Ассоциациялар пайдо бўлмаяптими?

Ассоциациялар пайдо бўлмаяптими?

Собиқ депутат Азимбек Бекназаров Канибек Туманбаевни «ҳокимиятда президентдан кейинги иккинчи одам» деб атади. Бу расмий конституциявий мақом ёки лавозим эмас, балки сиёсий таърифдир. Бироқ у Қирғизистон Президенти Иш бошқарувчисининг бугунги ваколатлари кўламини жуда аниқ етказиб беради, зеро у аллақачон протокол ва шаҳар ташқарисидаги дала ҳовлилар учун масъул бўлган одатий «хўжалик мудири» доирасидан чиқиб кетган.

Бугунги кунда Туманбаевнинг идораси — ҚР Президенти Иш бошқармаси — мамлакатнинг стратегик активларини жамлаган улкан квазихолдингга айланди. Унинг орбитасида нафақат давлат резиденциялари ва «Ала-Арча», «Қоракўл» ёки «Салқин-Тўр» каби табиий миллий боғлар, балки давлат қурилишларининг бутун тизими ҳам пайдо бўлди. Бу ерга магистрал алоқа ва рақамли инфратузилма — «Кыргызтелеком», идоралараро алмашинув оператори «Түндүк», миллийлаштирилган «ЭлКат» интернет-провайдери «Акнет» тармоғи билан бирга, шунингдек, «Кыргыз почтасы» ҳам ўтди. Молия ва уй-жой блоклари «Кылым Банк» ҳамда йирик қурилиш монополисти бўлган «Давлат ипотека компанияси» ОАЖ орқали бирлаштирилди. Бунга «Учкун» заводи орқали давлат аҳамиятига молик ҳужжатлар ва дарсликларни чоп этиш монополияси, саноатни қайта ишга тушириш бўйича «Кыргызиндустрия» фонди ва автотранспортни рўйхатдан ўтказувчи аҳолига хизмат кўрсатиш марказлари ҳам қўшилади.

Бундай ҳажмдаги миллий бойликнинг битта тузилма қўлида тўпланиши жўшқин ҳисоботларни эмас, балки қатъий бухгалтерия аудитини талаб қилади. Ерлар қандай шартларда бегоналаштирилмоқда, пулни ҳақиқатда ким киритмоқда, нега муддатлар бузилмоқда ва кўп миллиардлик шартномалар кимга насиб этмоқда?

### Ташқи инвестор ҳақидаги миф ва ер бартери

2023 йил октябрь ойида Қора-Ойда беш юлдузли меҳмонхона қурилишига старт берар экан, Туманбаев Қирғизистон бизнес учун қонун устувор бўлган энг хавфсиз бандаргоҳга айланишини ишонтириб айтди ва бу сўзларини озарбайжонлик инвесторларга Иссиқкўлдаги 17,24 гектар ерни топшириш билан мустаҳкамлади. Орадан бир йил ўтиб, ушбу схема аччиқ ҳақиқатга тўқнаш келди. 2024 йил 11 октябрда мулозим «Бишкек» ЭИЗ ҳудуди ижарачиларига мажбуриятлар бажарилмагани баҳонасида ер участкалари давлат томонидан олиб қўйилишини маълум қилди. Тахминан 25 миллион долларлик инвестиция киритганини даъво қилган тадбиркорлар суд қарори йўқлиги ва маъмурий босим ҳақида гапиришди. Ҳуқуқий давлатда инвесторни иш бошқарувчисининг якка тартибдаги баёноти эмас, балки очиқ тартиб-таомил ва мустақил баҳолаш ҳимоя қилади.

Сўз ва амал ўртасидаги бундай тафовут хорижий ҳамкорлар ҳақидаги кетма-кет баёнотларда айниқса яққол кўзга ташланади. Давлат дирекцияси тўғридан-тўғри Иш бошқармасига бўйсунувчи «Асман» экологик шаҳрида оммавий инвесторлар кинодагидек тезлик билан бир-бирини алмаштирди. 20 миллиард доллар ваъда қилган Франция консалтинг тузилмаларидан тортиб, 1 миллиард долларлик Жанубий Кореянинг Promise Land компанияси ва ундан кейин Хитой қурилиш корпорациялари билан имзоланган ҳадли протоколларгача. Аслида эса реал валюта капитали барибир кириб келмади.

Шунга ўхшаш ҳолат Президент Администрациясининг янги «Ынтымак Ордо» биноси атрофида ҳам кузатилди. Жамиятга бюджетдан бир тийин ҳам сарфламасдан, «инвестор» маблағлари ҳисобидан қуриладиган объект ваъда қилинган эди, бироқ амалда бу инвестор маҳаллий девелоперлар консорциуми («ТС Групп», «Экспресс-Строй КГ» тузилмалари) бўлиб чиқди ва улар бунинг эвазига пойтахт жанубидаги 16 гектар қимматбаҳо давлат ерини олди.

Худди шу тарих Бишкекдаги «Ақ-Қула» ипподроми билан ҳам такрорланди. Кутилган 70 миллион долларлик хорижий инвестициялар ўрнига, тарихий шаҳар ҳудуди бузиб ташланди ва ДИК назоратидаги турар жой тижорат қурилиши учун топширилди, янги объект эса бюджет ва ер ресурсларини ички қайта тақсимлаш орқали барпо этилмоқда. Бу ерда классик инвесторлар ўрнини ё «бетон эвазига ер» кўринишидаги тўғридан-тўғри натурал бартер, ёки Иш бошқармасига қўшиб олинган давлат компанияларидан ресурсларни сўриб олиш эгалламоқда.

### «Х» белгиси остидаги ҳомийлар

Худди шу ёпиқ молиялаштириш схемаси бўйича Иш бошқармаси йирик имиж лойиҳаларини ҳам ташкил этади. Туманбаев идораси кураторлигида Бутунжаҳон кўчманчилар ўйинларига (БКЎ-2026) тайёргарлик кўрилди, бунда бюджет харажатлари йирик бизнес ва давлат корхоналаридан норасмий маблағ йиғиш билан бирга олиб борилди.

Сўнгра Иш бошқармаси янги «Бишкек Арена»да колумбиялик поп-дива Шакиранинг стадиондаги концертини ташкил этиш ва хавфсизлигини таъминлашни ўз зиммасига олди. Юлдузнинг ҳаддан ташқари юқори гонорарлари ҳақидаги табиий саволларга Туманбаев одатдагидек, давлат «бир тийин ҳам» сарфламаслигини, чунки тадбирни аллақаси у «хусусий компания» ташкил этаётганини айтиб жавоб берди. Аммо айнан шу ерда яратилган схеманинг тизимли нуқсони намоён бўлади. Нуфузли давлат идораси кўп миллионлик харажатларни қоплаш учун номи ошкор этилмаган «ҳомийлар»ни жалб қилганда, жамият тушунарсиз девор қаршисида қолади. Бу яширин саховатпешалар кимлар? Хусусий бизнес қандай имтиёзлар, ерлар ёки қурилиш пудратлари эвазига давлат миқёсидаги харажатларни ўз зиммасига олмоқда?

Цивилизациялашган коррупцияга қарши кураш амалиётида юқори лавозимли мулозимларнинг «аноним ҳомийлиги» тушунчаси тўғридан-тўғри хавф зонаси ҳисобланади. Яширин молиявий маблағлар инвесторларга албатта ёпиқ давлат шартномалари ёки қоидабузарликларга кўз юмиш кўринишида қайтади.

### Бузилган дедлайнлар ва аудитдаги миллионлаб тирқишлар

Оммавий ваъдалар бенуқсон менежмент манзарасини яратаётган бир пайтда, назорат муддатлари сурилишда давом этмоқда. 2026 йил январида Туманбаев янги Ўш бозори ва автовокзал май ойида қатъий жадвал бўйича ишга туширилишини ишонч билан таъкидлаган эди. Сентябрь бошида эса риторика ўзгарди: у аллақачон 90 фоизлик тайёргарлик ва мавҳум «яқин ойлар» ҳақида гапира бошлади.

Анча хавотирли маълумотлар расмий ҳужжатларда келтирилган. Ҳисоб палатаси порталида эълон қилинган Қоракўл аэропорти бўйича ҳисобот лойиҳасида компаниялар томонидан қурилиш материаллари нархларининг 3,58 миллион сомга тўғридан-тўғри ошириб кўрсатилгани қайд этилган. Мажмуани молиялаштиришнинг умумий ҳажми бўлган 2,18 миллиард сомдан қарийб 1,3 миллиарди пудратчининг дебиторлик қарзи сифатида ҳавода муаллақ қолиб кетган, текширув вақтида бажарилган ишлар далолатномалари топширилмаган, объектнинг фойдаланишга топширилгани эса аудиторларга умуман тасдиқланмаган. Ҳисоб палатасининг ортиқча тўловни қайтариш ва қарзни уч ойлик муддатда ёпиш ҳақидаги тавсияси тежамкорлик намунаси сифатида тақдим этилган объектдаги ўткир молиявий инқирозни кўрсатади.

### Пудратчилар пули ва манфаатлар чорраҳаси

Жалб қилинган пудратчи ташкилотларнинг лойиҳадан лойиҳага ўтиб юриши ҳам алоҳида қизиқиш уйғотади. «Иншаат строй билдинг» компанияси бир вақтнинг ўзида Иш бошқармаси назоратидаги Давлат ипотека компанияси учун «Мурас» турар жой массиви қурилиши бўйича суриштирувда пайдо бўлди. Журналистлар ўшанда «Иншаат»нинг собиқ эгаси Эрмек Атантаев 2022 йилда «БКС» қурилиш фирмасини ўз номига расмийлаштирганини аниқлашган, ушбу фирма Туманбаев давлат хизматига келгунига қадар унинг ўзига тегишли бўлган. Бундан ташқари, «Иншаат» ҳаммуассиси Акбарали Абдразаков 2026 йил ёзида ўша ДИК — қурилишларни буюртма қилувчи ва молиялаштириш тўғрисида қарор қабул қилувчи тузилманинг директорлар кенгаши таркибига киритилган.

Шунга ўхшаш параллеллар автозавод лойиҳасида ҳам кўринади, у ерда инвесторлар номларида — Hubei Zhuoyue'дан тортиб «Хубэй Цзису Инвестиция» МЧЖгача номувофиқликлар юзага келган, ер участкалари эса мулозимнинг тахмин қилинаётган қариндошлари билан боғлиқ компанияга ажратилган. Уйларнинг таннархини пасайтириш ҳисобига бир миллиард сом тежалгани ҳақида ҳисобот берилган Боткен кейсида эса асосий ижрочи сифатида «Аманат Строй Инвест» фирмаси қатнашган.

Иш бошқармаси раҳбарининг пудратчи билан ҳеч қандай алоқаси йўқлиги ҳақидаги оммавий баёнотларига қарамай, айнан шу пудратчи энг муҳим давлат буюртмаларини олишда давом этмоқда. Давлат қурилиш қўмитасининг қурилиш реестрида объект бўйича буюртмачи сифатида расман идоравий «Кыргызстройсервис» ДК, ижрочи сифатида эса ўша «Аманат Строй Инвест» кўрсатилган.

### Нега иккинчи одам ҳисобларини кўрсатиши керак?

Етказиб берувчиларнинг расмий базасида Канибек Туманбаевнинг фамилияси давлат харидлари иштирокчилари орасида кўринмайди. Буни тушуниш мумкин: йирик ўйинчилар шартномаларни камдан-кам ҳолларда ўз номларига расмийлаштирадилар, ҳукуматнинг махсус қарорлари эса Иш бошқармаси лойиҳаларининг катта қисмини умумий тендер чекловларидан олиб чиқиш имконини берди. Бироқ умумий манзара ёпиқ монопол экотизим мавжудлигига шубҳа қолдирмайди. Иш бошқармаси энг қудратли молиявий, ер ва инфратузилма ричагларини жамлади. Ташқи мустақил инвестициялар давлат ерларининг бартери ёки йирик тадбирлар учун яширин ҳомийлик бадаллари билан алмаштирилмоқда. Кўп миллиардлик қурилиш ҳажмлари аффилланган пудратчиларга топширилмоқда, уларнинг раҳбарлари тегишли давлат компанияларининг бошқарув органларига кирмоқда, расмий аудиторлар эса сметаларнинг ошириб кўрсатилганини ва ҳавода муаллақ қолган миллиардлаб авансларни қайд этмоқда.

Биринчи манба ҳужжатлари эълон қилинмагунча, идора раҳбарини шахсий коррупцияда ҳуқуқий жиҳатдан айблаб бўлмайди. Аммо ижро этувчи вертикалнинг норасмий етакчиси мақоми ва «ҳар бир тийинни тежаш» ҳақидаги баёнотлар тизимни шаффоф қилишни тақозо этади. Иш бошқармаси жамиятга тўлиқ сметаларни, молиявий якуний далолатномаларни, спорт ўйинлари ва концерт майдончаларининг хусусий ҳомийлари номларини, пойтахтнинг элита ерларини айирбошлаш шартномаларини ва пудратчиларни тайинлаш протоколларини тақдим этиши керак. Акс ҳолда, давлат маблағларини тежаш ҳақидаги тезис миллий ресурсларни фақат бир кишининг манфаатлари йўлида назоратсиз қайта тақсимлаш учун парда бўлиб қолаверади. Ҳозирча — мақомига кўра фақат иккинчи одамнинг.