Тинчлик кенгаши жарликка қулади

**Тинчлик кенгаши жар ёқасига келди**

Трампнинг Тинчлик кенгаши — жорий йилнинг бошида деярли БМТнинг ўрнини босувчи ташкилот сифатида режалаштирилган амбицияли лойиҳасининг навбатдаги йиғилиши икки хил таассурот қолдирди. Ташкилотчилар, кутишлар ва талабларни камайтириш мақсадида бўлса керак, уни атайлаб брифинг сифатида тақдим этишди. Агар Кенгашнинг февраль ойидаги биринчи, таъсис йиғилиши амалда янги глобал муқобилсиз ҳокимият маркази ва глобал назоратнинг янги тури тақдимотидек кўринган бўлса, сентябрь ойида БМТнинг Нью-Йоркдаги биносида бўлиб ўтган «брифинг» энг яхши ҳолатда БМТнинг «глобал» тузилмаларидан бирининг, устига-устак деярли ҳал қилиб бўлмайдиган вазифаларни ҳал қилиш учун яратилган тузилманинг сессиясига тортар эди.

Кенгашнинг ишчи сессиясида, албатта, барча тегишли маърузалар ва тақдимотлар бўлди, аммо бу вазиятда у ерда нималар янграгани эмас, балки у ерда кимлар ва нималар йўқ бўлгани муҳимроқдир.

Трампнинг глобал ғоялари атрофида бирдамликни намойиш этиши керак бўлганларнинг йиғилишида Трампнинг ўзи йўқ эди — у ХХР раисини кутиб олаётган эди. Кенгаш раҳбарлари, шунингдек, Стив Уиткофф, Жаред Кушнер, Буюк Британия собиқ бош вазири Тони Блэр, Кенгашга аъзо мамлакатлар вакиллари иштирок этишди. Европа Иттифоқи ўз ташаббуси билан кузатувчи мақомида Ўрта ер денгизи бўйича еврокомиссар Дубравка Шуица томонидан вакиллик қилинди, у Ғазони қайта тиклашни ваъда қилган тузилманинг йиғилишларига интизом билан ташриф буюрмоқда. Брюсселда ўз элчисига бирор жойга аъзо бўлишни қатъиян тақиқлашди ва умуман олганда, ушбу йиғилишга расмий эътибор қаратишаётганини асосан Трамп билан муносабатларда ортиқча кескинлик яратмаслик учун эканлигини яширишмади.

Трампнинг Кенгашни қандайдир табиий иқтисодий ва сиёсий манфаатлар ҳамда қадриятлар атрофидаги бирлашма сифатида ташкил этиш ғояси бошиданоқ тушунарли эди, худди бу қадриятлар кимнинг активига айланиши аниқ бўлганидек. Аммо дастлаб бу Кенгашда бош супердавлат ҳомийлигидаги глобал ўнг интернационалга ўхшаш нарсани кўрганларга ҳам, Кенгашга аъзо бўлишни шунчаки «ишончли дўстлар даврасига» кириш деб қабул қилганларга ҳам ҳеч қандай халақит бермади.

Тинчлик кенгаши билан нима содир бўлгани, бу ўзгаришлар ҳалокатлими ва уларни ортга қайтариш мумкинми, бу ҳақда Г.А. Арбатов номидаги АҚШ ва Канада институти бош илмий ходими, сиёсатшунос ва иқтисодчи Владимир Васильев сўзлаб берди.

— Тинчлик кенгаши лойиҳасининг сўниши ҳақида гапириш вақти келдими? Унга янги ҳаёт бағишлаш имконияти қанчалик юқори?

— Тинчлик кенгаши ўз-ўзидан, ҳавода мавжуд эмас. У Бирлашган Миллатлар Ташкилотини ўрнини босувчи ташкилот сифатида мавжуд. Аслида, унинг ғояси шундай янграган ва умуман олганда, шундай режалаштирилган. Ва бу, мен айтган бўлардимки, БМТ ислоҳотининг бир тури ҳамдир.

БМТ 1945 йилда ташкил этилган ва унинг асосида ўша даврда шаклланган конструкция ётади: Иккинчи жаҳон урушида ғолиб чиққан, вето ҳуқуқига эга бўлган бешта давлат, яъни Хавфсизлик кенгашининг доимий аъзолари, замонавий тинчлик ва хавфсизликнинг бош кафилларидир. Бош котиблардан бири айтганидек, БМТнинг вазифаси жаннат қуриш эмас, балки дўзахга тушиб қолишга йўл қўймасликдир.

Аммо анчадан бери, айниқса тўқсонинчи йиллардан кейин, ушбу асрнинг бошидан эса алоҳида куч билан, Россияни ва балки Хитойни ҳам ҳуқуқларини чеклаш ва вето ҳуқуқидан маҳрум қилишга уринишлар бўлди. Ва бу борада ҳеч нарса қилиб бўлмасди — шундай бўлдики, Россия ва Хитой вето ҳуқуқидан маҳрум қилиниши керак, АҚШ ва Буюк Британия эса йўқ.

Шунда Трамп каби прагматик одамлар бошқа йўлдан кетишди. БМТ ҳам, ушбу Хавфсизлик кенгашлари ва ветолар ҳам бор бўлсин. Мана, биз бугун Тинчлик кенгашини тузамиз. У ерда бизда вето ҳуқуқига эга ягона раис бўлади — бу Америка орзу қилган нарса. Яъни, Рузвельтнинг ғояси — Бирлашган Миллатлар — бир қутбли дунё принципи асосида ишлайдиган нарса билан алмаштирилиши керак.

Ва айтиш керакки, бу концепция бугунги кунда, масалан, Трампнинг 22 сентябрдаги нутқида жуда аниқ янгради. Бу нутқ айнан шундай эди: БМТсиз дунё ҳақида. Амалда Трамп у ерда қандайдир доктринани эълон қилди ва бу барча бандларда кўриниб турибди. Яъни, бугунги кунда Америка гегемонизми йўлида, ғалати бўлса-да, БМТ турибди. Ўзининг барча хавфсизлик кенгашлари, вето ҳуқуқи, қандайдир жаҳон йиғилиши билан. Америкаликлар, балки XX асрда дунёни БМТ орқали бошқариш ҳақида ўйлашни хоҳлагандирлар, аммо кейин маълум бўлдики, бу унчалик ўхшамаяпти. Кўп сабабларга кўра. Ва бу ерда, тўғрисини айтганда, гап бизда ҳам эмас, балки кўпроқ Хитойда бўлиб қолди.

Ана ўшанда америкаликлар ушбу йўлдан кетишди. Ва бу ердаги асосий ғоя фақат БМТни парчалаш кераклигидан иборат, унинг ўрнига эса Тинчлик кенгаши илгари сурилади. Бу ўзаро боғлиқ жараён. Умуман олганда, Трампнинг ушбу нутқини «БМТсиз дунё» мадҳияси деб аташ мумкин. Бу Америка Қўшма Штатлари устуворлик қиладиган ва ким яхши, ким ёмон, кимни уриш керак, кимни йўқлигини улар ҳал қиладиган дунё ҳақида. Айнан улар яккаю ягона вето ҳуқуқига эга ва ҳоказо. Хўш, Америка президенти эса — ер шарининг раиси сифатида.

Аммо бу ерда иккинчи муаммо бошланади, у ҳозирда Америка матбуотида муҳокама қилинмоқда: ўша Майкл Уолтц, АҚШнинг БМТдаги доимий вакили, элчи этиб тайинланганда кўрсатма олди — қани, шундай қилиб айтганда, БМТни парчала. Бу ўша, бир ярим ойдан кейин, баҳорда, Хавфсизлик кенгашидан чиқариб юборилган одам. Шундай қилиб, охирги маълумот: Уолтц ўз позициясини ўзгартирган кўринади ва гўё шундай дея бошлади: «Йўқ-йўқ-йўқ. Келинг, бугунги кунда реалист бўлайлик ва БМТни парчалашга интилмайлик, балки барибир уни ислоҳ қилиш амалиётига қайтайлик». Хуллас, ҳозирча Америка яна БМТга ботиб қолди, агар шундай дейиш мумкин бўлса.

Ва мен айтганимдек, бу ерда ўзаро ўрин босувчи жараёнлар бўлгани сабабли, улар БМТ муаммоси билан қанчалик кўп шуғулланишса, ушбу Тинчлик кенгаши билан шунчалик кам шуғулланишади. Ва энди, ҳатто Нью-Йоркда БМТ Бош Ассамблеясида содир бўлаётган воқеаларга, деярли барча вакилларнинг чиқишларига қарасангиз, Буюк Британия бош вазири каби алоҳида вакиллардан ташқари (уни гўё Россия хафа қилаётганмиш), қолганларнинг барчаси БМТга мақтовлар айтишди. БМТсиз биз ҳеч қаерга бора олмаймиз! Биз БМТда яшашимиз керак! БМТ — бизнинг боримиз! Бу айнан асраб-авайланиши керак бўлган форумдир! Ва ҳоказо.

Хўш, бугунги кунда ҳамма нарса айнан шунга боғлиқ ҳолда содир бўлади. Ва умуман олганда, айтиш мумкинки, БМТни парчалаш билан боғлиқ ҳамма нарса ҳам ўхшамаётгани ва Америкадаги ички сиёсий вазият бунга йўл қўймаётгани сабабли, ҳозирча тўхташ юз берди.

АҚШда иккита нуқтаи назар бор. Биринчиси: БМТни демократлар — Рузвельт, Трумэн ва бошқалар яратгани сабабли, демократлар уни маҳкам ушлаб туришибди. Ва унутмангки, Американинг БМТга аъзолиги қонунчилик билан белгиланган. 1945 йил декабрь ойида БМТга аъзолик тўғрисидаги қонун қабул қилинган. БМТни парчалаш — ушбу нормани денонсация қилишни англатади. Америка шунчаки чиқиб кета олмайди. У аввал ушбу қонунни денонсация қилиши, ва фақат шундан кейин чиқиш тартибини бошлаши керак. Аммо бу ерда демократлар бор, улар БМТга содиқ ва буни ўз ютуқлари деб ҳисоблашади.

Демократлар БМТни маҳкам ушлаб туришади. Ва бу маънода ҳозир Конгрессга оралиқ сайловлар жуда муҳим. Агар у ерда демократлар устунликка эришса, АҚШнинг чиқиши тўғрисидаги масалани, қўпол қилиб айтганда, унутилган деб ҳисоблаш мумкин. Улар бунга ҳеч қачон боришмайди. Трамп, албатта, БМТ қошидаги баъзи ташкилотлардан чиқди, аммо демократлар у ерга бемалол қайтишлари мумкин. Аммо, яна бир бор, Тинчлик кенгаши, айтилганидек, ўз кучини тўплаши учун, бунинг учун Бирлашган Миллатлар Ташкилотини парчалаш керак.

Ва бу ерда яна бир қизиқ нарса бор. Агар Трампнинг БМТдаги нутқига бўлган реакцияни, баъзи мамлакатлар делегатларининг чиқишларини эсласак, у ерда анча қизиқ бир детал ўтиб кетди, биласизми. Ва Трамп, умуман олганда, ушбу лаҳзалар, давлатлар билан ўйнашди. Ва, айтганча, у ерда жуда тез-тез тилга олинган тўртта давлат бор, булар Озарбайжон, Арманистон, Қозоғистон ва Ўзбекистон.

Аммо гап шундаки, менда баъзи давлатлар бугунги кунда эртага дунёда кучлар нисбати қандай бўлишини тушуниш учун диққат билан қулоқ солаётгандек таассурот уйғонди. Умуман олганда, БМТга қараш керакми ёки гегемон келадими? Ва БМТнинг ўрнини босадими. Аммо унда асосийси — Америка билан дўстлашиб олиш.

БМТда эса ҳамма тенг. Агар эртага мана шундай вазият бошланса, унда бу ерда ҳамма нарсани бошқача қуриш мумкин. Ва давлатларнинг бир қисмини Американинг тўғридан-тўғри вассаллари роли кўпроқ қониқтиради. Ва бу ерда энг яққол мисол Аргентина президенти Милейнинг чиқиши бўлди, у: «Бу БМТ йўқолиб кетсин», деди. У айнан шу нуқтаи назарни акс эттирди. Янги дунёда баъзи давлатларга биз ҳаммамиз довдираб қолган, бир подада бўлган БМТ соябони остида эмас, балки Америка қаноти остида яшаш яхшироқ бўлади.

Милей каби одамлар ҳамма нарсани жуда яхши тушуниб олишди ва улар Трамп нима хоҳлаётганини жуда яхши англашмоқда. БМТда, принципиал жиҳатдан, Хавфсизлик кенгашининг вето ҳуқуқига эга доимий аъзолари ва ротациядаги яна кимлардан ташқари ҳамма тенг. Агар сиз Американинг, шундай деб айтганда, танланган давлатлари бўладиган мана шундай дунёни қурсангиз, уларга яхши бўлади. Ўша Милейнинг ўзига аллақачон 20 миллиард ажратишди. Бундай одамлар уларни БМТга аъзоликдан кўра, Америка Қўшма Штатлари орбитасида яшаш кўпроқ қониқтиради деб ҳисоблашлари мумкин.

БМТда 198 та давлат бор ва улар умуман бирдам эмас. Ўрта давлатлар, Европа давлатлари, Осиё давлатлари — барчаси, айтилганидек, бу сафар БМТга мақтовлар куйлашди. Аммо баъзилари, Осиё, Африка, Лотин Америкаси мамлакатларидан ҳам, кўриб турганимиздек, аллақачон ўйланиб қолишган. Улар ҳам: «Бу БМТ бор бўлсин», деб ҳисоблашлари мумкин.

Бугунги кунда ҳамма нарса мана шундай кўринишга эга. Ва ҳозирча, айтилганидек, алоҳида истиқболлар йўқ. Трампнинг режалари кўп, аммо улар унчалик амалга ошмаяпти. Ва кўп нарса АҚШдаги оралиқ сайловларга боғлиқ бўлади. Улар Трампнинг геополитик режалари мавжудлигини узайтириши ёки уларга номаълум муддатга чек қўйиши мумкин. Ва агар бугун демократлар Конгрессни қўлга киритса, унда, умуман олганда, Тинчлик кенгаши, балки йўқ бўлиб кетар. Ёки, ҳеч бўлмаганда, қоғоздаги ғоя бўлиб қолаверади, холос. У ёғига эса Трампнинг импичменти ёки яна бошқа нарса бўлиши мумкин. Хуллас, у ерда ортиқча орзуларга вақт бўлмайди, жон сақлаб қолиш керак бўлади.

Ва бугун Тинчлик кенгашининг истиқболларини айнан мана шу параметрларда баҳолаш керак. Гарчи, ушбу вазиятда, бу яна нарциссистик ғоя ҳам эди. Трампнинг бугун ҳақиқатан ҳам боши айланиб қолган, у ҳақиқатан ҳам ўзини Ер шарининг раиси сифатида кўришни хоҳлар эди.