давомида оилавий тақиқлар, аёллар ҳуқуқлари ва баъзан мажбурлашни оқлайдиган диний талқинлар масалалари кўтарилди. Секин-аста суҳбатни биринчи навбатда эркаклар, қайноталар ва бошқа катта ёшли қариндошлар билан йўлга қўйишга муваффақ бўлинди. Учрашувларга юристлар, диний жамоалар вакиллари ва ўзаро айбловларсиз саволларга жавоб беришга қодир мутахассислар таклиф этилди.

Ушбу иш давомида ташкилотчилар ҳатто даволаниш учун ҳам уйдан чиқишга қўрққан аёлнинг ҳикоясидан хабар топдилар. Россияга ишлагани кетишдан олдин эри: "Уйдан чиқсанг, уч талоқ ҳисобланасан", деган. Аёл эрининг оиласи уйида яшаб қолган ва тақиқни бузишдан қўрққан. У касал бўлиб, тиббий ёрдамга муҳтож бўлганида, бу ажрашишга олиб келишидан қўрқиб, шифокорга боришдан бош тортган.

Давра суҳбатининг якуний қисмида иштирокчилар ҳуқуқий базани такомиллаштириш, абьюзерлар билан ишлаш, идоралараро чора кўриш ва жамоат ташкилотларининг давлат тузилмалари билан ҳамкорлиги бўйича таклифларни муҳокама қилдилар.

Учрашувда юзлаб маслаҳатлар, минглаб тарқатилган материаллар ва ўнлаб машғулотлар ҳақида сўз борди. Аммо рақамлар ортида қайта-қайта ўхшаш саволлар пайдо бўлди: мактаб ўқувчиси мажбурий унаштирувдан воз кеча оладими, аёл хавфли муносабатлардан чиқа оладими, бошидан кечирганлари ҳақида айтишга журъат этган талаба қизни эшитишадими? Аёлга унда ҳуқуқлар борлигини айтишнинг ўзи етарли эмас: у улардан фойдалана олиши учун шароит яратиш керак.