Асад режими АҚШ журналистини ўғирлашни ҳафталаб режалаштирган, деб топди BBC

Асад режими АҚШ журналистини ўғирлашни ҳафталар давомида режалаштирган, деб топди BBC

Остин Тайс Суриядаги фуқаролар уруши пайтида шов-шувли репортажлар тайёрлаган эди

2012 йилда Сурияда ғойиб бўлган америкалик журналист Остин Тайс бир ойдан кўпроқ вақт давомида тайёрланган, пухта режалаштирилган операция натижасида қўлга олинган, деб ошкор қилди BBC.

Тайсни асирликда ушлаб турган гуруҳ аъзоларидан бири, шунингдек, ўғирлик ўша пайтдаги Сурия раҳбари, президент Башар ал-Асад томонидан маъқулланганини айтди.

Тайс ўзи танийдиган ва ишонган ҳайдовчи билан машинага ўтиргани кўрилган эди. Йиллар давомида кўпчилик улар шунчаки ҳукумат назорат-ўтказиш пунктига дуч келиб қолган ва журналистнинг ўғирланиши тасодиф бўлган деб ҳисобларди.

Бироқ биз унинг ғойиб бўлиши аслида тасодиф эмаслигини кўрсатувчи далилларни аниқладик.

Унинг иши халқаро ОАВ томонидан диққат билан кузатиб борилган ва АҚШнинг бир неча президентлари томонидан тилга олинган.

Илгари АҚШ денгиз пиёдалари капитани бўлиб хизмат қилган, Жоржтаун университети ҳуқуқшунослик факультети талабаси Тайс охирги марта қўлга олинганидан бир ой ўтиб эълон қилинган видеода — кўзлари боғланган ва қийналган ҳолатда кўринган эди.

12 йил ўтиб режим қулаганида, ўн минглаб одамлар маъмурият қамоқхоналаридан чиқиб кетишди. Тайс уларнинг орасида йўқ эди.

Биз разведка манбасидан АҚШ расмийлари уни ушлаб турилган бўлиши мумкин деб ҳисоблаган бир нечта жойларнинг координаталарини олдик ва уни бир ойдан кўпроқ вақт давомида қидирдик, аммо ҳеч қандай из топмадик.

Суриялик собиқ қўмондонлардан бири Тайс қатл этилганини айтди. Бошқалар бу даъвони рад этишди ва ҳеч қандай жасад қолдиқлари топилмади.

Аммо режим қулаганидан кейин биз Сурия разведкасининг Тайсга тегишли махфий ҳужжатларини — режим журналистни асирликда ушлаб турганини биринчи марта қатъий исботловчи юзлаб саҳифалик ички қайдларни топдик.

Шундай бўлса-да, иккита асосий савол очиқ қолмоқда эди: Тайс айнан қандай қилиб қўлга олинган? Ва унинг ўғирланиши ортида ким турган?

Биз Тайснинг ҳибсга олинишида иштирок этган режимнинг бир неча вакиллари билан гаплашдик ва бу ҳақдаги суҳбатлар ёзувларини кўриб чиқдик. Биз суҳбатлашган кишилардан бири, Абу Али, Асадга қаттиқ содиқ бўлган Миллий мудофаа кучлари (ММК) дунёвий жангарилар гуруҳининг собиқ аъзосидир.

Унинг айтишича, ўғирлаш операцияси Тайснинг ҳайдовчиси — бир нечта манбаларга кўра, анчадан бери режимга маълумот етказиб турган — ММКнинг юқори лавозимли аъзосига Тайс исёнчилар назоратидаги ҳудудлар бўйлаб ҳаракатланаётгани ва мухолифат ҳақида репортажлар тайёрлаётганини айтганидан кейин бошланган.

Тайс аксарият журналистлар жуда хавфли деб ҳисоблаган ҳудудларга кириб борган ва Washington Post учун бош саҳифа мақолаларини ёзаётган эди. Асад режими эса унинг инсон ҳуқуқларини бузишига эътибор қаратаётган ҳар қандай одамни аёвсиз бостираётган эди.

Бизга айтишларича, Тайснинг ҳайдовчиси гаплашган ММК аъзоси Сакр Рустом бўлган — у шунчаки ММК алоқачиси эмас, балки Асаднинг энг ишончли хавфсизлик мулозимларидан бири ва ММК раҳбари Бассам ал-Ҳасаннинг жияни эди.

Абу Алининг айтишича, Тайс ҳақидаги маълумот Ҳасанга етказилган, у эса ўз навбатида Асадга қўнғироқ қилган.

"Уни бизга олиб келинг", деб жавоб берган Асад, Абу Алининг сўзларига кўра.

Абу Али кейинчалик Ҳасаннинг идорасига чақирилганини ва унга президент операцияни маъқуллагани айтилганини билдирди.

Аммо Тайс дарҳол қўлга олинмаган. Абу Алининг айтишича, ҳайдовчи у ва ММК журналистни кузатишда давом этишни, унинг нима қилаётгани ҳақида кўпроқ маълумот олишни таклиф қилган.

"У менга ишонади", дея ҳайдовчининг сўзларини эслайди Абу Али.

Кейинчалик ҳайдовчи Тайснинг хатти-ҳаракатлари шубҳали кўринаётгани ҳақида хабар берган, дейди Абу Али.

Тайс, тажрибали денгиз пиёдаси сифатида, баъзида исёнчи жангарилар билан ҳарбий тажрибасини ўртоқлашар — биз гаплашган бир неча кишининг сўзларига кўра — ва жангариларга қуролдан қандай фойдаланиш бўйича тузатишлар киритар эди.

Уни кузатаётган одамларга бу Тайснинг журналистдан кўра кўпроқ МРБ (ЦРУ) ходимига ўхшашини кўрсатган. BBC бунинг ҳақиқат эканлигига ҳеч қандай далил топмади ва Тайс ишининг бир қисми учун масъул бўлган АҚШнинг собиқ юқори лавозимли мулозими унинг разведка ходими бўлганини рад этди.

Тайс ғойиб бўлишидан бир неча кун олдин, у исёнчи жангарилардан интервью олаётган пайтда ҳайдовчи жуда журъатли қадам ташлаган. Бир нечта манбаларнинг айтишича, у америкаликнинг ичида MacBook компьютери, сунъий йўлдош узаткичи ва бошқа шахсий буюмлари бўлган рюкзагини режим тезкор ходимлари текшириши учун яширинча олиб кетган.

2012 йил 11 августда Тайс Дамашқнинг ғарбий чеккасида, Асаднинг президентлик саройидан бир неча миля узоқликдаги исёнчиларнинг хавфсиз уйида ўзининг 31 ёшини нишонлади. У ерда бассейн, Озод Сурия армияси жангарилари, Тейлор Свифт мусиқаси ва виски бор эди, деб ёзган эди Тайс ўзининг сўнгги твитида.

"Шубҳасиз, ҳаётимдаги энг яхши туғилган кун", деб ёзган у.

Тайснинг онаси Дебра АҚШнинг бир неча президентларини ўғлини қидиришни давом эттиришга ундаб келган.

Кейин Тайснинг Сурияни тарк этиш вақти келди. У турли одамларга Ливанда вақт ўтказишни режалаштираётганини айтган эди.

Аммо у хавфсиз жойга кетаётган эмасди. Бир нечта манбаларга кўра, у Дамашқ чеккасидаги Таҳунеҳ деб аталадиган ҳудудда жойлашган, Ҳасаннинг идораси бўлган давлат муассасасига йўл олган эди. Абу Али у ерда Тайсни кутаётган эди.

Абу Алининг айтишича, Тайснинг ҳайдовчиси унга дарвоза олдига келиб тўхтаганида тўппонча чиқарганини айтган.

Тайс аввалига кулган, дея ҳайдовчининг сўзларини эслайди Али, у ўзи ишонган одам ҳазиллашяпти деб ўйлаган шекилли. Аммо ҳайдовчи Тайсга жиддий эканини айтган, дейди Абу Али, ва журналист нима бўлаётганини тушуниб етган.

Алининг сўзларига кўра, Тайс чек дафтарчасини чиқариб, ҳайдовчидан ўғирликни амалга оширмаслик эвазига истаган нархини айтишни ялиниб сўраган.

Шундан сўнг ММК жангарилари Тайсни қўлга олиб, кўзларини боғлашган, дейди Абу Али.

ММКнинг бошқа бир аъзоси бизга Тайснинг хиёнатга учраганини англаган пайтдаги юз ифодасини ҳеч қачон унутмаслигини айтди. Абу Алининг айтишича, Ҳасан дарҳол президент Асадга қўнғироқ қилиб, америкалик уларнинг қўлида эканини маълум қилган.

Йиллар давомида Тайс ҳайдовчисининг шахси номаълум бўлиб қолди.

BBC уни аниқлаш учун 20 дан ортиқ одам билан гаплашди ва излар охир-оқибат Ҳомс шаҳрига ва Ҳамид Абу Обайд исмли кишининг оиласига олиб борди.

Улар Тайсни олиб кетган одам айнан у бўлганини тасдиқлашди, бу маълумот ММКнинг бир нечта аъзолари томонидан ҳам қўллаб-қувватланди. Аммо биз унинг шахсини аниқлаганимизда, Абу Обайд ғойиб бўлган эди.

Унинг оиласи унинг қаердалигини билмасликларини ва унинг хавфсизлигидан хавотирда эканликларини айтишмоқда. Улар Ҳамиднинг Тайс ишидаги ролидан бехабар бўлганликларини ва бу ҳақда фақат кейинчалик унинг ўзидан билиб олганликларини даъво қилишмоқда.

Бироқ улар унинг Тайсга хиёнат қилишига нима сабаб бўлганини очиқлашди.

Ғазодан келган фаластинлик қочқинлар бўлган Абу Обайд оиласи қашшоқликда яшайди. Сурия қонунчилигига кўра, улар Сурия фуқаролигини олиш ҳуқуқига эга эмаслар ва катта чекловлар остида яшайдилар.

Ҳамиднинг акасининг сўзларига кўра, Тайсни топшириш эвазига унга паспорт, Сурия фуқаролиги, уй ва қурол ваъда қилинган — бу уларнинг ҳаётини бутунлай ўзгартириб юборадиган мукофотлар эди. Аммо ўғирликдан кейин, оиланинг айтишича, у олган ягона нарса тўппонча бўлган.

Кейин, Асад режими қулаганидан сўнг, Абу Обайднинг хотини айтишича, эри билан Тайс ишидаги ролидан хабардор бўлган ва бу ҳақда АҚШ элчихонасига хабар бериш билан таҳдид қилган бир киши боғланган, у шу орқали бошпана олишга умид қилган.

Абу Обайд унга бундай қилмасликни айтган. Кейин у бир оз пул олиб, хотинига бозорга кетаётганини айтган ва хотини ўшандан бери уни кўрмаганини айтмоқда. У эрининг яшириниб юрганини, ҳибсга олинганини ёки ўлдирилганини билмайди.

У ғойиб бўлганидан кўп ўтмай, хотинининг айтишича, ниқобли одамлар — баъзилари ҳарбий кийимда — келиб, Абу Обайднинг бир нечта буюмларини, жумладан ноутбуки ва бошқа қурилмаларини олиб кетишган.

Абу Обайд хотинининг истаклари эндиликда Тайснинг онаси ва оиласининг истаклари билан ҳайратланарли даражада мос тушмоқда. Бир ўн йилдан кўпроқ вақт олдин бошланган ғойиб бўлишнинг қарама-қарши томонларида турган ҳар икки оила ҳам бир хил нарсани қидирмоқда: ғойиб бўлган яқин инсонини ва унинг қаерга кетгани ҳақидаги жавобни.