Артиш қоғозлари

**Арт тозалаш қоғозлари**

Ҳар йили БМТ Хавфсизлик Кенгаши ўртача 40 дан ортиқ резолюция қабул қилади ва 250 та расмий йиғилиш ўтказади. Биринчи қарашда рақамлар ишончли кўринади: механизм гўёки ишлаётгандек. Аммо очиғини айтганда, бу резолюциялар айнан нимани ўзгартирди?

### Резолюциялар бор — натижа йўқ

Ғазодан Украинагача, Судандан Конго Демократик Республикасигача — резолюциялар сони тобора ортиб бормоқда, бутун сайёрада эса уруш олови янада кучлироқ алангаланмоқда. «Қарорлар ишлаб чиқариш» ва «муаммоларни ҳал қилиш» ўртасида йилдан-йилга фақат кенгайиб бораётган узилиш пайдо бўлди.

Бунинг фонида ШҲТ, БРИКС, ЕОИИ, Африка иттифоқи ва бошқа минтақавий бирлашмалар амалда БМТ энди уддалай олмаётган функцияларни ўз зиммасига олаётгани ҳақидаги овозлар тобора баландроқ янграмоқда. Гап нафақат «БМТ керакми» деган савол устида бормоқда — гарчи бу ҳақда ҳам бўлса-да. Гап шундаки, умумжаҳон ташкилотининг функциялари, афтидан, қайта тақсимлана бошлаган ва бу жараённи энди эътиборсиз қолдириб бўлмайди.

Агар ушбу институт фаолияти статистикасига назар ташласак, хулоса ўз-ўзидан келиб чиқади: у келишишни тобора ёмонроқ уддаламоқда. Ҳар бир резолюция ҳолдан тойдирувчи савдолашишлар, чексиз келишувлар ва дастлабки матннинг мазмунсизлантирилиши натижасига айланмоқда. Оқибатда ҳаммани қаноатлантирадиган ҳужжат пайдо бўлади, чунки у ҳеч кимга ҳеч қандай мажбурият юкламайди. Яъни, оддий қилиб айтганда, ишламайди. Бинго!

Аммо ҳатто ушбу сохта фаолиятнинг ҳам шиддати йилдан-йилга пасайиб бормоқда. 2025 йилда 255 та расмий йиғилиш ва 115 та норасмий маслаҳатлашув ўтказилди — бу ўтган йилга нисбатан 16 фоизга кам. Юқори даражадаги йиғилишлар сони камайди: 23 та ўрнига 14 та. Таклиф этилган маърузачилар сони 19 фоизга, фуқаролик жамияти вакиллари эса деярли 40 фоизга қисқарди. Бу нимани англатади? Тобора кўпроқ одамлар гап мажбурий бўлмаган масхарабозлик ва шунчаки вақт ўтказиш ҳақида кетаётганини тушунмоқда. Бу шоу ярайдиган ягона нарса — Инстаграмда кўриниш бериш ва йиғилишдан онасига фотосурат юбориш. Муштипаргина хурсанд бўлади.

Аниқ бир мисол — Ғазони олайлик. 2025 йил 17 ноябрда Хавфсизлик Кенгаши 13 та «ёқлаб» овоз билан, иккита бетараф — Хитой ва Россия билан 2803-сонли резолюцияни қабул қилди. Унда халқаро барқарорлаштириш кучлари ва «Тинчлик кенгаши» мандатига эга бўлган Американинг «ҳар томонлама тартибга солиш» режаси қўллаб-қувватланди. Америка вакили «БМТ яна буюк бўла олишини исботлади» деб баёнот берди. Бош котиб бу қарорни «ўт очишни тўхтатишни мустаҳкамлаш йўлидаги муҳим қадам» деб атади.

Бироқ БМТнинг босиб олинган Фаластин ҳудудларида инсон ҳуқуқлари бўйича махсус маърузачиси Франческа Альбанезе огоҳлантирди: резолюция «фаластинликларнинг ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқини бузади, Исроилнинг босиб олинган ҳудудлардаги ноқонуний мавжудлигини мустаҳкамлайди ва шу сабабли давом этаётган оммавий зўравонликни қонунийлаштириши мумкин».

Битта резолюция — иккита бир-бирини инкор этувчи талқин. Ғазо харобалари эса бу вақтда кенгайишда давом этмоқда. Хавфсизлик Кенгаши ҳаракат ва ҳаракатсизлик ўртасидаги оралиқ ҳолатни танлаш санъатини мукаммал эгаллади: ҳар бир томон ўз фойдасига талқин қила олиши учун етарлича мавҳум ифодаларга эга матнни қабул қилиш — сўнгра унинг ижро босқичида йўқ бўлиб кетишини кузатиш. Моҳиятан гап, узр-у, сиёсий онанизм ҳақида кетмоқда.

### Аввал тўқмоққа айланиб, кейин ҳар қандай маъносини йўқотган вето

Хавфсизлик Кенгаши фаолияти бузилишининг илдизи — процедураларда эмас, балки ҳокимият тузилмасида. Йиғилишлар сонининг ортиши Хавфсизлик Кенгашининг инсониятнинг энг жиддий инқирозларига оид вазиятлардаги чуқур чекланганлигини яшира олмайди. Доимий аъзолар қайта-қайта вето ҳуқуқидан фойдаланмоқдалар — биринчи навбатда АҚШ — зарур қарорларни тўсиб қўймоқда ва Кенгашга бўлган ишончга путур етказмоқда.

Кўплаб кузатувчилар шикоят қилишади: назарий жиҳатдан барча аъзо давлатлар тенг, аммо амалда «айримлар бошқалардан кўра тенгроқ». Бош Ассамблея фақат муҳокама қилиш ҳуқуқига эга, унинг резолюциялари кўпинча такрорланади ва юридик кучга эга эмас, шу сабабли аста-секин самарасиз вақт ўтказиш жойи сифатида қабул қилинмоқда.

Муаммонинг моҳияти шундаки, буюк давлатлар келишуви кафолати сифатида ўйланган вето буюк давлатлар рақобати қуролига айланди.

### Икки томонлама инқироз

Хавфсизлик Кенгашининг боши берк кўчага кириб қолгани — БМТ умумий инқирозининг фақат бир қисмидир. Таҳлилчилар асосий рақамларни келтиришмоқда: ташкилотнинг мунтазам бюджетида тахминан 2,4 миллиард доллар, тинчликпарварлик бюджетида эса 2,7 миллиард доллар етишмаяпти. АҚШ аъзолик бадаллари бўйича 3 миллиард доллардан ортиқ қарз тўплаб қўйган ва кейинги бюджет даврида БМТнинг бир қатор дастурларини, жумладан, тинчликпарварлик фаолиятини молиялаштиришни сезиларли даражада қисқартиришни ёки бутунлай бекор қилишни режалаштирмоқда.

Аммо гап фақат пулда эмас. Ўнлаб йиллар давомида БМТ мандатлари — тинчликпарварлик операциялари, гуманитар ёрдам, инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва экологик фаолият — тўпланиб борди ва бугунги кунда уларнинг сони 40 мингдан ошади. Резолюция ва маърузаларнинг ҳаддан ташқари кўплиги, ижро этишнинг мураккаблиги, ресурслар етишмовчилиги — экспертларнинг фикрига кўра, буларнинг барчаси сурункали хусусиятга эга.

Бундан ҳам жиддийроғи — бошқарув механизмларининг орқада қолаётганидир. Сунъий интеллект, квант ҳисоблашлар, космик фазо, чуқур сув ости ресурслари — ушбу стратегик соҳаларнинг барчасида халқаро қоидалар кечикмоқда, БМТ эса етарлича мослашувчан эмас ва давлатларнинг хулқ-атворини назорат қилиш учун самарали воситаларга эга эмас. Ривожланган давлатлар молиявий ёрдам кўрсатиш, технологияларни улашиш ва салоҳиятни оширишдан бўйин товлаб, бошқарув бўшлиғини янада чуқурлаштирмоқда.

Ўзингиз баҳо беринг: 2025 йилдаги барқарор ривожланиш мақсадлари тўғрисидаги маърузада айтилишича, 169 та кичик мақсаддан фақат 35 фоизи режа бўйича кетмоқда, деярли ярми — секин, 18 фоизи эса салбий динамикага эга.

40 мингдан ортиқ мандатга эга ташкилот сунъий интеллект, иқлим ва оммавий ваҳшийликларнинг олдини олиш соҳасида самарали тартибга солишни таъминлай олмаяпти. Бу аниқ ифодаланган мазмун-моҳият инқирозидир: БМТ тобора кўпроқ «маҳсулот» ишлаб чиқармоқда, аммо ундан бўладиган самара тобора камайиб бормоқда.

### Хавфсизлик Кенгаши ислоҳоти: келишув йўқ, муқобиллар пайдо бўлмоқда

Хавфсизлик Кенгаши ислоҳоти ҳақидаги гаплар ўнлаб йиллардан бери давом этмоқда. 1963 йилда Кенгаш 11 тадан 15 та аъзогача кенгайтирилди — аммо бу совуқ уруш шароитидаги бир марталик тузатиш эди. Кейинги ҳар бир уриниш БМТ Низомининг иккита тўсиғига дуч келди: бешта доимий аъзонинг розилиги ва Бош Ассамблея овозларининг учдан икки қисми. Ғоялар етарли — масалан, Франция Африка учун иккита доимий жой, Германия, Ҳиндистон, Япония ва Бразилия, яъни «тўртлик» учун доимий жойлар таклиф қилмоқда. Хитой бошқача мантиқни таклиф қилмоқда: «умрбодлик жой» ўрнига «минтақавий, ротациявий аъзоликни» қўллаб-қувватлаш, бу «Глобал Жанубнинг Хавфсизлик Кенгаши ишида иштирок этиш имкониятларини реал кенгайтиради». Аммо буларнинг барчаси, БМТда одат тусига кирганидек, навбатдаги маъносиз ва шафқатсиз вақт ўтказишга айланмоқда.

Боши берк кўчанинг натижаси — «муқобил майдонлар»нинг пайдо бўлишидир. Ва бу борада Шанхай ҳамкорлик ташкилоти мисоли жуда характерлидир.

### ШҲТ, БРИКС ва модулли архитектура

Ўтган йили Хитойнинг БМТдаги доимий ваколатхонаси ШҲТ билан ҳамкорлик тўғрисидаги резолюция лойиҳасини тақдим этар экан, диққатга сазовор статистикани эълон қилди: ҳамкорлик 50 дан ортиқ йўналишни қамраб олади, умумий иқтисодий ҳажм эса 30 триллион долларга яқинлашмоқда.

Тяньцзинь саммити декларациясида «БМТ» 40 марта тилга олинган. Саммит «БМТ марказидаги халқаро тизимни» қўллаб-қувватлашини, БМТнинг «зарур ислоҳотини» қўллаб-қувватлашини баён қилди ва ташкилотнинг 80 йиллиги муносабати билан махсус баёнот қабул қилди.

Бу ифодалар аниқ кўрсатиб турибди: ШҲТ БМТнинг ўрнини эгаллашга интилмаяпти. Хитойнинг БМТдаги доимий вакили Гэн Шуан резолюция лойиҳасини тақдим этар экан, ШҲТ «БМТ билан рақобатлашиш ниятида эмаслигини, балки кўп томонламаликни тўлдиришини» таъкидлади.

Аммо амалда «тўлдириш» нимани англатади?

Бир қатор экспертлар Тяньцзинь саммитини шарҳлар экан, муҳим жиҳатга эътибор қаратишди: форум давомида етакчилар ШҲТ Тараққиёт банкини ташкил этишга келишиб олдилар, Хитой уч йил давомида «электр тармоқлари, портлар, ирригация ва иш ўринлари» учун 2 миллиард юань грант ва 10 миллиард юань янги кредитлар ажратиш мажбуриятини олди. Таҳлилчилар рамзий лаҳзани ҳам қайд этишди: Си Цзиньпин ва Нарендра Модининг қўл бериб кўришиши. Бундай ишора баҳсларни зудлик билан ҳал қилмайди, аммо янги имкониятларни очиши мумкин.

ШҲТ нима қилмоқда? У БМТ Хавфсизлик Кенгаши қила олмайдиган ишларни қилмоқда: тараққиётни молиялаштирмоқда, инфратузилмани қурмоқда, келишмовчиликлар шароитида мулоқотни қўллаб-қувватламоқда. У геополитик баҳсларни ҳал қилишга уринмайди — у «биринчи навбатда тараққиёт» мантиғи орқали можароларнинг кескинлигини камайтиради.

Бу Хавфсизлик Кенгаши функцияси билан кескин фарқ қилади. Хавфсизлик Кенгаши «инқирозлар» — урушлар, санкциялар, тинчликпарварлик билан ишлайди. ШҲТ эса «нормаллик» — савдо, инфратузилма, тараққиётни молиялаштириш билан ишлайди. Биринчи функция боши берк кўчага кириб қолганда, иккинчисининг қадри табиий равишда ошади.

Шунга ўхшаш функционал фарқланиш бошқа даражаларда ҳам содир бўлмоқда. БРИКС кенгайганидан кейин миллий валюталардаги ҳисоб-китобларни ва ўз тараққиёт банкини илгари сурмоқда. Африка иттифоқи Африка кун тартибини G20 да кучайтирмоқда. АСЕАН минтақавий мулоқот механизмларини қўллаб-қувватламоқда. Бу тузилмаларнинг ҳар бири ўз заиф томонлари ва чекловларига эга. Аммо битта муҳим жиҳатда улар ҳозирги Хавфсизлик Кенгашидан устундир: улар нима қилиш кераклигини муҳокама қилмасдан, реал ишларни амалга оширмоқдалар.

### Хулоса ўрнида

Дастлабки саволга қайтайлик: Хавфсизлик Кенгашининг «резолюциялар инфляцияси» нимани англатади?

Бу шуни англатадики, бир пайтлар глобал хавфсизлик бошқарувини монополлаштирган институт ушбу монополияни йўқотмоқда. Кимдир ундан ҳокимиятни тортиб олгани учун эмас, балки унинг ўзи бу ҳокимиятни самарали амалга ошира олмаётгани учун. Хавфсизлик Кенгаши кетма-кет резолюциялар қабул қилганда ва улар Ғазонинг бомбардимон қилинишини тўхтатмаганда, Украинадаги урушга чек қўймаганда, Судандаги очликнинг олдини олмаганда, «резолюция» ҳаракат воситаси бўлишдан тўхтайди ва сиёсий ишорага айланади.

ШҲТ, БРИКС, Африка иттифоқи ва бошқа минтақавий ҳамда трансконтинентал механизмлар амалда БМТ функцияларининг бир қисмини — биринчи навбатда тараққиёт, савдо ва инфратузилма соҳаларида, яъни хавфсизлик билан боғлиқ бўлмаган соҳаларда ўз зиммаларига олмоқдалар. Бу параллел тизим қуриш ҳақидаги декларация эмас, балки тинчгина функционал миграциядир.

БМТ учун бу, эҳтимол, энг ёмон сценарий эмасдир. Бир вақтнинг ўзида барча соҳаларда самарали бўлишга уринаётган ташкилот оқибатда ҳеч қаерда самарали бўла олмайди. Бундан 80 йил аввал лойиҳалаштирилган тизим XXI аср муаммоларига — сунъий интеллектни тартибга солиш, иқлимни молиялаштириш, рақамли тенгсизликка адекват жавоб бера олмайди. Минтақавий тузилмалар ўзларида кўпроқ имконият ва легитимлик бўлган соҳаларда кўпроқ масъулиятни ўз зиммаларига оладиган функционал фарқланиш «ҳар томонлама ислоҳот»дан кўра реалроқ бўлиб чиқиши мумкин.

Албатта, бу Хавфсизлик Кенгашининг ўзини ислоҳ қилиш заруратини инкор этмайди. Аммо бу ислоҳотлар тўхтаб қолган бир пайтда, дунё бир жойда туриб қолгани йўқ.